पूर्वभागः - अध्यायः ४०

शक्र उवाच ॥
तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् ॥
साधयंति नरास्तत्र तमसा व्याकुलेन्द्रियाः ॥१॥

कलौ प्रमादको रोगः सततं क्षुद्भयानि च ॥
अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः ॥२॥

न प्रामाण्यं श्रुतेरस्ति नृणां चाधर्मसेवनम् ॥
अधार्मिकास्त्वनाचारा महाकोपाल्पचेतसः ॥३॥

अनृतं ब्रुवते लुब्धास्तिष्ये जाताश्च दुष्प्रजाः ॥
दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः ॥४॥

विप्राणां कर्म दोषेण प्रजानां जायते भयम् ॥
नाधीयन्ते तदा वेदान्न यजंति द्विजातयः ॥५॥

उत्सीदंति नराश्चैव क्षत्रियाश्च विशः क्रमात् ॥
शूद्राणां मंत्रयोगेन संबंधो ब्राह्मणैः सह ॥६॥

भवतीह कलौ तस्मिञ्शयनासनभोजनैः ॥
राजानः शूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयंति ते ॥७॥

भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायंते प्रजासु वै ॥
शूद्राश्च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश्च ब्राह्मणाः ॥८॥

राजवृत्तिस्थिताश्चौराश्चौराचाराश्च पार्थिवाः ॥
एकपत्न्यो न शिष्यंति वर्धिष्यंत्यभिसारिकाः ॥९॥

वर्णाश्रमप्रतिष्ठानो जायते नृषु सर्वतः ॥
तदा स्वल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला ॥१०॥

अरक्षितारो हर्तारः पार्थिवाश्च शिलशन ॥
शूद्रा वै ज्ञानिनः सर्वे ब्राह्मणैरभिवंदिताः ॥११॥

अक्षत्रियाश्च राजानो विप्राः शुद्रोपजीविनः ॥
आसनस्था द्विजान्दृष्ट्वा न चलंत्यल्पबुद्धयः ॥१२॥

ताडयंति द्विजेन्द्रांस्च शूद्रा वै स्वल्पबुद्धयः ॥
आस्ये निधाय वै हस्तं कर्णं शूद्रस्य वै द्विजाः ॥१३॥

नीचस्येव तदा वाक्यं वदंति विनयेन तम् ॥
उच्चासनस्थान् शूद्रांश्च द्विजमध्ये द्विजर्षभ ॥१४॥

ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालवशेन तु ॥
पुष्पैश्च वासितैश्चैव तथान्यैर्मगलैः शुभैः ॥१५॥

शूद्रानभ्यर्चयंत्यल्प श्रुतभाग्यबलान्विताः ॥
न प्रेक्षंते गर्विताश्च शूद्रा द्विजवरान् द्विज ॥१६॥

सेवावसरमालेक्य द्वारे तिष्ठंति वै द्विजाः ॥
वाहनस्थान् समावृत्य शुद्राञ्शूद्रोपजीविनः ॥१७॥

सेवंते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवंति स्तुतिभिः कलौ ॥
तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः ॥१८॥

यतयश्च भविष्यंति बहवोस्मिन्कलौ युगे ॥
पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं युगांते समुपस्थिते ॥१९॥

निन्दन्ति वेदविद्यां च द्विजाः कर्माणि वै कलौ ॥
कलौ देवो महादेवः शंकरो नीललोहितः ॥२०॥

प्रकाशते प्रतिष्ठार्थं धर्मस्य विकृताकृतिः ॥
ये तं विप्रा निषेवंते येन केनापि शंकरम् ॥२१॥

कलिदोषान् विनिर्जित्य प्रयांति परमं पदम् ॥
श्वापदप्रबलत्वं च गवां चैव परिक्षयः ॥२२॥

साधूनां विनिवृत्तिश्च वेद्या तस्मिन्युगक्षये ॥
तदा सूक्ष्मो महोदर्को दुर्लभो दानमूलवान् ॥२३॥

चातुराश्रमशौथिल्ये धर्मः प्रतिचलिष्यति ॥
अरक्षितारो हर्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः ॥२४॥

