TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
संस्कृत सूची|शास्त्रः|ज्योतिष शास्त्रः|वराहमिहीरस्य बृहत्संहिताः|
अध्याय ६७

बृहत्संहिताः - अध्याय ६७

’बृहत्संहिता’ ग्रंथात वास्तुविद्या, भवन निर्माण कला, वायुमंडळाची रचना, वृक्ष आयुर्वेद इ. विषय अंतर्भूत आहेत.


पुरुषलक्षनाध्यायः

उन्मानमानगतिसंहतिसारवर्ण- । स्नेहस्वरप्रकृतिसत्त्वमनूकं आदौ । क्षेत्रं मृजां च विधिवत् कुशलोऽवलोक्य । सामुद्रविद् वदति यातमनागतं वा ( च) ॥१॥

अस्वेदनौ मृदुतलौ कमलौदराभौ । श्लिष्टांगुली रुचिरताम्रनखौ सुपार्ष्णी । उष्णौ शिराविरहितौ सुनिगूढगुल्फौ । कूर्मौन्नतौ च चरणौ मनुजेश्वरस्य ॥२॥

शूर्पाकारविरूक्षपाण्डुरनखौ वक्रौ शिरासन्ततौ संशुष्कौ विरलांगुली च चरणौ दारिद्र्यदुःखप्रदौ । मार्गायौत्कटकौ कषायसदृशौ वंशस्य विच्छेददौ ( विच्छित्तिदौ) ब्रह्मघ्नौ परिपक्वमृद्द्युतितलौ पीतावगम्यारतौ ( पीतावगम्यरतौ) ॥३॥

प्रविरलतनुरोमवृत्तजंघा द्विरदकरप्रतिमैः वर ऊरुभिश्च । उपचितसमजानवश्च भूपा धनरहिताः श्वशृगालतुल्यजंघाः ॥४॥

रोमएकैकं कूपके पार्थिवानां द्वे द्वे ज्ञेये पण्डितश्रोत्रियाणाम् । त्र्याद्यैः निःस्वा मानवा दुःखभाजः केशाश्चैवं निन्दिताः पूजिताश्च ॥५॥

निर्मांसजानुः म्रियते प्रवासे सौभाग्यमल्पैः विकटैः दरिद्राः । स्त्रीनिर्जिताश्चैव ( चापि) भवन्ति निम्नै राज्यं समांशैश्च महद्भिः आयुः ॥६॥

लिंगेऽल्पे धनवान् अपत्यरहितः स्थूले ऽपि हीनो ( विहीनो) धनैः मेढ्रे वामनते सुतार्थरहितो वक्रेऽन्यथा पुत्रवान् । दारिद्र्यं विनते त्वधोऽल्पतनयो लिंगे शिरासन्तते स्थूलग्रन्थियुते सुखी मृदु करोत्यन्तं प्रमेहादिभिः ॥७॥

कोशनिगूढैः भूपा दीर्घैः भग्नैश्च वित्तपरिहीनाः । ऋजुवृत्तशेफसो लघुशिरालशिश्नाश्च धनवन्तः ॥८॥

जलमृत्युः एकवृषणो विषमैः स्त्रीचंचलः समैः क्षितिपः । ह्रस्वायुश्चौद्बद्धैः प्रलंबवृषणस्य शतमायुः ॥९॥

रक्तैः आढ्या मणिभिः निर्द्रव्याः पाण्डुरैश्च मलिनैश्च ॥सुखिनः सशब्दमूत्रा निःस्वा निःशब्दधाराश्च ॥१०॥

द्वित्रिचतुर्धाराभिः प्रदक्षिणावर्तवलितमूत्राभिः । पृथिवीपतयो ज्ञेया विकीर्णमूत्राश्च धनहीनाः ॥११॥

एकैव मूत्रधारा वलिता रूपप्रदा न सुतदात्री ( रूपप्रधानसुतदात्री) । स्निग्धौन्नतसममणयो धनवनितारत्नभोक्तारः ॥१२॥

मणिभिश्च मध्यनिम्नैः कन्यापितरो भवन्ति निःस्वाश्च । बहुपशुभाजो मध्यौन्नतैश्च नात्युल्बणैः धनिनः ॥१३॥

