TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
संस्कृत सूची|संस्कृत साहित्य|पुराण|श्री नारदीयमहापुराणम् : पूर्वभागः|
एकोनाशीतितमोऽध्यायः

श्री नारदीयमहापुराणम् - एकोनाशीतितमोऽध्यायः

`नारदपुराण’ में शिक्षा, कल्प, व्याकरण, ज्योतिष, और छन्द-शास्त्रोंका विशद वर्णन तथा भगवानकी उपासनाका विस्तृत वर्णन है।


एकोनाशीतितमोऽध्यायः
सनत्कुमार उवाच ॥
अथापरं वायुसूनोश्वरितं पापनाशनम्‍ ॥ यदुक्तं स्वासु रामेण आनन्दवनवासिना ॥१॥
सद्योजाते महाकल्पे श्रुतवीर्ये हनूमति ॥ मम श्रीरामचन्द्रस्य भक्तिरस्तु सदैव हि ॥२॥
श्रृणुष्व गदतो मत्तः कुमारस्य कुमारक ॥ चरितं सर्वपापघ्नं श्रृण्वतां पठतां सदा ॥३॥
वांछाम्यहं सदा विप्र संगमं कीशरुपिणा ॥ रहस्यं रहसि स्वस्य ममानन्दवनोत्तमे ॥४॥
परितेऽत्र सखायो मेम सख्यश्व विगतज्वराः ॥ क्रींडति सर्वदा चात्र प्राकट्येऽपि रहस्यपि ॥५॥
कस्मिंश्विदवतारे तु यदृत्तं च रहो मम ॥ तदत्र प्रकटं करोमि प्रीतमानसः ॥६॥
आविर्भूतोऽरम्यहं पूर्वं राज्ञो द्शरथक्षये ॥ चतुर्यूहात्मकस्तत्र तस्य भार्यात्रये ॥७॥
ततः कतिपयैरब्दैरागतो द्विजपुंगवः ॥ विश्वामित्रोऽर्थयामास पितरं मम भूपतिम्‍ ॥८॥
यक्षरक्षोविघातार्थं लक्ष्मणेन सद्दैव माम ॥ प्रेशयामास धर्मात्मा सिद्धाश्रमम रष्यकम्‍ ॥९॥
तत्र गत्वाश्रममृषेर्द्वषयन्तीं निशाचरौ ॥ ध्वस्तौ सुबाहुन्मारीचौ प्रसन्नोऽभूत्तदा मुनिः ॥१०॥
अस्त्रग्रामं ददौं मासं चावासयत्तथा ॥ ततो गाधिसुतो धीमान्‍ ज्ञात्वा भाव्यर्थमादरात्‍ ॥११॥
मिथिलामनयत्तत्र रौद्रं चादर्शयद्धनुः ॥ तस्य कन्यां पणीभूतां सीतां सुरसुतोपमाम्‍ ॥१२॥
धनुर्विभज्यं समिति लब्धवान्मानिनोऽस्य च ॥ ततो मार्गे भृगुपर्दर्प्पमूढं चिरं स्मयन्‍ ॥१३॥
व्यपनीयागमं पश्वादयोध्यां स्वपितुः ॥ पुरीम्‍ ॥ ततो राज्ञाहमाज्ञाय प्रजाशीलनमानसः ॥१४॥
यौवरान्ये स्वयं प्रीत्या सम्मंत्र्याप्तैर्विकल्पितः ॥ तच्छुत्वा सुप्रिया भार्या कैकेयी भूपतिं मुने ॥१५॥
देवकार्यविधानार्थं विदूषिमतिर्जगौ ॥ पुत्रौ मे भरतो नाम यौवराज्येऽभिषिच्यताम्‍ ॥१६॥
रामश्वतुर्दशसमा दंडकान्प्रविवास्यताम्‍ ॥ तदाकर्ण्या हमुद्याक्तोऽरण्यं भार्यानुजान्वितः ॥१७॥
गंतुं नृपतिनानुक्तोऽप्यगमं चित्रकूटकम्‍ ॥ तत्र नित्यं वन्यफलैर्मासेश्वावतिंतक्रियः ॥१८॥
निवसन्नेव राज्ञस्तु निधनं चाप्यवागमम्‍ ॥ ततो भरतशत्रुघ्नौ भ्रातरौ मम मानदौ ॥१९॥
मांतृवर्गयुतौ दीनौ साचार्यामात्यनागरौ ॥ व्यजिज्ञपतमागत्य पंचवट्यां निजाश्रमम्‍ ॥२०॥
अकल्पयं भ्रातृभार्यासहितश्व त्रिवत्सरम्‍ ॥ ततस्त्रयोदशे वर्षे रावणो नाम राक्षसः ॥२१॥
मायया ह्रतवान्सीतां प्रियां मम परीक्षतः ॥ ततोऽहं दीनवदन ऋष्यमूकं हि पर्वतम्‍ ॥२२॥
भार्यामन्वेषयन्प्राप्तः सख्यं हर्यधिपेन च ॥ अथ वालिनमाहत्य सुग्रीव स्तत्पदे कृत ॥२३॥
सह वानरयूथैश्व साहाय्यं कृतवान्मम्‍ ॥ विरुध्य रावणेनालं मम भक्तो विभीषणः ॥२४॥
आगतो ह्रभिषिच्याशु लंकेशी हि विकल्पितः ॥ हत्वा तु रावणं संख्ये सपुत्रामात्यबांधवम्‍ ॥२५॥
सीतामादाय संशुद्धामयोध्यां समुपागतः ॥ ततः कालांतरे विप्र सुग्रीवश्व विभीषणः ॥२६॥
निमंत्रितौ पितुः श्राद्धे षट्‌कुलाश्व द्विजोत्तमः ॥ अयोध्यायां समाजमुस्तें तु सर्वे निमंत्रिताः ॥२७॥
ऋते विभीशणं तत्र चिंतयाने रघूत्तमे ॥ शंभुर्ब्राह्मणरुपेण षट्‌कुलैश्व सहागतः ॥२८॥
अथ पृष्टो मया शंभुर्विभीषणसमागमे ॥ नीत्वा मां द्रविडे देशे मोचय द्विजबंध नात्‍ ॥२९॥
मया निमंत्रिताः श्राद्धे ह्यगस्त्याद्या मुनीश्वराः ॥ संभोजितास्तु प्रययुः स्वस्वमाश्रममंडलम्‍ ॥३०॥
ततः कालांतरे विप्रा देवा दैत्या नरेश्वराः ॥ गौतमे समाहूताः सर्वे यज्ञसभाजिताः ॥३१॥
ते सर्वे स्फटिकं लिंगं त्र्यंबकाद्रौ निवेशितम्‍ ॥ संपूज्य न्यवंसस्तत्र देव दैत्यनृपाग्रजाः ॥३२॥
तस्मिन्समाजे वितते सर्वैलिगें समर्चिते ॥ गौतमोऽप्यथ मध्याह्रे पूजयामासं शंकरम्‍ ॥३३॥
सर्वे शुल्कांबरधरा भस्मो द्धूलितविग्रहाः ॥ सितेन भस्मना कृत्वा सर्वस्थान त्रिपुंड्रकम ॥३४॥
नत्वा तु भार्गवं सर्वे भूतशुद्धिं प्रचक्रमुः ॥ ह्रत्पद्ममध्ये सुषिरं तत्रैव भूत पञ्चकम्‍ ॥३५॥
तेषां मध्ये महाकाशमाकाशे निर्मलामलम्‍ ॥ तन्मध्ये च महेशानं ध्यायेद्दीप्तिमयं शुभम्‍ ॥३६॥
अज्ञानसंयुतं भूतं समलंकर्मसंगतः ॥ तं देहमाकाशदीपे प्रदहेज्ज्ञानवह्रिना ॥३७॥
आकाशस्यावृतिं चाहं दग्ध्वाकाशमथो दहेत्‍ ॥ दग्ध्वाकाशमथो वायुमग्निभूतं तथा दद्देत ॥३८॥
अब्भूतं च ततो दग्ध्वा पृथिवीभूतमेव च ॥ तदाश्रितान्गुणान्दग्ध्वा ततो देहं प्रदाहयेत्‍ ॥३९॥
एवं प्रदग्ध्वा भूतादिं देही तज्ज्ञानवह्रिना ॥ शिखामध्यस्थितं विष्णुमानंददरसनिर्भरम्‍ ॥४०॥
निष्पन्नचंद्रकिरणसंकाशकिरणं शिवम्‍ ॥ शिवांगोत्पन्नकिरणैमृतद्रवसंयुतैः ॥४१॥
सुशीतला ततरे ज्वाला प्रशांता चंद्रश्मिवत ॥ प्रसारितसुधारुग्भिः सांद्रीभूतश्व संपल्वः ॥ अनेन प्लवितं भूतग्रामं संचिंतयेत्परम्‍ ॥४२॥
इत्थं कृत्वा भूतशुद्धिं क्रियार्हो मर्त्यः शुद्धो जायते ह्येव सद्यः ॥ पूजां कर्तुं जप्यकर्मापि पश्वादेवं ध्यायेद्धह्यहत्यादिशुद्धयै ॥४३॥