युगान्तेषु भविष्यंति स्वरक्षणपरायणाः ॥
अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः ॥२५॥

प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यंति कलौ युगे ॥
चित्रवर्षी तदा देवो यदा प्राहुर्युगक्षयम् ॥२६॥

सर्वे वणिग्जनाश्चापि भविष्यंत्यधमे युगे ॥
कुशीलचर्याः पाषण्डैर्वृथारूपैः समावृताः ॥२७॥

बहुयाजनको लोको भविष्यति परस्परम् ॥
नाव्याहृतक्रूरवाक्यो नार्जवी नानसूयकः ॥२८॥

न कृते प्रतिकर्ता च युगक्षीणे भविष्यति ॥
निंदकाश्चैव पतिता युगांतस्य च लक्षमण् ॥२९॥

नृपशून्या वसुमती न च धान्यधनावृता ॥
मंडलानि भविष्यंति देशेषु नगरेषु च ॥३०॥

अल्पोदका चाल्पफला भविष्यति वसुंधरा ॥
गोप्तारश्चाप्यगोप्तारः संभविष्यंत्यशासनाः ॥३१॥

हर्तारः परवित्तानां परदारप्रधर्षकाः ॥
कामात्मानो दुरात्मानो ह्यधमाः साहसप्रियाः ॥३२॥

प्रनष्टचेष्टनाः पुंसो मुक्तकेशाश्च शूलिनः ॥
जनाः षोडशवर्षाश्च प्रजायंते युगक्षये ॥३३॥

शुक्लदंताजिनाक्षाश्च मुंडाः काषायवाससः ॥
शूद्रा धर्मं चरिष्यांति युगांते समुपस्तिते ॥३४॥

सस्यचौरा भविष्यंति दृढचैलाभि लाषिणः ॥
चौराश्चोरस्वहर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः ॥३५॥

योग्यकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते ॥
कटिमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यंति मानवान् ॥३६॥

सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सामर्थ्यं दुर्लभं तदा ॥
कौशिकीं प्रतिपत्स्यंते देशान्क्षुद्भयपीडिताः ॥३७॥

दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं तदा ॥
दृश्यंते न च दृश्यंते वेदाः कलियुगेऽखिलाः ॥३८॥

उत्सीदंति तदा यज्ञा केवलाधर्मपीडिताः ॥
काषायिणोप्य निर्ग्रन्थाः कापालीबहुलास्त्विह ॥३९॥

वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे ॥
वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाषण्डाः परिपन्थिनः ॥४०॥

उत्पद्यंते तदा ते वै संप्राप्ते तु कलौ युगे ॥
अधीयंते तदा वेदाञ्शूद्रा धर्मार्थकोविदाः ॥४१॥

यजंते चाश्वमेधेन राजानः शूद्रयोनयः ॥
स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वा चैव परस्परम् ॥४२॥

उपद्रवांस्तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः ॥
दुःखप्रभूतमल्पायुर्देहोत्सादः सरोगता ॥४३॥

अधर्माभिनिवेशित्वात्तमोवृत्तं कलौ स्मृतम् ॥
प्रजासु ब्रह्महत्यादि तदा वै संप्रवर्तते ॥४४॥

तस्मादायुर्बलं रूपं किलं प्राप्य प्रहीयते ॥
तदा त्वल्पेन कालेन सिद्धिं गच्छंति मानवाः ॥४५॥

धन्या धर्मं चरिष्यंति युगांते द्विजसत्तमाः ॥
श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं ये चरन्त्यनसूयकाः ॥४६॥

त्रेतायां वार्षिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः ॥
यथाक्लेशं चरन्प्राज्ञस्तदह्ना प्राप्नुते कलौ ४७॥

एषा कलियुगावस्था संध्यांशं तु निबोध मे ॥
युगेयुगे च हीयंते त्रींस्त्रीन्पादांस्तु सिद्धयः ॥४८॥

युगस्वभावाः संध्यास्तु तिष्ठन्तीह तु पादशः ॥
संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादशस्ते प्रतिष्ठिताः ॥४९॥

एवं सन्ध्यांशके काले संप्राप्ते तु युगांतिके ॥
तेषां शास्ता ह्यसाधूनां भूतानां निदनोत्थितः ॥५०॥