परिशुष्कबस्तिशीर्षैः धनरहिता दुर्भगाश्च विज्ञेयाः । कुसुमसमगन्धशुक्रा विज्ञातव्या महीपालाः ॥१४॥

मधुगन्धे बहुवित्ता मत्स्यसगन्धे बहूनि अपत्यानि । तनुशुक्रः स्त्रीजनको मांससगन्धो महाभोगी ॥१५॥

मदिरागन्धे यज्वा क्षारसगन्धे च रेतसि दरिद्रः । शीघ्रं मैथुनगामी दीर्घायुः अतोऽन्यथा अल्पायुः ॥१६॥

निःस्वोऽतिस्थूलस्फिक् समांसलस्फिक् सुखान्वितो भवति । व्याघ्रान्तोऽध्यर्धस्फिग् मण्डूकस्फिग् नराधिपतिः ॥१७॥

सिंहकटिः मनुजेन्द्रः कपिकरभकटिः धनैः परित्यक्तः । समजठरा भोगयुता घटपिठरनिभौदरा निःस्वाः ॥१८॥

अविकलपार्श्वा धनिनो निम्नैः वक्रैश्च भोगसन्त्यक्ताः । समकुक्षा भोगाढ्या निम्नाभिः भोगपरिहीनाः ॥१९॥

उन्नतकुक्षाः क्षितिपाः कुटिलाः स्युः मानवा विषमकुक्षाः । सर्पौदरा दरिद्रा भवन्ति बह्वाशिनश्चैव ॥२०॥

परिमण्डलौन्नताभिः विस्तीर्णाभिश्च नाभिभिः सुखिनः । अल्पा ( स्वल्पा) त्वदृश्यनिम्ना नाभिः क्लेशावहा भवति ॥२१॥

वलिमध्यगता विषमा शूलाद् बाधां ( शूलाबाधं) करोति नैस्वयं ( नैःस्व्यं) च । शाठ्यं वामावर्ता करोति मेधां प्रदक्षिणतः ॥२२॥

पार्श्वायता चिरायुषमुपरिष्टागईश्वरं गवाढ्यमधः । शतपत्रकर्णिकाभा नाभिः मनुजेश्वरं कुरुते ॥२३॥

शस्त्रान्तं स्त्रीभोगिनमाचार्यं बहुसुतं यथासंख्यम् । एकद्वित्रिचतुर्भिः वलिभिः विन्द्याद् नृपं त्ववलिम् ॥२४॥

विषमवलयो मनुष्या भवन्त्यगम्या अभिगामिनः पापाः । ऋजुवलयः सुखभाजः परदारद्वेषिणश्चैव ॥२५॥

मांसलमृदुभिः पार्श्वैः प्रदक्षिणावर्तरोमभिः भूपाः । विपरीतैः निर्द्रव्याः सुखपरिहीनाः परप्रेष्याः ॥२६॥

सुभगा भवन्त्यनुद्वद्ध ( अनुबद्ध) चूचुका निर्धना विषमदीर्घैः । पीनौपचितनिमग्नैः क्षितिपतयश्चूचुकैः सुखिनः ॥२७॥

हृदयं समुन्नतं पृथु न वेपनं मांसलं च नृपतीनाम् । अधनानां विपरीतं खररोमचितं शिरालं च ॥२८॥

समवक्षसोऽर्थवन्तः पीनैः शूरा हि ( शूराः त्व्) अकिंचनाः तनुभिः । विषमं वक्षो येषां ते निःस्वाः शस्त्रनिधनाश्च ॥२९॥

विषमैः विषमो जत्रुभिः अर्थविहीनोऽस्थिसन्धिपरिणद्धैः । उन्नतजत्रुः भोगी ( भागी) निम्नैः निःस्वोऽर्थवान् पीनैः ॥३०॥

चिपिटग्रीवो निःस्वः शुष्का सशिरा च यस्य वा ग्रीवा । महिषग्रीवः शूरः शस्त्रान्तो वृषसमग्रीवः ॥३१॥