एवं ध्यात्वा चंद्रदीप्तिप्रकाशं ध्यानेनारोप्याशु लिंगे शिवस्य ॥ सदाशिवं दीपमध्ये विचिंत्य पञ्चाक्षरेणार्चनमव्ययं तु ॥४४॥
आवाहनादीनुपचारांरतथापि कृत्वा स्नानं पूर्ववच्छंकरस्य ॥ औदुंबरं राजतं स्वर्णपीठं वस्त्रादिच्छन्नं सर्वमेवेह पीठम्‍ ॥४५॥
अंते कृत्वा बुद्‌बुदाभ्यां च सृष्टिं पीठे पीठे नागमेकं पुरस्तात्‍ ॥ कुर्यात्पीठे चोर्द्धके नागयुग्मं देवाभ्याशे दक्षिणे वामतश्व ॥४६॥
जपापुष्पं नागमध्ये निधाय मध्ये वस्त्रं द्वादशप्रातिगुण्यः ॥ सुश्वेतेन तस्य मध्ये महेशं लिंगाकारं पीठयुक्तं प्रपूज्यम्‍ ॥४७॥
एवं कृत्वा साधकास्ते तु सर्वे दत्त्वा पंचगंधाष्टगंधम्‍ ॥ पुष्पैः पत्रैः श्रीतिलैरक्षतेश्व तिलोन्मिश्रैः केवलैश्व प्रपूज्य ॥४८॥
धूपं दत्त्वा विधिवत्संप्रयुक्तं दीपं दत्ता चोक्तमेवोपहारम्‍ ॥ पूजाशेषं ते समाप्याथ सर्वे गीतं नृत्यं तत्र तत्रापि चक्रुः ॥४९॥
काले चास्मिन्सुव्रते गौतमस्य शिष्यः शंकरात्मेति नाम्ना ॥५०॥
उन्मत्तवेषो दिग्वासा अनेकां वृत्तिमास्थितः क्कचिद्दिजातिप्रवरः क्कचिंच्चंडालसन्निभः ॥५१॥
क्कचिच्छद्रसमो योगी तापसः क्कचिदप्युत ॥ गर्जत्युत्पतते चैव नृत्यति स्तौति गायति ॥५२॥
रोदिति श्रृणुतेऽयुक्तं  पतत्यु त्तिष्टति क्कचित्‍ ॥ शिवज्ञानैकसंपन्नः परमानंदनिर्भरः ॥५३॥
संप्राप्तो भोज्यवेलायां गौतमस्यांतिकं ययौ ॥ बुभुजे गुरुणा साकं क्कचिदुच्छिष्ट मेव च ॥५४॥
क्क्चिल्लिहति तत्पात्रं तूष्णीमेवाभ्यगात्काचित ॥ हस्तं गृहीत्वैव गुरौः स्वयमेवाभुनक्क्कचित्‍ ॥५५॥
क्कचिद्‍ गृहांतरे मूत्रं क्कचित्कर्दमले पनम्‍ ॥ सर्वदा तं गुरुर्दृष्ट्रा करमालंव्य मंदिरम्‍ ॥५६॥
प्रविश्य स्वीयपीठ तमुपवेश्याप्यभोजयत ॥ स्वयं तदस्य पात्रेण बुभुजे गौतमो मुनिः ॥५७॥
तस्य चित्तंपरिज्ञांतु कदाचिदथ सुंदरी ॥ अहल्या शिष्यमाहूय भुङ्‌क्ष्वेति प्राह तं मुदा ॥ निर्दिष्टो गुरुपत्न्या तु बुभुजे सोऽविशेषतः ॥५८॥
यथा पपौ हि पानीयं तथा वह्रिमपि द्विज ॥ कंटकानन्नबद्धुक्ता यथा पूर्वमतिष्ठत्‍ ॥५९॥
पुरो हि मुनिकन्याभिराहूतो भोजनाय च ॥ दिनेदिने तत्प्रदत्तं लोष्टमंबु च गोमयम्‍ ॥६०॥
कर्दमं काष्ठदंडं च भुक्ता पीत्वाथ हर्षितः ॥ एतादृशो मुनिरसौ चंडालसदृशाकृतिः ॥६१॥
सुजीर्णोपानहौ हस्ते गृहीत्व प्रलपन्हसन्‍ ॥ अंत्यजोचितवेषश्व वृषपर्वाणमभ्यगात्‍ ॥६२॥
वृषपर्वेश्योर्मध्ये दिग्वासाः समतिष्ठत ॥ वृषपर्वा तमज्ञात्वा पीडयित्वा शिरोऽच्छिनत्‍ ॥६३॥
हते तस्मिन्द्विजश्रेष्ठे जगदेतच्चराचरम्‍ ॥ अतीव कलुषं ह्यासीत्तत्रस्था मुनयस्तथा ॥६४॥
गौतमस्य महाशोकः संजातः सुमहात्मनः ॥ निर्ययौ चक्षुषो वारि शोकं संदर्शयन्निव ॥६५॥
गौतमः सर्वदैत्यानां सन्निधौ वाक्यमुक्तवान्‍ ॥ किमनेत कृतं पापं येन च्छिन्नमिदं शिरः ॥६६॥
मम प्राणाधिकस्येहे सर्वदा शिवयोगिनः ॥ ममापि मरणं सत्यं शिष्यच्छद्मा यतो गुरुः ॥६७॥
शैवानां धर्मयुक्तानां सर्वदा शिववर्तिनाम्‍ ॥ मरणं यत्र दृष्टं स्यात्तत्र नो मरणं धुर्वम्‍ ॥६८॥
तच्छुत्वा ह्यसुराचार्यः शुक्रः प्राह विदांवरः ॥ एनं संजीवयिष्यामि भार्गवं शंकरप्रियम्‍ ॥६९॥
किमर्थं म्रियतें ब्रह्मन्पश्य मे तपसो बलम्‍ ॥ इति वादिनि विप्रेंद्रे गौतमोऽपि ममार ह ॥७०॥
तस्मिन्मृतेऽथ शुक्रोऽपि प्राणांस्तत्याज योगतः ॥ तस्यैवं हतिमाज्ञाय प्रह्यादाद्या दितीश्वराः ॥७१॥
देवा नृपा द्विजाः सर्वे मृता आसंस्तदद्धुतमः ॥ मृतमासीदथ बलं तस्य बाणस्य धीमतः ॥७२॥
अहल्या शोकसंतप्ता रुरोदाच्चैः पुनः पुनः ॥ गौतमेन महेशस्य पूजया पूजितो विभुः ॥७३॥
वीरभद्रो महायोगी सर्वं दृष्ट्रा चुकोप ह ॥ अहो कष्टमहोकष्टं महेशा बहवो हताः ॥७४॥
शिवं विज्ञापयिष्यामि तेनोक्तं करवाण्यथ ॥ इति निश्वित्य गतवान्मंदराचलमव्ययम्‍ ॥७५॥
नमस्कृत्वा विरुपाक्षं वृत्त सर्वमथोक्तवान्‍ ॥ ब्रह्मांण च हरिं तत्र स्थितौ प्राह शिवो व चः ॥७६॥
मद्धक्तैः साहसं कर्म कृतं ज्ञात्वा वरप्रदम्‍ ॥ गत्वा पश्यामि हे विष्णो सर्वं तत्कृतसाहसम्‍ ॥७७॥
इत्युक्ता वृषमारुह्य वायुना धूत चामरः ॥ नन्दिकेन सुवेषेण धृते छत्रेऽतिशोभने ॥७८॥
सुश्वेते हेमदंडे च नान्ययोग्ये धृते विभो ॥ महेशानुमतिं लब्ध्वा हरिर्नागांतके स्थितः ॥७९॥
आरक्तनीलच्छत्राभ्यां शुशुभे लक्ष्मकौस्तुभः ॥ शिवान्मत्या ब्रह्मापि हंसारुडोऽभवत्तद ॥८०॥
इद्रंगोपप्रभाकारच्छत्राभ्यां शुशुभे विधिः ॥ इन्द्रादिसर्वदेवाश्व स्वस्ववाहनसंयुताः ॥८१॥
अथ ते निर्ययुः सर्वे नानावाद्यानुमो दिताः ॥ कोटिकोटिगणाकीर्णा गौतमस्याश्रमं गताः ॥८२॥
ब्रह्मविष्णु महेशाना दृष्ट्रा तत्परमाद्दुतम्‍ ॥ स्वभक्तं जीवयामास वामकोणनिरीक्षणात्‍ ॥८३॥
शंकरो गौतमं प्राह तुष्टोऽहं ते वरं वृणु ॥ तदाकर्ण्य वचस्तस्य गौतमः प्राह सादरम्‍ ॥८४॥
यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरोमम ॥ त्वल्लिंगार्चनसामर्थ्यं नित्यमस्तु ममेश्वर ॥८५॥
वृतमेतन्मया देव त्रिनेत्र श्रृणु चापरम्‍ ॥ शिष्योऽयं महाभागो हेयादेयादिवर्जितः ॥८६॥
प्रेक्षणीयं ममत्वेन न च पश्यति चक्षुषा ॥ न घ्राणग्राह्यं देवेश न पातव्यं न चेतरत्‍ ॥८७॥
