TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
संस्कृत सूची|शास्त्रः|वास्तुशास्त्रः|समराङ्गणसूत्रधार|
१०१ ते १६०

मेर्वादिषोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः - १०१ ते १६०

समराङ्गणसूत्रधार भारतीय वास्तुशास्त्र से सम्बन्धित ज्ञानकोशीय ग्रन्थ है जिसकी रचना धार के परमार राजा भोज (1000–1055 ई) ने की थी।


मेर्वादिषोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः - १०१ ते १६०
कामलान् मल्लकांश्चान्यान् सिंहकर्णात् प्रलोपयेत् ।
प्रासादानां हि सर्वेषां सर्वमेतद्विभूषणम् ॥१०१॥
यस्य यत्रोचितं स्थानं तत्तत्र विनिवेशयेत् ।
निर्मितौ वलभेस्तिर्यक्सूत्रं कुर्वीत सप्तधा ॥१०२॥
पञ्चभागांश्च मुखतस्तेनैवांशेन कल्पयेत् ।
मेखलान्तरपत्रे च जम्भाकुम्भकमेव च ॥१०३॥
पञ्चभागोच्छ्रितं कुर्यात्तद्वच्छिखरमुच्छ्रितम् ।
कीर्तितानि विमानानियान्येव सुरवर्त्मनि ॥१०४॥
तान्येव स्थावरत्वेन प्रासादा इति विश्रुताः ।
महेश्वरस्य कैलासो विष्णोस्तु गरुडाभिधः ॥१०५॥
कार्यः प्रजापतेः पद्मो गणनाथस्य च द्विपः ।
न खल्वेतेऽन्यदेवानां विधातुमुचिताः स्मृताः ॥१०६॥
यस्तु त्रिविष्टपः स स्यात्सर्वदेवनिकेतनः ।
अस्मात्तु येऽन्ये प्रासादाः स्मृतास्तेऽनेकरूपिणः ॥१०७॥
सर्वेषामेव देवानामभेदेन भवन्ति ते ।
जगत्यां विस्तरः कार्यः प्रासादोच्छ्रयसंमितः ॥१०८॥
गर्भोर्धेनोच्छ्रयस्तस्याः शुभदः परिकीर्तितः ।
मण्डपस्य षडंशार्धो पञ्चमांशादथ स्मृतः ॥१०९॥
कर्णप्रासादकाः कार्याः प्रासादस्य त्रिभागतः ।
पूर्वापरमुखाः कार्या एते याम्योत्तराननाः ॥११०॥
ऐन्द्रे याम्ये वारुणे च कौबेरे च यथाक्रमम् ।
दिग्भागेषु चतुर्ष्वेषु वलभीं विनिवेशयेत् ॥१११॥
गर्भविस्तारविस्तीर्णां द्वौ त्रिभागौ मुखायताम् ।
इति बाह्यपरीवारे जङ्घा प्रासादमानतः ॥११२॥
तीर्यंगायतमारोप्य सूत्रं गर्भेण मण्डपे ।
गुरुकक्षोऽथ कर्तव्या गवाक्षस्तम्भसंयुताः ॥११३॥
प्रासादविस्तरात्कार्यो द्विगुणो मण्डपः सदा ।
मण्डपस्यसविस्ताराजगती द्विगुणा बहिः ॥११४॥
कर्णप्रासादकाः कार्याः प्रासादस्यार्धतोऽपि वा ।
तेषामध्यर्धतः कुर्याद्वलभीनां निवेशनम् ॥११५॥
अनेन क्रमयोगेन बाह्याद्बाह्यं सुसंवृतम् ।
यदा हि शोभते राजा केयूराङ्गदकुण्डलैः ॥११६॥
तथा प्रासादराजोऽयं शोभते भूषणैर्निजैः ।
ध्वास्यार्हास्यातिसौम्यस्य श्रीकीर्तिविजयावहः ॥११७॥
अनेन विधिना न्यस्तः प्रासादः स्यात्सदा नृणाम् ।
आदित्यं पूर्वतो न्यस्येत्कुमारं पूर्वदक्षिणे ॥११८॥
दक्षिणे मातृदेवैस्तु गजास्यं दक्षिणोपरि ।
विन्यसेद्वारुणे गौरी वायव्येऽपि च चण्डिकाम् ॥११९॥
विष्णुं कुबेरदिग्भागे तथैशान्यां महेश्वरम् ।