कंबुग्रीवो राजा प्रलंबकण्ठः प्रभक्षणो भवति । पृष्ठमभग्नमरोमशमर्थवतामशुभदमतोऽन्यत् ॥३२॥

अस्वेदनपीनौन्नतसुगन्ध ( सुगन्धि) समरोमसंकुलाः कक्षाः । विज्ञातव्या धनिनामतोऽन्यथार्थैः विहीनानाम् ॥३३॥

निर्मांसौ रोमचितौ भग्नावल्पौ च निर्धनस्यांसौ । विपुलावव्युच्छिन्नौ सुश्लिष्टौ सौख्यवीर्यवताम् ॥३४॥

करिकरसदृशौ वृत्तावाजान्ववलंबिनौ समौ पीनौ । बाहू पृथिवीशानामधनानां ( अधमानां) रोमशौ ह्रस्वौ ॥३५॥

हस्तांगुलयो दीर्घाश्चिरायुषामवलिताश्च सुभगानाम् । मेधाविनाम् च सूक्ष्माश्चिपिटाः परकर्मनिरतानाम् ॥३३३३६॥

स्थूलाभिः धनरहिता बहिर्नताभिश्च शस्त्रनिर्याणाः । कपिसदृशकरा धनिनो व्याघ्रौपमपाणयः पापाः ॥३७॥

मणिबन्धनैः निगूढैः दृढैश्च सुश्लिष्टसन्धिभिः भूपाः । हीनैः हस्तच्छेदः श्लथैः सशब्दैश्च निर्द्रव्याः ॥३८॥

पितृवित्तेन विहीना भवन्ति निम्नेन करतलेन नराः । संवृतनिम्नैः धनिनः प्रोत्तानकराश्च दातारः ॥३९॥

विषमैः विषमा निःस्वाश्च करतलैः ईश्वराः ( ईश्वराः) तु लाक्षाभैः । पीतैः अगम्यवनिताभिगामिनो निर्धना रूक्षैः ॥४०॥

तुषसदृशनखाः क्लीबाश्चिपिटैः स्फुटितैश्च वित्तसन्त्यक्ताः । कुनखविवर्णैः परतर्कुकाश्च ताम्रैश्चमूपतयः ॥४१॥

अंगुष्ठयवैः आढ्याः सुतवन्तो अंगुष्ठमूलजैश्च यवैः ( मूलगैश्च यवः) । दीर्घांगुलिपर्वाणः सुभगा दीर्घायुषश्चैव ॥४२॥

स्निग्धा निम्ना रेखा धनिनां तद्व्यत्ययेन निःस्वानाम् । विरलांगुलयो निःस्वा धनसंचयिनो घनांगुलयः ॥४३॥

तिस्रो रेखा मणिबन्धनोत्थिताः करतलौपगा नृपतेः । मीनयुगांकितपाणिः नित्यं सत्रप्रदो भवति ॥४४॥

वज्राकारा धनिनां विद्याभाजां च मीनपुच्छनिभाः । शंख आतपत्रशिविकागजाश्वपद्मौपमा नृपतेः ॥४५॥

कलशमृणालपता अकांकुशौपमाभिः भवन्ति निधिपालाः । दामनिभाभिश्च आढ्याः स्वस्तिकरूपाभिः ऐश्वर्यम् ॥४६॥

चक्रासिपरशुतोमरशक्तिधनुःकुन्तसन्निभा रेखाः । कुर्वन्ति चमूनाथं यज्वानमुलूखलाकाराः ॥४७॥

मकरध्वजकोष्ठागारसन्निभाभिः महाधनोपेताः । वेदीनिभेन चैवाग्निहोत्रिणो ब्रह्मतीर्थेन ॥४८॥

वापीदेवकुलाद्यैः धर्मं कुरुवन्ति च त्रिकोणाभिः । अंगुष्ठमूलरेखाः पुत्राः स्युः दारिकाः सूक्ष्माः ॥४९॥

रेखाः प्रदेशिनिगताः ( गाः) शतायुषं कल्पनीयमूनाभिः । छिन्नाभिः द्रुमपतनं बहुरेखारेखिणो निःस्वाः ॥५०॥