इति बुद्धया तथा कुर्वन्स हि योगी महाहशाः ॥ उन्मत्तविकृताकारः शंकरात्मेति कीर्तितः ॥८८॥
न कश्वित्तं प्रति द्वेषी न च तं हिंसयेदपि ॥ एतन्मे दीयतां देव मृतानाममूतिस्तथा ॥८९॥
तच्छुत्वोमापतिः प्रीतो निरीक्ष्य हरिमव्ययः ॥ स्वांशेन वायुना देहमाविशज्जगदीश्वरः ॥९०॥
हरिरुपः शंकरात्मा मारुतिः कपिसत्तमः ॥ पर्यायैरुच्यतेऽधीशः साक्षाद्विष्णुः शिवः परः ॥९१॥
आकल्पमेष प्रत्येकं कामरुपमुपाश्रितः ॥ ममाज्ञाकारको रामभक्तः पूजिताविग्रहः ॥९२॥
अनंतकल्पमीशानः स्थास्यति प्रीतमानसः ॥ त्वया कृतमिंदं वेश्म विस्तृतं सुप्रतिष्ठितम्‍ ॥९३॥
नित्यं वै सर्वरुपेण तिष्ठामः क्षणमादरात्‍ ॥ समर्चिताः प्रत्यास्यामः स्वस्ववासं ततः परम्‍ ॥९४॥
अथाबभाषे विश्वेशं गौतमो मुनिपुंगवः ॥ अयोग्यं प्रार्थयामीश ह्यर्थी दोषं न पश्यति ॥९५॥
ब्रह्माद्यलभ्यं देवेश दीयतां यदि रोचते ॥ अथेशो विष्णुमालोक्य गृहीत्वा तत्करं करे ॥९६॥
प्रहसन्नंबुजाभाक्षमित्युवाच सदाशिवः ॥ क्षामोदरोऽसि गोविंद देयं ते भोजनं किमु ॥९७॥
स्वयं प्रविश्य यदि वा स्वयं भुक्ष्व स्वगेहवत्‍ ॥ गच्छ वा पार्वतीगेहं या कुक्षिं पूरयिष्यति ॥९८॥
इत्युक्ता तत्करालंबी ह्येकांतमगमद्विभुः ॥ आदिश्य नंदिनं देवो द्वाराध्यक्षं यथोक्तवत्‍ ॥९९॥
स गत्वा गौतमं वाथ ह्युक्तवान्विष्णुभाषणम्‍ ॥ संपादयान्नं देवेशा भोक्तु कामा वयं मुने ॥१००॥
इत्युक्तैकांतमगमद्वासुदेवेन शंकरः ॥ मृदुशय्यां समारुह्य शयितौ देवतोत्तमौ ॥१०१॥
अन्योन्यं भाषणं कृत्वा प्रोत्तस्थतुरु भावपि ॥ गत्वा तडागं गंभीरं स्त्रास्यंतौ देवसत्तमौ ॥१०२॥
करांबुपातमन्योन्यं पृथक्कृत्वोभयत्र च ॥ मुनयो राक्षसाश्वैव जलक्रीडां प्रचक्रिरे ॥१०३॥
अथ विष्णुर्महेशश्व जलपानानि शीघ्रतः ॥ चक्रतुः शंकरः पद्मकिंजल्कांजलिना हरेः ॥१०४॥
अवाकिरन्मुखे तस्य पद्मोत्फुल्ल विलोचने ॥ नेत्रे केशरसंपातात्प्रमीलयत केशवः ॥१०५॥
अत्रांतरे हरेः स्कंधमारुरोह महेश्वरः ॥ हर्युत्तमांगं बाहुभ्यां गृहीत्वा संन्यमज्जयत ‍ ॥१०६॥
उन्मज्जयित्वा च पुनः पुनश्वापि पुनः पुनः ॥ पीडितः स हरिः सूक्ष्म पातयामास शंकरम्‍ ॥१०७॥
अथ पादौ गृहीत्वा तं भ्रामयन्विच कर्ष ह ॥ अताडयधरेर्वक्षः पातयामास चाच्युतम्‍ ॥१०८॥
अथोत्थितो हरिस्तोयमादायांजलिना ततः ॥ शीर्षे चैवाकिरच्छंभुमथ शंभुरथो हरिः ॥१०९॥
जलक्रीडैवमभवदथ चर्षिगणांतरे ॥ जलक्रीडासंभ्रमेण विस्त्रस्तजटंबधनाः ॥११०॥
अथ संभ्रमतां तेषामन्योन्यजटबंधनम्‍ ॥ इतरे तरबद्धासु जटासु च मुनीश्वराः ॥१११॥
शक्तिमंतोऽशक्तिमत आकर्षंति च सव्यथम्‍ ॥ पातयंतोऽन्यतश्वापि क्रोशंतो रुदतस्तथा ॥११२॥
एवं प्रवृत्ते तुमुले संभूते तोयकर्मणि ॥ आकाशे वानरेशस्तु ननर्त च ननाद च ॥११३॥
विंपची वादयन्वाद्यं ललितां गीतिमुज्जगौ ॥ सुगीत्या ललिता यास्त्यु अगायत विधा दश ॥११४॥
शुश्राव गीतिं मधुरां शंकरो लोकभावतः ॥ स्वयं गातुं हि ललितं मंदंमंदं प्रचक्रमे ॥११५॥
स्वयं गायति देवेशे विश्रामं गलदेशिकम्‍ ॥ स्वरं ध्रुवं समादाय सर्वलक्षणसंयुतम्‍ ॥११६॥
स्वधारामृतसंयुक्तं गानेनैवमपोनयन्‍ । वासुदेवो मर्दलं च कराब्यामप्यवादयत्‍ ॥११७॥
अम्बुजांगश्वतुवक्रबुरुमुखरा बभा ॥ तानका गातमाद्यास्तु गायको वायुजोऽभवत ॥११८॥
गायके मधुरं गीतं हनूमति कपीश्वरे ॥ म्लामम्लानमभवत्कृशाः पुष्टास्तदाभवन्‍ ॥११९॥
स्वां स्वां गीतिमतः सर्वे तिरस्कृत्यैव मूर्च्छिताः ॥ तूष्नीभूतं समभवद्देवर्षिगणदानवम्‍ ॥१२०॥
एकः स हनुमान्‍ गाता श्रोतारः सर्व एव ते ॥ मध्याह्रकाले वितते गायमाने हनूमति ॥स्वस्ववाह नमारुह्य निर्गताः सर्वदेवताः ॥१२१॥
गानप्रियो महेशस्तु जग्राह प्लवगेश्वरम्‍ ॥ प्लवग त्वं मयाज्ञप्तो निःशंको वृषमारुह॥१२२॥
मम चाभिमुखी भूत्वा गायस्वानेकगायनम्‍ ॥ अथाह कपिशार्दूलो भगवंतं महेश्वर्म्‍ ॥१२३॥
वृषभारोहसामर्थ्यं तव नान्यस्य विद्यते ॥ तव वाहनमारुह्य पातकी स्यामहं विभो ॥१२४॥
मामेवारुह देवेश विहंगः शिवधारणः ॥ तव चाभिमुखं गानं करिष्यामि विलोकय ॥१२५॥
अथेश्वरो हनूमंतमारुरोह यथा वृषम्‍ ॥ आरुढे शंकरे देवे हनुमकंधरां शिवः ॥१२६॥
छित्वा त्वचं परावृत्य सुखं गायति पूर्ववत्‍ ॥ श्रृण्वन्गीतिसुधां शंभुर्गौत मस्य गृहं ततः ॥१२७॥
सर्वे चाप्यागतास्तत्र देवर्षिगणदानवाः ॥ पूजिता गौतमेनाथ भोजनावसरे सति ॥१२८॥
यच्छुष्कं दारुसंभूतं गृहोपकरणादिकम्‍ ॥ प्ररुढमभवत्सर्वं गायमने हनूमति ॥१२९॥
तस्मिन्गाने समस्तानां चित्रं दृष्टिरतिष्ठत ॥१३०॥
द्विबाहुरीशस्य पदाभिवंदनः समस्तगात्राभरणोपपन्नः ॥ प्रसन्नमूर्तिस्तरुणः सुमध्ये विन्यस्तमूर्द्धाजलिभिः शिरोभिः ॥१३१॥
शिरः कराभ्यां परिगृह्यं शंकरो हनूमतः पूर्वमुखः चकार ॥ पद्मासनसीनहनूमतोंऽजलौ निधाय पादं त्वपरं मुखे च ॥१३२॥
पादागुलीभ्यामथ नासिका विभुः स्त्रेहेन जग्राह च मन्दमन्दम्‍ ॥ स्कन्धे मुखे त्वंसतले च कण्ठे वक्षस्थले च स्तनमध्यमे ह्रदि ॥१३३॥
ततश्व कुक्षाव नाभिमंडले पादं द्वितीयं विदधाति चांजलौ ॥ शिरौ गृहीत्वाऽवनमय्य शंकरः पस्पर्श पृष्ठं चिबुकेन सोऽध्वनि ॥१३४॥
हारं च मुक्तापरिकल्पितं शिवो हनूमतः कंठगतं चकार ॥१३५॥