अन्येषामपि देवानां कथ्यते तु क्रमोऽधुना ॥१२०॥
तत्रैशान्यां दिशि न्यस्येदीशानं लोकनायकम् ।
दानवानां निहन्तारं पूर्वस्यामपि वासवम् ॥१२१॥
वैश्वानरं तथाग्नेय्यां धर्मराजं च दक्षिणे ।
नैरृत्यां निरृतिं न्यस्येत्प्रतीच्यां तु प्रचेतसम् ॥१२२॥
वायुं वायव्यदिग्भागे कुबेरमपि चोत्तरे ।
अष्ठौ ह्येते महात्मानो लोकपालाः प्रकीर्तिताः ॥१२३॥
पालयन्ति जगत्सर्वं स्वस्वस्थाने प्रतिष्ठिताः ।
पुरकर्कटदुर्गेषु ग्रामेषु नगरेषु च ॥१२४॥
क्रमेणानेन विन्यस्ताः स्युः प्रजानां सुखावहाः ।
न यत्र देवताबाधस्तत्र द्वारं प्रकल्पयेत् ॥१२५॥
प्रासादस्यानुसारेण भवेद् द्वारं शुभावहम् ।
अथातः प्रोच्यते सम्यग्द्वारमानमनुक्रमात् ॥१२६॥
ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानां द्र व्यं स्तम्भानुसङ्गतम् ।
भवेद्द्वारां प्रासादे षोडशाङ्गुलम् ॥१२७॥
द्विकरे द्विगुणं तत् स्यात्त्रिकरे द्विकरं शुभम् ।
चतुष्करे चतुःषष्टिरङ्गुलानि प्रशस्यते ॥१२८॥
अत ऊर्ध्वं प्रतिकरं त्र्यङ्गुला वृद्धिरिष्यते ।
द्वारोदयकरैस्तुल्यान्यङ्गुलानि नियोजयेत् ॥१२९॥
षोह्याजयवान्यालर्ध ध्रुवके चतुरङ्गुले ।
विस्तारो द्विगुणस्तस्य स्तम्भपिण्डं स एव हि ॥१३०॥
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चषट्सप्तककरावधि ।
द्वारविस्तारभागेन स्तम्भः सम्यग्विधीयते ॥१३१॥
चतुर्भागेन कर्तव्या सीमास्तम्भः प्रमाणतः ।
तथा स्तम्भस्य बाहुल्याच्चतुर्भागविर्भागविना ॥१३२॥
भागौ तत्र कर्तव्यौ हीरग्रहणमुच्छ्रितम् ।
भागत्रयेण कर्तव्यः पट्टस्य च समुच्छ्रयः ॥१३३॥
भागेनैकेन नीस्यातव्यविस्तारं भत्रिभागरच्यकिम् ।
पट्टहस्ते विधातव्यमङ्गुलद्वयनिर्गमम् ॥१३४॥
---ड---स्तारः स्तम्भतुल्यः प्रशस्यते ।
एकैकमङ्गुलं पट्टपार्श्वयोरधिकस्ततः ॥१३५॥
पट्टदस्य विस्तारः कार्यञ्चतुर्भागविभाजितः ।
भागेनैह्केन चोत्सेधस्तुलाधारणमिष्यते ॥१३६॥
तुलाधारणकोत्सेधाच्चतुर्भागविभाजितात् ।
भागमेकं परित्यज्य पिण्डस्तस्य विधीयते ॥१३७॥
मात्राहीना भवेन्मेढ्यां तावन्न्यस्येच्छलान्तले ।
द्वौ भागौ मूलभागेन जयन्तीपिण्डविस्तरौ ॥१३८॥
इति हीरग्रहादीनां समासाल्लक्ष्मकीर्तनम् ।
पञ्चांशाभ्यधिकं स्तम्भविस्तारस्थेन कुम्भिका ॥१३९॥
कुर्वीत स्तम्भतः सार्धा गर्ग कुम्भस्य विस्तृतीः ।
अथवा स्तम्भकर्णेन स्तम्भाग्रद्विगुणा क्वचित् ॥१४०॥
पादोनस्तम्भविस्तारादग्रकुम्भे समुच्छ्रितिः ।
स्तम्भविस्तारकर्णाद्वा यद्वा पिण्डोऽग्रकुम्भके ॥१४१॥
तस्य भागान् प्रवक्ष्यामो यथाकुम्भं स युज्यते ।
विभक्तोऽत्र त्रिधा पिण्डो भागेनैकेन पुत्तली ॥१४२॥
चतुर्भिस्तस्य मध्यस्य पद्मं समालिखेत् ।