गोत्रेऽस्मिन्वै चन्द्रमसो नाम्ना प्रमितिरुच्यते ॥
मानवस्य तु सेंशेन पूर्वं स्वायंभुवेन्तरे ॥५१॥

समाः स विंशतिः पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम् ॥
अनुकर्षन् स वै सेनां सवाजिरथकुंजराम् ॥५२॥

प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशोथ सहस्रशः ॥
स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान् हंति सहस्रशः ॥५३॥

स हत्वा सर्वशश्चैव राज्ञस्ताञ्शूद्रयोनिजान् ॥
पाखंडांस्तु ततः सर्वान्निःशेषं कृतवान् प्रभुः ॥५४॥

नात्यर्थं धार्मिका ये च तान् सर्वान् हन्ति सर्वतः ॥
वर्णव्यत्यासजाताश्च ये च ताननुजीविनः ॥५५॥

प्रवृत्तचक्रो बलवान् म्लेच्छानामंतकृत्स तु ॥
अधृष्यः सर्वभूतानां चचाराथ वसुंधराम् ॥५६॥

मानवस्य तु सोंशेन देवस्येह विजज्ञिवान् ॥
पूर्वजन्मनि विष्णोस्तु प्रमितिर्नाम वीर्यवान् ॥५७॥

गोत्रतो वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे प्रभुः ॥
द्वात्रिंशेऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रांतो विंशतिः समाः ॥५८॥

विनिघ्नन्सर्वभूतानि शतशोथसहस्रशः ॥
कृत्वा बीजावशेषां तु पृथिवीं क्रूरकर्मणः ॥५९॥

परस्परनिमित्तेन कोपेनाकस्मिकेन तु ॥
स साधयित्वा वृषलान् प्रायशस्तानधार्मिकान् ॥६०॥

गंगायमुनयोर्मध्ये स्थितिं प्राप्तः सहानुगः ॥
ततो व्यतीते काले तु सामात्यः सहसैनिकः ॥६१॥

उत्साद्य पार्थिवान् सर्वान् म्लेच्छांश्चैव सहस्रशः ॥
तत्र संध्यांशके काले संप्राप्ते तु युगांतिके ॥६२॥

स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित्क्वचित् ॥
अप्रग्रहास्ततस्ता वै लोभाविष्टास्तु कृत्स्नशः ॥६३॥

उपहिंसन्ति चान्योन्यं प्रणिपत्य परस्परम् ॥
अराजके युगवशात्संशये समुपस्थिते ॥६४॥

प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्दिताः ॥
व्याकुलाश्च परिभ्रांतास्त्यक्त्वा दारान् गृहाणि च ॥६५॥

स्वान्प्राणाननपेक्षन्तो निष्कारुण्याः सुदुः खिताः ॥
नष्टे श्रौते स्मार्तधर्मे परस्परहतास्तदा ॥६६॥

निर्मर्यादा निराक्रांता निःस्नेहा निरपत्रपाः ॥
नष्टे धर्मे प्रतिहताः ह्रस्वकाः पंचविंशकाः ॥६७॥

हित्वा पुत्रांश्च दारांश्च विवादव्याकुलेन्द्रियाः ॥
अनावृष्टिहताश्चैव वार्तामुत्सृज्य दूरतः ॥६८॥

प्रत्यंतानुपसेवंते हित्वा जनपदान् स्वकान् ॥
सरित्सागरकूपांस्ते सेवंते पर्वतांस्तथा ॥६९॥

मधुमांसैर्मूलफलैर्वर्तयंति सुदुःखिताः ॥
चरिपत्राजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः ॥७०॥

वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकटं घोरमास्तिताः ॥
एवं कष्टमनुप्राप्ता अल्पशेषाः प्रजास्तदा ॥७१॥

जराव्याधिक्षुधाविष्टा दुःखान्निर्वेदमानसाः ॥
विचारणा तु निर्वेदात्साम्यावस्था विचारणा ॥७२॥

साम्यावस्थात्मको बोधः संबोधाद्धर्मशीलता ॥
अरूपशमयुक्तास्तु कलिशिष्टा हि वै स्वयम् ॥७३॥