अथ विष्णुर्महेशानमिद वचनमुक्तवान्‍ ॥ हनूमता समा नास्ति कृत्स्नब्रह्माण्डमण्डले ॥१३६॥
श्रुतिदेवाद्यगम्यं हि पदं तव कपिस्थितम्‍ ॥ सर्वोपनिषदव्यक्तं त्वत्पदं कपि सर्वयुक्त ॥१३७॥
यमादिसाधर्नैर्योगैर्न क्षणं ते पदं स्थिरम्‍ ॥ महायोगिह्रदंभोजे परं स्वस्थं हनूमति ॥१३८॥
वर्षकोटिसहंस्त्र तु सहस्त्राब्दैरथा न्वहम्‍ ॥ भक्त्या संपूजितोऽपीश पादो नो दर्शितस्त्वया ॥१३९॥
लोके वादो हि सुमहाञ्छंभुर्नारायणाप्रियः ॥ हरिप्रियस्तथा शंभुर्न तादृग्भाग्य मस्ति मे ॥१४०॥
तच्छुत्वा वचनं शंभुर्विष्णोः प्राह मुदान्वितः ॥ न त्वया सदृशो मह्यं प्रियोऽन्योऽस्ति हरे क्कचित्‍ ॥१४१॥
पार्वती वा त्वया तुल्यावर्तते नैव भिद्यते ॥ अथ देवाय महते गौतमः प्रणिपत्य च ॥१४२॥
व्या जिज्ञपदमेयात्मन्देवैर्हि करुणानिधे ॥ मध्याह्रोऽयं व्यतिक्रांतो भुक्तिवेलाखिलस्य च ॥१४३॥
अथाचम्य महादेवो विष्णुना सहितो विभुः ॥ प्रविश्य गौतमगृहं भोजनायोपचक्रमे ॥१४४॥
रत्नांगुलीयैरथ नूपुराभ्यां दुकूलंबधेन तडित्सुकांच्या ॥ हारैरैनेकैरथ कण्ठनिष्कज्ञोपवीतोत्तरवाससीच ॥१४५॥
विलंबिचंचन्मर्णिकुंडलेन सुपुष्पधम्मिल्लवरेण चैव ॥ पंचांगगंधस्य विलेपनेन बाह्यगदैः कंकणकांगुलीयैः ॥१४६॥
अथो विभूषितः शिवो निविष्ट उत्तमासने ॥ स्वसंमुखं हरिं तथा न्यवेशयद्वरासने ॥१४७॥
देव श्रेष्ठौ हरीशौ तावन्योन्याभिमुखस्थितौ ॥ सुवर्णभाजनस्थान्नं ददौ भक्त्या स गौतमः ॥१४८॥
त्रिंशत्प्रभेदान्भक्ष्यांस्तु पायसं च चतुर्विधम्‍ ॥ सुपक्कं पाकजातं च कल्पितं यच्छतद्वयम्‍ ॥१४९॥
अपक्कं मिश्रकं तद्वत्रिंशतं परिकल्पितम्‍ ॥ शतं शतं सुकन्दानां शाकानां च प्रकल्पितम्‍ ॥१५०॥
पंचविंशतिधा सर्पिःसंस्कृतं व्यंजनं तथा ॥ शर्कराद्यं तथा चूतमो चाखर्जूरदाडिमम्‍ ॥१५१॥
द्राक्षेक्षुनागरंगं च मिष्टं पक्कं फलोत्करम्‍ ॥ प्रियालकं जम्बुफलं विकंकतफलं तथा ॥१५२॥
एवमादीनि चान्यानि द्रव्याणीशे समर्प्य च ॥ दत्वापोशानकं विप्रो भुंजध्वमिति चाब्रवीत्‍ ॥१५३॥
भुजातेषु च सर्वेषु व्यजनं सूक्ष्मविस्तृतम्‍ ॥ गौतमः स्वयमादाय शिवविष्णू अवीजयत्‍ ॥१५४॥
परिहासमथो कर्तुमियेष परमेश्वरः ॥ पश्य विष्णो हनूमन्तं कथं भुक्ते स वानरः ॥१५५॥
वानरं पश्यति हरौ मण्डकं विष्णुभाजने ॥ चिक्षेप मुनिसंघेषु पश्यत्स्वपि महेश्वरः ॥१५६॥
हनूमते दत्तवांश्व स्वोच्छिष्टं पायसदिकम्‍ ॥ त्वदुच्छिष्टमभोज्यं तु तवैव वचनाद्विभो ॥१५७॥
अनर्हं मम नैवेद्यं पत्रं फलादिकम्‍ ॥ मह्यं निवेद्य सकलं कूप एव विनिःक्षिपेत ॥१५८॥
अभुक्ते त्वर्द्वचो नूनं भुक्ते चापि कृपा तव ॥ बाणलिंगे स्वयंभूते चन्द्रकांते ह्रदि स्थिते ॥१५९॥
चांद्रायण समं ज्ञेयं शम्भोर्नैवेद्यभक्षणम्‍ ॥ भुक्तिवेलेयमधुना तद्वैरस्य कथांतरात्‍ ॥१६०॥
भुक्त्वा तु कथयिष्यामि निर्विशंकं विभुंक्ष्व तत्‍ ॥ अथासौ जलसं स्कारं कृतवान्‍ गौतमो मुनिः ॥१६१॥
आरक्तसुस्निग्धसुसूक्ष्मगात्राननेकधाधौतसुशोभितांगान्‍ ॥ तडागतोयैः कतबीजघर्षितैर्विशौधितैस्तैः करकानपूरयतः ॥१६२॥
नद्याः सैकतवेदिकां नवतरां संछाद्य सूक्ष्मांबरैः शुद्धैः श्वेततरैरथोपरि घटांस्तोयेन पूर्णान्क्षिपेत‍ ॥ लिप्त्वा नालक जातिमास्तपुटकं तत्कौलकं कारिकाचूर्णं चन्दनचन्द्रश्मिविशदां मालां पुटांतं क्षिपेत्‍ ॥ यामस्यापि पुनश्व वारिवसनेनाशोघ्य कुम्भेन  तच्चंद्रप्रन्थिमथो निधाय बकुलं क्षिप्त्वां तथा पाटलम्‍ ॥१६३॥
शेफालीस्तबकमथो जलं च तत्र, विन्यस्य प्रथमत्‍ एव तोयशुद्धिम्‍ ॥ कृत्वाथो मृदुतरं सूक्ष्मवप्त्वखण्डेनावेष्टेत्सृणिकमुखं च सूक्ष्मचन्द्रम्‍ ॥१६४॥
अनातपप्रदेशे तु निधाय करकानथ ॥ मन्दवातसमोपते सूक्ष्मव्यजन वीजिते ॥१६५॥
सिंचच्छीतैर्जलैश्वापि वासितैः सृणिणकामपि ॥ संस्कृताः स्वायतास्त्रत्र नरा नार्योऽथवा नृपाः ॥१६६॥
तत्कन्या वा क्षालितांगा धौतपदास्सुवारसः ॥ मधुपितमानिर्जासमसांद्रमगुरुद्धवम्‍ ॥१६७॥
बाहुमूले च कंठे च विलिप्यासांद्रमेव च ॥ मस्तके जावकं न्यस्य पंचगंधविलेपनम्‍ ॥१६८॥
पुष्पनद्धसुकेशास्तु ताः शुभा स्युः सुनिर्मलाः ॥ एवमेवार्चितां नार्य आप्तकुंकुमविग्रहाः ॥१६९॥
युवत्यश्वारुसर्वांग्यो नितरां भूषणैरपि ॥ एतदृग्वनिताभिर्वा नरैर्वा दापयेज्जलम्‍ ॥१७०॥
तेऽपि प्रादानसमये सूक्ष्मवस्त्राल्पवेष्टनम्‍ ॥ अथ वामकरे न्यस्य करकं प्रेक्ष्य तत्र हि ॥१७१॥
दोरिकान्यस्तुमुन्सुच्य ततस्तोयं प्रदायेत्‍ ॥ एवं स कारयामास गौतमो भगवान्मुनिः ॥१७२॥
महेशादिषु सर्वेषु भुक्तवत्सु महात्मसु ॥ प्रक्षालितांघ्रिहस्तेषु गधोद्वर्तितपाणिषु ॥१७३॥
उच्चाससमासीने देवेदेवे महेश्वरे ॥ अथ नीचसमासीना देवाः सर्षिगणास्तथा ॥१७४॥
मणिपात्रेषु संवेष्टय पूगखंडात्सुधूपितान्‍ ॥ अकोणान्वर्तृलान्स्थूलानसूक्ष्मानकृशानपि ॥१७५॥
श्वेतपत्राणि संशोध्य क्षिप्त्वा कर्पूरखंडकम्‍ ॥ चूर्णं च शंकरायाथ निवेदयति गौतमे ॥१७६॥
गृहाण देव तांबूलमित्युक्तवचने मुनी ॥कपे गृहाण तांबूलं प्रयच्छ मम खंडकान्‍ ॥१७७॥
उवाच वानरो नास्ति मम शुद्धिर्महेश्वर ॥ अनेकफलभोक्तृत्वाद्वानरस्तु कथं शुचिः ॥१७८॥