उच्छाले पञ्चधा भक्ते त्रिभिरावर्तनं --- ॥१४३॥
वर्तनं योषव्येत्किञ्चिन्न च खल्वं समाचरेत् ।
वर्तने कुम्भकुम्भौ तु सूत्रं दत्त्वा सुतानितम् ॥१४४॥
पद्मानालासमा स स्यान्न भवेत्पङ्किवर्जिता ।
नवाधोच्चाहा लके भक्ते वीरगण्डस्तु भागिकः ॥१४५॥
एकेनैकेन भागेन विधेया पट्टिकट्टिका ।
ध्वसंछाकाल कर्तव्यं भागद्वितयसंमितम् ॥१४६॥
तलकुम्भकपिण्डं तु पञ्चधा प्रविभाजयेत् ।
भागेनैकेन पद्मं स्याद्भागेन कलशं लिखेत् ॥१४७॥
द्वाभ्यां समालिखेत् कुम्भं भागेनैकेन पट्टिकाम् ।
वर्तमाना चत्रा कार्या शोभा स्यादस्य यावतः ॥१४८॥
एष कुम्भक्रमः प्रोक्तः स्तम्भपादे व्यवस्थितः ।
तलपट्टस्य पिण्डस्तु भागपट्टसमो भवेत् ॥१४९॥
द्र व्येष्वत्र हि सर्वेषु सम्यक्शोभा विवक्षिता ।
न्यूनातिरिक्तमप्यस्मान्मानेष्वङ्गुलमाचरेत् ॥१५०॥
द्वारामुदयविस्तारो द्र व्यसंस्थानमेव च ।
पूर्वमेव यथोद्दिष्टं तथा सर्वमनुस्मरेत् ॥१५१॥
पिण्डेन त मूलशाखाया द्वितीया प विधीयते ।
सपायते सपादन प्रत्ययदेनाथ सार्धनरूपशाखा प्रशस्यते ॥१५२॥
अर्धेन मूलशाखाः समा चैव बाह्यशाखा शाखां प्रकल्पयेत् ।
ऊर्ध्वपञ्चमशाखाया सप्तमी नवमी च सा ॥१५३॥
रूपशा --- स्यान्न न्यूना नाधिकापि च ।
विस्तरार्धं तु कर्तव्यः सर्वासामेव निर्गमः ॥१५४॥
शाखाविस्तारविस्तीर्णात्तरङ्गानि कारयेत् ।
सार्धेन ध्रुवशाखानां पिण्डेनोदुम्बरोदयः ॥१५५॥
उदुम्बरस्य पिण्डेन सिंहवक्राणि कारयेत् ।
तदर्धं विलसन्धिः स्यात्तत्समा भूमिरङ्गिका ॥१५६॥
तलन्याससमः पट्टः पिण्डपूर्वव्यवस्थितः ।
कूटाकारैर्विचित्रैश्च शोभनै रूपकर्मभिः ॥१५७॥
पत्रजातैरनेकैश्च कण्ठं कुर्याद्यथेप्सितम् ।
पाचकः कटुतीक्ष्णाद्यैरनुसाररसैर्यथा ॥१५८॥
अन्वीक्ष्य विपचेत्तद्वत्स्थपतिः सर्वमाचरेत् ।
यदुक्तं यदनुक्तं च तत्समग्रमपि स्फुटम् ॥१५९॥
युक्तं समालोच्य यथाशोभं समाचरेत् ।
आरभ्य मेरोरिति षोडशैते प्रासादमुख्याः कथिता यथावत् ।
संक्षेपतो लक्ष्म तथा जगत्यां द्वारादिसम्बन्धि च दारुमानम् ॥१६०॥

इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे मेर्वादिषोडशप्रासादलक्षण जगतीलक्षण द्वारादिकला नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2017-11-26T04:43:27.8030000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

खार्‍या पाण्यानें खरूज बरी होते

  • खारे पाणी खरजेस झोंबते पण त्‍यानें खरूज बरी होते. कोणत्‍याहि दुखण्यास कडक औषध दिले म्‍हणजे ते बरे होते. शिक्षा केली म्‍हणजे खोडी, दोष नाहीसे होतात. 
RANDOM WORD

Did you know?

जुळी मुले झाली असतां शांति करावी काय?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.