अहोरात्रात्तदा तासां युगं तु परिवर्तते ॥
चित्तसंमोहनं कृत्वा तासां वै सुप्तमत्तवत् ॥७४॥

भाविनोर्थस्य च बलात्ततः कृतमवर्तत ॥
प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन्पुनः कृतयुगे तु वै ॥७५॥

उत्पन्नाः कलिशिष्टास्तु प्रजाः कार्तयुगास्तदा ॥
तिष्ठंति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विचरंति च ॥७६॥

सप्त सप्तर्षिभिश्चैव तत्र ते तु व्यवस्तिताः ॥
ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह ॥७७॥

कलिजैः सह ते सर्वे निर्विशेषास्तदाऽभवन् ॥
तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयंतीतरेपि च ॥७८॥

वर्णाश्रमाचारयुतं श्रैतं स्मार्तं द्विधा तु यम् ॥
ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्दन्ते वै प्रजाः कृते ॥७९॥

श्रौतस्मार्तकृतानां च धर्मे सप्तर्षिदर्शिते ॥
केचिद्धर्मव्यवस्तार्थ तिष्ठन्तीह युगक्षये ॥८०॥

मन्वंतराधिकारेषु तिष्ठंति मुनयस्तु वै ॥
यथा दावप्रदग्धेषु तृणोष्विह ततः क्षितौ ॥८१॥

वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु संभवः ॥
तथा कार्तयुगानां तु कलिजेष्विह संभवः ॥८२॥

एवं युगाद्युगस्येह संतानं तु परस्परम् ॥
वर्तते हव्यवच्छेदाद्यावन्मन्वंतरक्षयः ॥८३॥

सुखमायुर्बलं रूपं धर्मोऽर्थः काम एव च ॥
युगेष्वेतानि हीयंते त्रींस्त्रीन्पादान्क्रमेण तु ॥८४॥

ससंध्यांशेषु हीयन्ते युगानां धर्मसिद्धयः ॥
इत्येषा प्रतिसिद्धिर्वै कीर्तितैषा क्रमेणु तु ॥८५॥

चतुर्युगानां सर्वेषामनेनैव तु साधनम् ॥
एषा चतुर्युगावृत्तिरासहस्राद्गुणीकृता ॥८६॥

ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्चैतावती स्मृता ॥
अनार्जवं जडीभावो भूतानामयुगक्षयात् ॥८७॥

एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम् ॥
एषां चतुर्युगाणां च गुणिता ह्येकसप्ततिः ॥८८॥

क्रमेण परिवृत्ता तु मनोरन्तरमुच्यते ॥
चतुर्युगे यथैकास्मिन्भवतीह यदा तु यत् ॥८९॥

तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वै यताक्रमम् ॥
सर्गेसर्गे यथा भेदा उत्पद्यंते तथैव तु ॥९०॥

पंचविंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकास्तथा ॥
तथा कल्पा युगैः सार्धं भवंति सह सक्षणैः ॥९१॥

मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव तु लक्षणम् ॥९२॥

यता युगानां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् ॥
तथा तु संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः ॥९३॥

इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः ॥
अतीतानागतानां हि सर्वमन्वन्तरेषु वै ॥९४॥

मन्वंतरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि च ॥
व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन चैव हि ॥९५॥

अनागतेषु तद्वच्च तकः कार्यो विजानता ॥
मन्वंतरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह ॥९६॥

तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवंत्युत ॥
देवा ह्यष्टविधा ये च ये च मन्वंतरेश्वराः ॥९७॥

ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः ॥
एवं वर्णाश्रमाणां तु प्रविभागो युगेयुगे ॥९८॥

युगस्वभावश्च तथा विधत्ते वै तदा प्रभुः ॥
वर्णाश्रमविभागाश्च युगानि युगसिद्धयः ॥९९॥

युगानां परिमाणं ते कथितं हि प्रसङ्गतः ॥
वदामि देविपुत्रत्वं पद्मयोनेः समासतः ॥१००॥

इति श्रीलिंगमहापुराणे पूर्वभागे चतुर्युगपरिमाणं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥४०॥