तच्छुत्वा तु विरुपाक्षः प्राह वानरसत्तमम्‍ ॥ मद्वाक्यादखिलं शुद्धयेन्मद्वाक्यादमृतं विषम्‍ ॥१७९॥
मद्वाक्यादखिला वेदा मद्वाक्याद्देवतादयः ॥ मर्द्वाक्याद्ध मी विज्ञानं मद्वाक्यान्मोक्ष उच्यते ॥१८०॥
पुराणान्यागमाश्वैव स्मृतयो मम वाक्यतः ॥ अतो गृहाण तांबूलं मम देहि सुखंडकान्‍ ॥१८१॥
हरिर्वामकरेणाधात्तांबूलं पूगखंडकम्‍ ॥ ततः पत्राणि संगृह्य तस्मै खंडान्समर्पयते ॥१८२॥
कर्पूरमग्रतो दत्तं गृहीत्वाभक्षयच्छिवः ॥ देवे तु कृततांबूले पार्वती मंदराचलात्‍ ॥१८३॥
जयाविजययोर्हस्त गृहीत्वायान्मुनेर्गृहम‍ ॥ देवपादौ ततो नत्वा विनम्रवदनाभवत ॥१८४॥
उन्नमय्य मुखे तस्या इदमाह त्रिलोचनः ॥ त्वदर्थं देवदेवेशि अपराधः कृतो मया ॥१८५॥
यत्त्वां विहाय भुक्तं हि तथान्यच्छृणु सूंदरि ॥ यत्त्वां स्वमंदिरे त्यक्ता महदेनो मया कृतम्‍ ॥१८६॥
क्षंतुमर्हसिः देवेशि त्यक्तकोपा विलोकय ॥ न बभाषेऽप्येवमुक्ता सारुंधत्या विनिर्ययौ ॥१८७॥
निर्गच्छंते मुनि र्ज्ञात्वा दंडवत्प्रणनाम ह ॥ अथोवाच शिवा तं च गौतम त्वं किमिच्छसि ॥१८८॥
अथाम गौतमो देवीं पार्वती प्रेक्ष्य सस्तिताम्‍ ॥ कृतकृत्यो भवेयं वै भुक्तायां मदृगृहे त्वयि ॥१८९॥
ततः प्राह शिवा विप्रं गौतमं रचितांजलिम्‍ । भोक्ष्यामि त्वदूगृहे विप्र शंकरानुमतेन वै ॥१९०॥
अथ गत्वा शिवं विंशे लब्धानुज्ञस्त्वरागतः ॥ भोजयामास गिरिजां देवीं चारुंधतीं तथा ॥१९१॥
भुक्ताथ पार्वती सर्वगंधपुष्पाद्यलंकृता ॥ सहानुचर कन्याभिः सहस्त्राभिर्हरः ययौ ॥१९२॥
अथाह शंकरो देवीं गच्छ गौतममंदिरम्‍ ॥ संध्योपास्तिमहं कृत्वा ह्यागमिष्ये तवांतिकम्‍ ॥१९३॥
इत्युक्ता प्रययौ देवी गौतमस्यैव मदिरम्‍ ॥ संध्यावदनकामास्तु सर्व एव विनिर्गताः ॥१९४॥
कृतसंध्यास्तडागे तु महेशाद्याश्व कृत्स्नशः ॥ अथोत्तरमुखः शंभुः र्यास कृत्वा जजाप ह ॥१९५॥
अथ विष्णुर्महातेजा महेशमिदमब्रवीत ॥ सर्वैर्नमस्यते यस्तु सर्वैरेव समर्च्यते ॥१९६॥
हूयते सर्वयज्ञेषु स भावन्किं जपिष्यति ॥ रचितांजलयः सर्वे त्वामेवैकसुपासिते ॥१९७॥
स भवान्देवदेवेशः कस्मै विरचितांजलिः ॥ नमस्कारादिपुण्यानां फल दस्त्वं महेश्वर ॥१९८॥
तव कः फलदोः वंद्यः को वा त्वत्तोऽधिको वद ॥ तच्छुत्वा शंकरः प्राह देवदेवं जनार्दनम्‍ ॥१९९॥
ध्याये न किंचेद्वोविंदू नमस्ये ह न किंचन्‍ ॥ किंतु नास्तिकजंतूनां प्रवृत्त्यर्थमिदं मया ॥२००॥
दर्शनीयं हरे चैतन्यथा पापकारिणः ॥ तस्माल्लोकोपकारार्थमिदं सर्वं कृतं मया ॥२०१॥
ओमित्युक्ता हरिथं तं नत्वा समतिष्ठत ॥ अथ ते गौतमगृहं प्राप्ता देवर्षस्तदा ॥२०२॥
सर्वे पूजामथो चक्रुर्देवदेवाय शूलिने ॥ देवो हनूमता सार्द्धं गायन्नास्ते मुनीश्वर ॥२०३॥
पञ्चाक्षरीं महाविद्यां सर्व एव तदाऽजपन्‍ ॥ हनुमत्करमालंब्य देवाभ्यां संगतो हरः ॥२०४॥
एकशय्यासमांसीनौ ताबुभौ देवंदपती ॥ गायन्नास्ते च हनुमांस्तुंबुरुप्रमुखास्तथा ॥२०५॥
नानाविधविलासांश्व चकार परमेश्वरः ॥ आहूय पार्वतीमीश इंद वाक्यमुवाच ह ॥२०६॥
रचयिष्यामि धम्मिल्लमेहि मत्पुरतः शुभे ॥ देव्याह न च युक्तं तद्धर्त्रा शुश्रूषणं स्त्रियः ॥२०७॥
केशप्रसादकृतावनर्थांतरमापतेत्‍ ॥ केशप्रसाधने देव तत्त्वं सर्वं न चेप्तितम्‍ ॥२०८॥
अथ बंधे कृते पश्वादंसप्रांतप्रमार्जनम्‍ ॥ ततश्वरमसंलग्न केशपुष्पाअदिमार्जनम्‍ ॥२०९॥
एतस्मिन्वर्तमाने तु महात्मानो यदागमन ॥ तदा किमुत्तरं वाच्यं तव देवादिवंदित ॥२१०॥
नायांति चेदथ विभो भीतिर्नाशमुपैष्यति ॥ एवं हि भाषमाणां तां करेणाकृष्य शंकरः ॥२११॥
स्वोर्वोः संस्थापयित्वैव विस्त्रस्य कचबंधनम्‍ ॥ विभज्य च कराभ्यां स प्रससार नखैरपि ॥२१२॥
विष्णुदत्तां पारिजातस्त्रजं कचगतामपि ॥ कृत्वा धम्मिल्लमकरोदथ मालां करागताम्‍ ॥२१३॥
मल्लिकास्त्रजमादाय बबंध कचबंधने ॥ कल्पप्रसूनमालां च ब्रह्मदत्तां महेश्वरः ॥२१४॥
पार्वतीवसने गूढगन्धाढ्ये च समाददात्‍ ॥ अथांसपृष्ठ संलग्रमार्जनं कृतवान्‍ विभुः ॥२१५॥
श्लथन्नीवेरधी देव्या वस्त्रवेष्टादधोगतः ॥ किमिंद देवि चेत्युक्ता नीवीबंध चकार ह ॥२१६॥
नासा भूषणमेतत्ते सत्यमेव वदामि ते ॥ ततः प्राह शिवा शंभुं स्मित्वा पर्वतंनंदिनी ॥२१७॥
अहो त्वन्मंदिरे शंभो सर्ववस्तू समृद्धिमत्‍ ॥ पूर्वमेव मया सर्वं ज्ञातप्रायमभूत्किल ॥२१८॥
सर्वद्रविणसंपत्तिर्भूषणैरवगम्यते ॥ शिरो विभूषितं देव ब्रह्मशीर्षस्य मालया ॥२१९॥
नरकस्य तथा माला वक्षस्थलविभूषणम्‍ ॥ शेषश्व वासुकिश्वैव सविषौ तव कङ्कणौ ॥२२०॥
दिशोंऽबरं जटाः केशा भसितं चांगरागकम्‍ ॥ महोक्षो वाहनं गोत्रं कुलं चाज्ञातमेव च ॥२२१॥
ज्ञायते पितरौ नैव विरुपाक्षं तथा वपुः ॥ एवं वदंती गिरिजां विष्णुः प्राहातिकोपनः ॥२२२॥
किमर्थं निंदसे देवि देवदेवं जगत्पतिम्‍ ॥ दुष्प्राणा न प्रिया भद्रे तव नूनमसंयमात्‍ ॥२२३॥
यत्रेशनिंदनं भद्रे तत्र नो मरणव्रतम्‍ ॥ इत्युक्काथ नखाभ्यां हि हरिश्छेत्तुं शिरो गतः ॥२२४॥
महेशस्तत्करं गृह्य प्राह मा साहसं कृथाः ॥ पार्वतीवचनं सर्वं प्रियं मम न चाप्रियम्‍ ॥२२५॥
ममाप्रियं ह्रषीकेश कर्तुं यत्किंचिदिष्यते ॥ ओमित्युक्ताथ भगवांस्तूष्णींभूतोऽभवद्धरिः ॥२२६॥