अतिकृशदीर्घैश्चिबुकैः निर्द्रव्या मांसलैः धनोपेताः । विंब ( बिंब) उपमैः अवक्रैः अधरैः भूपाः तनुभिः अस्वाः ॥५१॥

ओष्ठैः स्फुटितविखण्डितविवर्णरूक्षैश्च धनपरित्यक्ताः । स्निग्धा घनाश्च दशनाः सुतीक्ष्णदंष्ट्राः समाश्च शुभाः ॥५२॥

जिह्वा रक्ता दीर्घा श्लक्ष्णा सुसमा च भोगिनो ( भोगिनां) ज्ञेया । श्वेता कृष्णा परुषा निर्द्रव्याणां तथा तालु ॥५३॥

वक्त्रं सौम्यं संवृतममलं श्लक्ष्णं समं च भूपानाम् । विपरीतं क्लेशभुजां महामुखं दुर्भगाणां च ॥५४॥

स्त्रीमुखमनपत्यानां शाठ्यवतां मण्डलं परिज्ञेयम् । दीर्घं निर्द्रव्याणां भीरुमुखाः पापकर्माणः ॥५५॥

चतुरस्रं ( चतुरश्रं) धूर्तानां निम्नं वक्रं ( वक्त्रं) च तनयरहितानाम् । कृपणानामतिह्रस्वं संपूर्णं भोगिनां कान्तम् ॥५६॥

अस्फुटिताग्रं स्निग्धं श्मश्रु शुभं मृदु च सन्नतं चैव । रक्तैः परुषैश्चौराः श्मश्रुभिः अल्पैश्च विज्ञेयाः ॥५७॥

निर्मांसैः कर्णैः पापमृत्यवश्चर्पटैः सुबहुभोगाः । कृपणाश्च ह्रस्वकर्णाः शंकुश्रवणाश्चमूपतयः ( च भूपतयः) ॥५८॥

रोमशकर्णा दीर्घायुषश्च ( तु) धनभागिनो विपुलकर्णाः । क्रूराः शिरावनद्धैः व्यालंबैः मांसलैः सुखिनः ॥५९॥

भोगी त्वनिम्नगण्डो मन्त्री संपूर्णमांसगण्डो यः । सुखभाक् शुकसमनासश्चिरजीवी शुष्कनासश्च ॥६०॥

छिन्नानुरूपया अगम्यगामिनो दीर्घया तु सौभाग्यम् । आकुंचितया चौरः स्त्रीमृत्युः स्यागिपिटनासः ॥६१॥

धनिनोऽग्रवक्रनासा दक्षिणविनताः ( वक्राः) प्रभक्षणाः क्रूराः । ऋज्वी स्वल्पच्छिद्रा सुपुटा नासा सभाग्यानाम् ॥६२॥

धनिनां क्षुतं सकृद् द्वित्रिपिण्डितं ह्लादि सानुनादं च । दीर्घायुषां प्रमुक्तं विज्ञेयं संहतं चैव ॥६३॥

पद्मदलाभैः धनिनो रक्तान्तविलोचनाः ( विलोचनाः) श्रियः भाजः । मधुपिंगलैः महार्था मार्जारविलोचनैः पापाः ॥६४॥

हरिणाक्षा मण्डललोचनाश्च जिह्मैश्च लोचनैश्चौराः । क्रूराः केकरनेत्रा गजसदृशविलोचनाश्चमूपतयः ( दृशश्च भूपतयः) ॥६५॥

ऐश्वर्यम् गंभीरैः नीलोत्पलकान्तिभिश्च विद्वांसः । अतिकृष्णतारकाणामक्ष्नामुत्पाटनं भवति ॥६६॥

मन्त्रित्वं स्थूलदृशां श्यावाक्षाणां भवति सौभाग्यम् । दीना दृग् निःस्वानां स्निग्धा विपुलार्थभोगवताम् ॥६७॥

अभ्युन्नताभिः अल्पायुषो विशालौन्नताभिः अतिसुखिनः । विषमभ्रुवो दरिद्रा बालेन्दुनतभ्रुवः सधनाः ॥६८॥

दीर्घा असंसक्ताभिः धनिनः खण्डाभिः अर्थपरिहीनाः । मध्यविनतभ्रुवो ये ते सक्ताः स्त्रीष्वगम्यासु ॥६९॥