हनुमानथ देवाय व्यज्ञापयदिदं वचः ॥ अर्थयामि विनिष्कांम मम पूजाव्रतं तथा ॥२२७॥
पूजार्थंमप्यहं गच्छे मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ तच्छुत्वा शंकरौ देवः स्मित्वा प्राह कपीश्वरम्‍ ॥२२८॥
कस्य पूजा क्क वा पूजा किं पुष्पं किं दलं वद । को गुरुः कश्व मंत्रस्ते कीदृशं पूजन तथा ॥२२९॥
एवं वदति देवेशे हनुमान्नीतिसंयुतः ॥ वेपमान समस्तांग स्तोतुमेवं प्रचक्रमे ॥२३०॥
नमो देवाय महते शंकरायमितात्मने ॥ योगिने योगधात्रे च योगिनां गुखे नमः ॥२३१॥
योगगम्याय देवाय ज्ञानिनां पतये नमः ॥ वेदानां पतये तुभ्यं देवानां पतये नमः ॥२३२॥
ध्यानाय ध्यानगम्याय ध्यातृणां गुरवे नमः ॥ अष्टमूर्ते नभस्तुभ्यं पशूनां पतये नमः ॥२३३॥
अंबकाय त्रिनेत्रय सोमसूर्याग्निचक्षुषे ॥ सुभृङ्‌राजधत्तूरद्रोणपुष्पप्रियस्य ते ॥२३४॥
बृहतीपूग पुन्नागचपकादिप्रियाय च ॥ नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु भूय एव नमोनमः ॥२३५॥
शिवो हरिमथ प्राह मा भैषर्वद मेऽखिलम्‍ ॥ ततस्त्यक्ता भयं प्राह हनुमान्‍ वाक्यकोविदः ॥२३६॥
शिवलिंगार्चनं कार्यं भस्मोद्धूलितदेहिना ॥ दिवा संपादितैस्तोयैः पुष्पद्यैरपि तादृशैः ॥२३७॥
देव विज्ञापयिष्यामि शिवपूजाविधिं शुभम्‍ ॥ सायंकाले तु संप्राप्ते अशिरःस्नानमाचरेत्‍ ॥२३८॥
क्षालितं वसनं शुष्कं धृत्वाचम्य त्रिरन्यधीः ॥ अथ भस्म समादाय आग्रेंय स्नानमाचरेत ॥२३९॥
प्रणवेन समामंत्र्य अष्टवारमथांपि वा ॥ पञ्चाक्षरेन मन्त्रेण नाम्ना वा येन केनचित्‍ ॥२४०॥
सप्तभिंमंत्रितं भस्म दर्भपाणिः समाहरेत्‍ ॥ ईशानः सर्वविद्यानामुक्त्वा शिरसि पातयेत्‍ ॥२४१।
तत्पुरुषाय विद्महे मुखे भस्म प्रसेचयेत्‍ ॥ अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो भस्म वक्षसि निक्षिपेत्‍ ॥२४२॥
वामदेवाय नमः इति गुह्यस्थाने विनिक्षिपेत ॥ सद्योजातं प्रपद्यामि निक्षिपेदथ पादयोः ॥२४३॥
उद्धूलयेत्समस्तांगं प्रणवेन विचक्षणाः ॥ त्रैवार्णिकानामुदितः स्नानादिविधिरुत्तमः ॥२४४॥
शूद्रादीनां प्रवक्ष्यामि यदुक्तं गुरुना तथा ॥ शिवेति पदमुच्चार्य भस्म संमन्त्रयेत्सुधीः ॥२४५॥
सप्तवारमथादाय शिवायेति शिरत्यथ ॥ शंकराय मुखे प्रोक्त सर्वज्ञाय ह्रदि क्षिपेत्‍ ॥२४६॥
स्थाणवे नम इत्युक्ता मुखे चापि स्वयंभुवे ॥ उच्चार्य पादयोः क्षिप्त्वा भस्म शुद्धमतः परम्‍ ॥२४७॥
नमः शिवायेत्युच्चार्य सर्वांगोद्धूलनं स्मृतम्‍ ॥ प्रक्षाल्य हस्तावाचम्य दर्भपाणिः समाहितः ॥२४८॥
दर्भाभावे सुवर्णं स्यात्तदभावे गवालुकाः ॥ तदभावे तु दूर्वाः स्युस्तदभावे तु राजतम्‍ ॥२४९॥
संध्योपास्तिं जपं देव्याः कृत्वा देवगृहं व्रजेत्‍ ॥ देववेदीमथो वापि कल्पितं स्थंडिलं तु वा ॥२५०॥
मृण्मयं कल्पितं शुद्धं पद्मादिरचनायुतम्‍ ॥ चातुर्वर्णकरं गैश्व श्वेतेनैकेन वा पुनः ॥२५१॥
विचित्राणि च पद्मानि स्वस्तिकादि तथैव च ॥ उत्पलादिगदागदाशंखत्रिशूलमरुंस्तथा ॥२५२॥
शरोक्तपंच प्रासांद शिवलिंगमथैव च ॥ सर्वकामफलं वृक्षं कुलकं कोलकं तथा ॥२५३॥
षट्कोणं च त्रिकोणं च नवकोणमथापि वा ॥ कोणे द्वादशकांदोलापा दुकाव्यजनानि च ॥२५४॥
चामरच्छत्रयुगलं विष्णुब्रह्मादिकांस्तथा ॥ चूर्णौर्विरचयेद्वेद्यां धीमान्देवालयेऽपि वा ॥२५५॥
यत्रापि देवपूजा स्यात तत्रैवं कल्पयेद्धधः ॥ स्वहस्तरंचितं मुख्यं क्रींत चैव तु मध्यमम्‍ ॥२५६॥
याचितं तु कनिष्ठं स्याद्वलात्कारमथोऽधमम्‍ ॥ अर्हेषु यत्त्वनर्हेषु बलात्कारात्तु निष्फलम्‍ ॥२५७॥
रक्तशालिजपाशाणकलमासितरक्तकैः ॥ तंदुलैर्वीहिमात्रोत्थैः कणैश्वैव यथाक्रमम ॥२५८॥
उत्तमैर्मध्यमै श्वैव कनिष्ठैधमैस्तथा ॥ पद्मादिस्थापनैरेव तत्सम्यग्यागमाचरेत्‍ ॥२५९॥
प्रागुत्तमुखो वापि यदि वा प्राङ्‌मुखो भवेत्‍ ॥ आसनं च प्रवक्ष्यामि यथादृष्टं यथा श्रुतम्‍ ॥२६०॥
कौशं चार्मं चैलतल्पे दारवं तालपत्रकम्‍ ॥ कांबंल कांचनं चैव राजतं ताम्रमेव च ॥२६१॥
गोकरी पार्कजै र्वापि ह्यासनं परिकल्पयेत्‍ ॥ वैयाघ्रं रौरवं चैव हारिण मार्गमेव च ॥२६२॥
चार्मं चतुर्विधं ज्ञेयमथ बंधुकमेव च ॥ यथासंभवमेतेषु ह्यासनं परिक लपयेत्‍ ॥२६३॥
कृतपद्मासनो वापि स्वस्तिकासन एव च ॥ दर्भभस्मसमासीनः प्राणानायम्य वाग्यतः ॥२६४॥
तावत्स देवतारुपो ध्यानं चांतः समाचरेत्‍ ॥ शिखांते द्वादशांगुल्ये स्थितं सूक्ष्मतनुं शिवम्‍ ॥२६५॥
अंतश्वरंतं भूतेषु गुहायां विश्वतोमुखम्‍ ॥ सर्वाभरणसंयुक्तमणिमादिगुणान्वितम्‍ ॥२६६॥
ध्यात्वां तं धारयेच्चिते तद्दीप्त्वा पूरयेत्तनुम्‍ ॥ तया दीप्त्वा शरीरस्थं पापं नाशमुपागतम्‍ ॥२६७॥
स्वर्णपादैरसंपर्काद्रक्तं श्वेतं यथा भवेत्‍ ॥ तद्दादशदलावुत्तमष्ट पंच त्रिरेव वा ॥२६८॥
परिकल्प्यासनं शुद्धं तत्र लिंगं निधाय च ॥ गुहास्थितं महेशानं लिंगेशं चिंत येत्तथा ॥२६९॥
शोधिते कलशे तोयं शोधितं गंधवासितम्‍ ॥ सुगन्धपुष्पं निक्षिप्य प्रणवेनभिमंत्रितम्‍ ॥२७०॥
प्राणायामश्व प्रणवः शुद्रेषु न विधीयते ॥ प्राणायामपदे ध्यानं शिवेर्त्योकारमंत्रितम्‍ ॥२७१॥
गन्धपुष्पाक्षतादीनि पूजाद्रव्याणि यानि च ॥ तानि स्थाप्य समीपे तु ततः संकल्प माचरेत्‍ ॥२७२॥
शिवपूजां करिष्यामि शिवतुष्ट्यथमेव च ॥ इति संकल्पयित्वा तु तत आवाहनादिकम्‍ ॥२७३॥
कृत्वा तु स्त्रानपर्यंतं ततः स्त्रानं प्रकल्पयेत्‍ नमस्तेत्यादिमंत्रेण शतरुद्रविधानतः ॥२७४॥
अविच्छिन्ना तु या धारा मुक्तिदारेति कीर्तिता ॥ तया यः स्नाययेन्मासं जपबुद्रमुखांश्व वा ॥२७५॥
एकवारं त्रिवारं च पंच सप्त नवापि वा ॥ एकादह तथा घारमथैकादधान्वितम्‍ ॥२७६॥
मुक्तिस्नानमिदं ज्ञेयं मोक्षप्रदायकम्‍ ॥ शैवया विद्यया स्नानं केवलं प्रणवेन वा ॥२७७॥
मृण्मयैर्नालिकेरस्य शकलैश्वोमिभिस्तथा ॥ कांस्येन मुक्ताशुक्तया च पुष्पादिकेसरेण वा ॥२७८॥
स्नापयेद्देवदेवेशं यथासंभवमीरितैः ॥ श्रृंगस्य च विधिं वक्ष्ये स्त्रानयोग्यं यथा भवेत्‍ ॥२७९॥
पूर्वमंतस्तु संशोध्य बहिरंतस्तु शोधयेत्‍ ॥ सुस्त्रिग्धं लघु कृत्वाथ नागं छिंद्यात्कथंचन ॥२८०॥
नीचैकदेशविन्यस्तद्वारद्रोण्या सुह्यत्तया ॥ कृशानुयुक्तं स्त्रानं तु देवाय परिकल्पयेत्‍ ॥२८१॥
एवं गवयश्रृंगस्य जलपूर्तिरथोच्यते ॥ द्वारे निषिद्वलोहार्द्धसंधिद्वाआसमन्विते ॥२८२॥
योगवक्रं नागदंडं नागाकारं प्रकल्पयेत्‍ ॥ फलस्थाने तु चषकं दंडेन समरंध्रकम्‍ ॥२८३॥
तत्रैव पातयेत्तोयं मूर्द्धयंत्रघटे स्थितम्‍ ॥ पातयेदथ चान्येन वामेनैव करेण वा ॥२८४॥
मुक्तिधारा कृता तेन पवित्र पापनाशनम्‍ ॥ एवं संस्नाप्य देवेशं पंचगव्यैस्तथैव च ॥२८५॥
पञ्चामृतैरथ स्त्राप्य मधुरत्रितयेन च ॥ विभूष्य भूषणैर्देवं पुनः स्नाप्य महेश्वरम्‍ ॥२८६॥
शीतोपचारं कृत्वाथ तत आचमनादिकम्‍ ॥ वस्त्रं तथोपवीतं च गंधद्रव्यकमेव च ॥२८७॥
कर्पूरमगरुं चापि पाटीरमथवा भवेत्‍ ॥।उभयमिश्रितं चापि शिवलिंग्तं प्रपूजयेत्‍ ॥ कृत्स्नं पीठं गंधपूर्णं यद्वा विभवसारतः ॥ तूष्णीमथोपचारं वा कालीयं पुष्पमेव च ॥२८८॥
श्रीपत्रमरु चित्याज्यं यथाशक्तयखिलं यथा । अनेकद्रव्यधूपं च गुग्गुलं केवलं तथा ॥२८९॥
कपिलाघृतसंयुक्तं सर्वधूपं प्रशस्यते । धूपं दत्वा यथाशक्ति कपिलाघृतदीपकान् ॥२९०॥
अथवा पूजामात्रेण दीपान्दत्वोपहारकम् । नैवेद्यमुपपंन्न च दत्वा पुष्पसमन्वितम् ॥२९१॥
मुखशुद्धिं ततः कृत्वा तांबूल मादरात् ॥ प्रदक्षिणनमस्कारौ पूजैव हि समाप्यते ॥२९२॥
गीत्यंगपंचकं पश्वात्तानि विज्ञापयामि ते । गीतिर्वाद्यं पुराणं च नृत्यं हासोक्तिरेव च ॥२९३॥
नीराजनं च पुष्पाणामंजलिश्वाखिलार्पणम् ॥ क्षमापनं चोद्वसनं प्रोक्तं पंचोपचारकम् ॥२९४॥
भूषणं च तथा छ्त्रं चामरव्यजने अपि ॥ उपवीत च कैंकर्यं षोडशानुपचारकान् ॥२९५॥
द्वात्रिंशदुपचारैस्तु यः समाराधयोच्छिवम् ॥ एकेनाह्रा समस्तानां पातकानां क्षयो भवेत् ॥२९६॥
एतच्छुत्वा हनुमतो वचनं प्राह शंकरः ॥ एवमेतत्कपिश्रेष्ठ यदुक्तं पूजनं मम ॥२९७॥
सारभूतमहं तुभुअसुपदेक्ष्यामि सांप्रतम् ॥ आराधनं यथा लिंगे विस्तरेण त्वयोदितम् ॥२९८॥
मत्पादयुगलं प्रार्च्य पूजाफलमवाप्नुहि ॥ ततः प्राह कपिश्रेष्ठी देवेदेवमुमापतिम् ॥२९९॥
गुरुणां लिंगपू जैव नियता परिकल्पिता ॥ तां ॥३००॥
हत्यक्तेश नमस्कृत्य शिवलिंगार्चनाय च ॥ सरसस्तीरमागत्य कृत्वा सैकतवेदिकाम् ॥३०१॥
तालपत्रैर्विरचितमासनं पर्यकल्पयत् ॥ प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ व समाचम्य समाहितः ॥३०२॥
भस्मस्नानमथो चक्रे पुनराचम्य वाग्यतः ॥ देववेद्यमथो चक्रे पद्मं च सुमनोहरम् ॥३०३॥
अनंतरं तालपत्रे पद्मासनगतः कपिः ॥ प्राणानायम्य संन्यस्य शुल्कध्यानसमन्वितः ॥३०४॥
प्रणम्य गुरुमीशानं जपन्नासीदतः परम् ॥ अथ देवार्चनं कर्त्तु यत्नमास्थिवान्कपिः ॥३०५॥
पलाशपत्रपुटकद्व यानीतजलं शुचि ॥ शिरः कमंडलुगतं निधायाग्निनिमंत्रितम् ॥३०६॥
आवाहनादि कृत्वाथ स्नानपर्यंतमेव च ॥ अथ स्नापयितुं देवमादाय कर संपुटे ॥३०७॥
कृत्वा नीरीक्षण देवपीठं नो दृष्टवान्कपिः ॥ लिङुमात्रं करगतं दृष्ट्रा भीतिसमन्वितः ॥३०८॥
इदमाह महायोगी किंवा पापं मया कृतम् ॥ यदेत्पीठरहितं शिवलिङु करस्थितम् ॥३०९॥
ममाद्य मरणं सिद्धं न पीठं चागमिष्यति ॥ अथ रुद्रं जपिष्यामि तदायाति महेश्वरः ॥३१०॥
इति निश्चित्य मनसा जजाप शतरुद्रियम् ॥ यदा तु न समायतो महेशोऽथ कपीश्वरः ॥३११॥
रुद्रं न्यपातयद्धूमौ वीरभद्रः समागतः ॥ किमर्थं रुद्यते भद्र रुदिते कारणं वद ॥३१२॥
तच्छुत्वा प्राह हनुमान्वीरभद्रं मनोगतम् ॥ पीठहीनमिदं लिंगं पश्य मे पाप संचयम् ॥३१३॥
वीरभद्रस्ततः प्राह श्रृत्वा कपिसमीरितम् ॥ यदि नायाति पीठं ते लिंगे मा साहसं कुरु ॥३१४॥
दाहयिष्या म्यहं लोकान्यदि नायाति पीठकम् ॥ पश्य दर्शय मे लिंगं पीठं चात्रागतं वा ॥३१५॥
अथ दृष्ट्रा वीरभद्रो पीठमनागतम् ॥ दग्धुकामोऽखिलाँल्लोकान्वीरभद्रः प्रतापवान् ॥३१६॥
अनलं भुवि चिक्षेप क्षणाद्दगधा मही तदा ॥ अथ सप्ततलान्दग्ध्वा पुनरुर्द्धमवर्तत ॥३१७॥
पञ्चोर्द्धलोकानदहज्जनलोकनिवासिनेः ॥ ललाटनेत्रसंभूतं नखेनादाय चानलम् ॥३१८॥
जंबीरफलसंकाशं कृत्वा कर तले विभुः ॥ तपः सत्यं च संदग्धुसुदतोऽभून्सुनीश्वरः ॥३१९॥
ततस्तु मुनयो दृष्टपोलोकनिवासिनः ॥ दग्धकामं वीरभद्रं गौतमा श्रममागताः ॥३२०॥
न दृष्ट्रा तत्र देवेशं शंकरं स्वात्मनि स्थितम् ॥ अस्तुवन्भक्तिसंयुक्ताः स्तोत्रैर्वेदसमुद्धवैः ॥३२१॥