उन्नतविपुलैः शंखैः धनिनो ( धन्या) निम्नैः सुतार्थसन्त्यक्ताः । विषमललाटा विधना धनवन्तोऽर्धेन्दुसदृशेन ॥७०॥

शुक्तिविशालैः आचार्यता शिरासन्ततैः अधर्मरताः । उन्नतशिराभिः आढ्याः स्वस्तिकवत् संस्थिताभिश्च ॥७१॥

निम्नललाटा वधबन्धभागिनः क्रूरकर्मनिरताश्च । अभ्युन्नतैश्चमूपाः ( भूपाः) कृपणाः स्युः संवृत ( सग़्कट) ललाटाः ॥७२॥

रुदितमदीनमनश्रु स्निग्धं च शुभावहं मनुष्याणाम् । रूक्षं दीनं प्रचुराश्रु चैव न शुभप्रदं पुंसाम् ॥७३॥

हसितं शुभदमकंपं सनिमीलितलोचनं तु पापस्य । दुष्टस्य ( हृष्टस्य) हसितमसकृत् सोन्मादस्यासकृत् प्रान्ते ॥७४॥

तिस्रो रेखाः शतजीविनां ललाटायताः स्थिता यदि ताः । चतसृभिः अवनीशत्वं नवतिश्चायुः सपंचाब्दा ॥७५॥

विच्छिन्नाभिश्चागम्यगामिनो नवतिः अपि अरेखेण । केशान्तोपगताभी रेखाभिः अशीतिवर्षायुः ॥७६॥

पंचभिः आयुः सप्ततिः एकाग्रावस्थिताभिः अपि षष्टिः । बहुरेखेण शतार्धं चत्वारिंशग वक्राभिः ॥७७॥

भ्रूलग्नाभिः त्रिंशद् ( त्रिंशभ्रूलग्नाभिः) विंशतिकश्चैव वामवक्राभिः । क्षुद्राभिः स्वल्पायुः न्यूनाभिश्चान्तरे कल्प्यम् ॥७८॥

परिमण्डलैः गवाढ्याश्छत्राकारैः शिरोभिः अवनीशाः । चिपिटैः पितृमातृघ्नाः करोटिशिरसां चिरान् मृत्युः ॥७९॥

घटमूर्धा अध्वानरुचिः द्विमस्तकः पापकृद् धनैः त्यक्तः । निम्नं तु शिरो महतां बहुनिम्नमनर्थदं भवति ॥८०॥

एकैकभवैः स्निग्धैः कृष्णैः आकुंचितैः अभिन्नाग्रैः । मृदुभिः न चातिबहुभिः केशैः सुखभाग् नरेन्द्रो वा ॥८१॥

बहुमूलविषमकपिलाः स्थूलस्फुटिताग्रपरुषह्रस्वाश्च । अतिकुटिलाश्चातिघनाश्च मूर्धजा वित्तहीनानाम् ॥॥८२

यद्यद् गात्रं रूक्षं मांसविहीनं शिरावनद्धं च । तत्तदनिष्टं प्रोक्तं विपरीतमतः शुभं सर्वम् ॥८३॥

त्रिषु विपुलो गंभीरः त्रिष्वेव षडुन्नतश्चतुर्ह्रस्वः । सप्तसु रक्तो राजा पंचसु दीर्घश्च सूक्ष्मश्च ॥८४॥

नाभी ( नाभिः) स्वरः सत्त्वमिति प्रशस्तं ( प्रदिष्टं) गंभीरमेतत् त्रितयं नराणाम् । उरो ललाटं वदनं च पुंसां विस्तीर्णमेतत् त्रितयं प्रशस्तम् ॥८५॥

वक्षोऽथ कक्षा नखनासिकास्यं कृकाटिका चेति षडुन्नतानि । ह्रस्वानि चत्वारि च लिंगपृष्ठं ग्रीवा च जंघे च हितप्रदानि ॥८६॥

नेत्रान्तपादकरताल्वधरोष्ठजिह्वा रक्ता नखाश्च खलु सप्त सुखावहानि । सूक्ष्माणि पंच दशनांगुलिपर्वकेशाः साकं त्वचा कररुहा न च ( कररुहाश्च न) दुःखितानाम् ॥८७॥