ॐ वेदवेद्याय देवाय देवाय तस्मै शुद्धप्रभाचिन्त्यरुपाय कस्मै ॥
ब्रह्माद्यधीशाय सृष्टयादिकर्त्रे, विष्णुप्रियायार्तिहंत्रेंऽतकर्त्रे ॥३२२॥
नमस्तेऽखिलाधीश्वरायांबराय नमस्ते चरस्थावर व्यापकाय ॥
नमो वेदगुह्याय भक्तप्रियाय नमः पाकभोक्ते मुखेशाय तुभ्यम् ॥३२३॥
नमस्ते शिवायादिदेवाय कुर्मो नमो व्यालयज्ञोपवीतप्रधर्ते ॥
नमस्ते सुराबिन्दुर्षापनाय त्रयीमूर्तये कालकालाय नाथ ॥३२४॥
धरित्रीमरुद्वयोमतोयेंदुवह्रिप्रभामंडलात्माष्टधामूर्तिधर्त्रे ॥
शिवायशिवघ्नाय वीराय भूयात्सदा नः प्रसन्नो जगन्नाथकेज्यः ॥३२५॥
कलानाथभालाय आत्मा महात्मा मनो ह्रग्रयानो निरुप्यो व वाग्भिः ॥
जगज्जाड्यविध्वंसनो भुक्तिमुक्तिप्रद स्तात्प्रसव्रः सदा शुद्धकीर्तिः ॥३२६॥
यतः संप्रसूतं जगज्जाअमीशत्स्थित येन रक्षावता भवितं च ॥
लयं यास्यते यत्र वाचां विदूरे स वै नः प्रसन्नोऽस्तु कालत्रययात्मा ॥३२७॥
यदादिं च मध्यं च केऽपि विजानन्ति विज्ज अपि स्वानुमानाः ॥
स वै सर्वमूर्तिः सदा नो विभूर्त्यै प्रसन्नोऽस्तु किं ज्ञापयामोऽत्र कृत्यम् ॥३२८॥
एतां स्तुतिमथाकर्ण्य भगनेत्रप्रदः शिवः ॥ विष्णुमाह मुनीनेतानानयस्व मदंतिकम् ॥३२९॥
अथ विष्णुः समागत्य तपोलोकनिवासिनः ॥ मुनीन्सांत्वय्य विश्वेशं दर्शयामास शंकरम् ॥३३०॥
तानाह शंकरो वाक्यं किमर्थं यूयमागताः ॥ तपो लोकाद्धामिलोकं मुनयो मुक्तकिल्बिषाः ॥३३१॥
तच्छुत्वा शूलिनो वाक्यं प्रोचुस्ते मुनिसत्तमाः ॥ देव द्वादशलोकानां दृश्यंते भस्मराशयः ॥३३२॥
स्थितमेकं वनमिदं पश्य तल्लोकसंक्षयम् ॥ तच्छुत्वा गिरिशः प्राह तान्मुनीनूर्द्धरेतसः ॥३३३॥
भूर्लोकस्य तु संदाहे पातालानां तथैव च ॥ सन्देहो नास्ति मुनयः स्थितानां नो रहःस्थले ॥३३४॥
ऊर्द्धपंचकलोकानां दाहे संदेह एव नः ॥ कथमंगावृष्टिश्व कथं नो वा महाध्वनिः ॥३३५॥
तदाकर्ण विभोर्वाक्य शंकरस्य मुनीश्वराः ॥ प्रोचुः प्रांजलयो देवं ब्रह्मदिसुरसंगतम् ॥३३६॥
भीतिरस्माकमधुना वर्तते वीरभद्रतः ॥ स एवांगार वृष्टिं च पिपासुरपिबद्विभोः ॥३३७॥
देवोऽथ वीरमाहूय किं वीरोऽप्याह कपोर्लिंगे पीठाभावादिदं कृतम् ॥३३८॥
तच्छुत्वाह शिवो देवो मुनींस्तान्भयाविह्रलान् ॥ कपोश्वित्तं परिज्ञातुं मया कृतीमिदं द्विजाः ॥३३९॥
मा भैष्ट भवतां सौख्यं सदा संपादयाम्यहम् ॥ इत्युक्ता तु यथापूर्व देवदेवः कृपानिधिः ॥३४०॥
दग्धानप्यखिलाँल्लोकान्पूर्वतः शोभेनान्विभुः ॥ कल्प्यामास विश्वात्मा वीरभद्रमथाब्रवीत् ॥३४१॥
साधु वत्स यतो भद्रं भक्तानामीहसे सदा ॥ ततस्ते विपुला कीर्तिर्लोके स्थास्यति शाश्वती ॥३४२॥
इत्युक्तालिंग्य शिरसि समाघ्राय महेश्वरः ॥ तांबूल वीरभद्राय दत्तवान्प्रीतमानसः ॥३४३॥
अथासौ हनुमानीशपूजनं कृतवान्यथा ॥ समाप्तायां तु पुजायां हनुमान्प्रीतमानसः ॥३४४॥
एकं वनचंर तत्र गंधर्व सविपंचकम् ॥ ददर्श तमथाभ्याह्ग वीणा मे दीयतामिति  ॥३४५॥
गंधर्वो ऽप्याह न मया त्याज्या वीणा प्रिया मम ॥ ममापीष्टेह गंधर्व वीणेत्याह कपीश्वरः ॥३४६॥
यदा न दत्ते गंधर्वो वल्लकीं कपये प्रियाम् ॥ तदा मुष्टिप्रहारेण गंधर्वः पातितः क्षितौ ॥३४७॥
वीणामादाय महतीं स्वरतंतुसमन्विताम् ॥ हनुमान्वानरश्रेष्ठो गायन्प्रागाच्छिवांतिकम् ॥३४८॥
ततो गानेन महता प्रसाद्य जगदीश्वरम् ॥ बृहतीकुसुमैः शुद्धै र्देवपादावपूजयत् ॥३४९॥
ततः प्रसन्नो विश्वात्मा मुनीनां सन्निधौ तदा ॥ दैत्यानां देवतानां च नृपाणां शंकरोऽपि च ॥३५०॥
तस्मै वरमथ प्रादात्कल्पांतं जीवित पुनः ॥ समुलंघने शक्तिं शास्त्रज्ञत्वं बलोन्नतिम् ॥३५१॥
एवं दत्तं वरं प्राप्य महेशेन महात्मना ॥ प्रत्यक्षं मम विप्रेंद्र हनुमान्हर्षमागतः ॥३५२॥
समस्तभूषासु षितांगः स्वदीप्तिमंदीकृतदेवदीप्तिः ॥ प्रसन्न मूर्तिस्तरुणः शिवांशः संभावयामास समस्तदेवान् ॥३५३॥
आज्ञप्तो हनुमांस्तत्र मत्सेवायै मुनीश्वरः ॥ महेशेनाहमप्येनं शशिमौलिमवैमि च ॥३५४॥
किं बहूक्तेन विप्रर्षे यादृशो वानरेश्वरः ॥ बुद्धौ न्याये च वै धैर्य तादृगन्योऽस्ति न क्कचित् ॥३५५॥
इति ते सर्वमाख्यातं चरितं पाप नाशनम् ॥ पठतां श्रृण्वतां चैव गच्छ विप्र यथासुखम् ॥३५६॥
तच्छुत्वा रामभद्रस्य रघुनाथस्य धीमतः ॥ वचनं दक्षिणीकृत्य नत्वा चागां यथागतः ॥३५७॥
एतत्तेऽभिहितं विप्र चरितं च हनूमतः ॥ सुखदं मोक्षदं सारं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥३५८॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे हनुमच्चरित्रं नाम एकोनाशीतितमोऽध्यायः ॥७९॥
Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2011-06-06T04:32:11.8170000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

पाटलाची घोडी, महाराची बढाई

  • घोडा जरी महाराचा बसला व पाटलाचा असला तरी त्याबद्दल महारानेंच बडाई मारणें किंवा त्याची बडेजावी गाणें. मालकापेक्षां नोकरांनाच आपल्या धन्याबद्दल अधिक गौरव वाटतो किंवा नोकर मालकाच्या जिवावर फुशारक्या मारतात. 
RANDOM WORD

Did you know?

पापा पासून मुक्त होण्यासाठी काय उपाय करावेत?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site