हनुलोचनबाहुनासिकाः स्तनयोः अन्तरमत्र पंचमम् । इति दीर्घमिदं तु पंचकं न भवत्येव नृणामभूभृताम् ॥८८॥

छाया शुभाशुभफलानि निवेदयन्ती लक्ष्या मनुष्यपशुपक्षिषु लक्षणज्ञैः । तेजोगुणान् बहिः अपि प्रविकाशयन्ती दीपप्रभा स्फटिकरत्नघटस्थितेव ॥८९॥

स्निग्धद्विजत्वग्नखरोमकेशाः ( केश) छाया सुगन्धा च महीसमुत्था । तुष्ट्यर्थलाभाभ्युदयान् करोति धर्मस्य चाहन्यहनि प्रवृत्तिम् ॥९०॥

स्निग्धा सिताच्छहरिता नयनाभिरामा । सौभाग्यमार्दवसुखाभ्युदयान् करोति । सर्वार्थसिद्धिजननी जननीव च आप्या । छाया फलं तनुभृतां शुभमादधाति ॥९१॥

चण्डा अधृष्या पद्महेमाग्निवर्णा युक्ता तेजोविक्रमैः सप्रतापैः । आग्नेयीति प्राणिनां स्याज्जयाय क्षिप्रं सिद्धिं वांछितार्थस्य दत्ते ( धत्ते) ॥९२॥

मलिनपरुषकृष्णा पापगन्धानिलोत्था जनयति वधबन्धव्याध्यनर्थार्थनाशान् । स्फटिकसदृशरूपा भाग्ययुक्ताआत्युदारा निधिः इव गगनोत्था श्रेयसां स्वच्छवर्णा ॥९३॥

छायाः क्रमेण कुजलाग्न्यनिलांबरोत्थाः केचिद् वदन्ति दश ताश्च यथानुपूर्व्या । सूर्याब्जनाभपुरुहूतयमौडुपानां तुल्याः तु लक्षणफलैः इति तत्समासः ॥९४॥

करिवृषरथौघभेरीमृदंगसिंहाभ्र ( अब्द) निःस्वना भूपाः । गर्दभजर्जररूक्षस्वराश्च धनसौख्यसन्त्यक्ताः ॥९५॥

सप्त भवन्ति च सारा मेदोमज्जात्वगस्थिशुक्राणि । रुधिरं मांसं चेति प्राणभृतां तत्समासफलम् ॥९६॥

ताल्वोष्ठदन्तपालीजिह्वानेत्रान्तपायुकरचरणैः । रक्ते ( रक्तैः) तु रक्तसारा बहुसुखवनितार्थपुत्रयुताः ॥९७॥

स्निग्धत्वक्का धनिनो मृदुभिः सुभगा विचक्षणाः तनुभिः । मज्जामेदःसाराः सुशरीराः पुत्रवित्तयुताः ( युक्ताः) ॥९८॥

स्थूलास्थिः अस्थिसारो बलवान् विद्यान्तगः सुरूपश्च । बहुगुरुशुक्राः सुभगा विद्वांसो रूपवन्तश्च ॥९९॥

उपचितदेहो विद्वान् धनी सुरूपश्च मांससारो यः । संघाता इति च सुश्लिष्टसन्धिता सुखभुजो ज्ञेया ॥१००॥

स्नेहः पंचसु लक्ष्यो वाग्जिह्वादन्तनेत्रनखसंस्थः । सुतधनसौभाग्ययुताः स्निग्धैः तैः निर्धना रूक्षैः ॥१०१॥

द्युतिमान् वर्णस्निग्धः ( वर्णः स्निग्धः) क्षितिपानाम् मध्यमः सुतार्थवताम् । रूक्षो धनहीनानां शुद्धः शुभदो न संकीर्णः ॥१०२॥

साध्यमनूकं वक्त्राद् गोवृषशार्दूलसिंहगरुडमुखाः । अप्रतिहतप्रतापा जितरिपवो मानवेन्द्राश्च ॥१०३॥

वानरमहिषवराहाजतुल्यवदनाः श्रुतार्थ ( सुतार्थ) सुखभाजः । गर्दभकरभप्रतिमैः मुखैः शरीरैश्च निःस्वसुखाः ॥१०४॥

अष्टशतं षण्णवतिः ( षणवतिः) परिमाणं चतुरशीतिः इति पुंसाम् । उत्तमसमहीनानामंगुलसंख्या स्वमानेन ॥१०५॥

भारार्धतनुः सुखभाक् तुलितोऽतो दुःखभाग् भवत्यूनः । भारोऽतिवाढ्यानामध्यर्धः सर्वधरणीशः ॥१०६॥

विंशतिवर्षा नारी पुरुषः खलु पंचविंशतिभिः अब्दैः । अर्हति मानोन्मानं जीवितभागे चतुर्थे वा ॥१०७॥

भूजलशिख्यनिलांबरसुरनररक्षः पिशाचकतिरश्चाम् । सत्त्वेन भवति पुरुषो लक्षणमेतद् भवति तेषां ( एषां) ॥१०८॥

महीस्वभावः शुभपुष्पगन्धः । संभोगवान् सुश्वसनः स्थिरश्च । तोयस्वभावो बहुतोयपायी । प्रियाभिभाषी ( अभिलाषी) रसभाजनः ( भोजनः) च ॥१०९॥

अग्निप्रकृत्या चपलोऽतितीक्ष्णश् । चण्डः क्षुधालुः बहुभोजनश्च । वायोः स्वभावेन चलः कृशश्च । क्षिप्रं च कोपस्य वशं प्रयाति ॥११०॥

खप्रकृतिः निपुणो विवृतास्यः । शब्दगतेः कुशलः सुशिरांगः । त्यागयुतः ( त्यागयुतो) पुरुषो मृदुकोपः । स्नेहरतश्च भवेत् सुरसत्त्वः ॥१११॥

मर्त्यसत्त्वसंयुतो गीतभूषणप्रियः । संविभागशीलवान् नित्यमेव मानवः ॥११२॥

तीक्ष्णप्रकोपः खलचेष्टितश्च । पापश्च सत्त्वेन निशाचराणाम् । पिशाचसत्त्वश्चपलो मलाक्तो । बहुप्रलापी च समुल्बणांगः ॥११३॥

भीरुः क्षुधालुः बहुभुक् च यः स्याद् । ज्ञेयश्च ( स) सत्त्वेन नरः तिरश्चाम् । एवं नराणां प्रकृतिः प्रदिष्टा । यल्लक्षणज्ञाः प्रवदन्ति सत्त्वम् ॥११४॥

शार्दूलहंससमदद्विपगोपतीनां । तुल्या भवन्ति गतिभिः शिखिनां च भूपाः । येषां च शब्दरहितं स्तिमितं च यातं । तेऽपीश्वरा द्रुतपरिप्लुतगा दरिद्राः ॥११५॥

श्रान्तस्य यानमशनं च बुभुक्षितस्य । पानं तृषापरिगतस्य भयेषु रक्षा । एतानि यस्य पुरुषस्य भवन्ति काले । धन्यं वदन्ति खलु तं नरलक्षणज्ञाः ॥११६॥

पुरुषलक्षणमुक्तमिदं मया मुनिमतानि अवलोक्य समासतः । इदमधीत्य नरो नृपसम्मतो भवति सर्वजनस्य च वल्लभः ॥११७॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2012-01-16T20:51:30.8900000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

आप तरणें आणि जग तारणें, आप बुडणें व जग बुडविणें

  • स्वतः संकटांतून निभावून जाऊन इतरांसहि आपणाबरोबर निभावून नेणें आणि स्वतःचा नाश करून घेऊन त्याबरोबर इतरांचाहि नाश करणें, या परस्पर विरूद्ध दोन स्वभावनिदर्शक गोष्टी आहेत. ‘कोणी आप तरावें आणि जग जारावें, कोणी आप बुडावें व जग बुडवावें.’ - भाव ५९. 
RANDOM WORD

Did you know?

घरातील देव्हार्‍यात कोणते देव पूजावेत आणि कोणते नाही?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.