TransLiteral Foundation
संस्कृत सूची|शास्त्रः|आयुर्वेदः|सार्थ माधवनिदान|
मूत्रकृच्छनिदान

माधवनिदान - मूत्रकृच्छनिदान

" शरिरेंद्रिय-सर्वात्मा संयोगधारी जीवितम् " अशी जीवनाची आयुर्वेदीय, व्यापक व्याख्या आहे.


मूत्रकृच्छनिदान

मूत्रकृच्छ्राचीं कारणें व प्रकार .

व्यायामतीक्ष्णौषधरूक्षमद्यप्रसङ्गनित्यदुतपृष्ठयानात्‌ ॥

आनूपमत्स्याध्यशनादजीर्णात्स्युर्मूत्रकृच्छ्राणिनृणामिहाष्टौ ॥

दररोज मद्य पिणे , अनूप ( पुष्कळ पाणी व झाडी असलेल्या ) देशांतील मृग पक्ष्यांचे मांस व मासे खाणे , रूक्ष जेवणावर जेवणे , निरंतर शीघ्र गतीच्या ( घोडा वगैरे ) यानाच्या पाठीवर बसून प्रवास अथवा व्यायाम करणे आणि तीक्ष्ण औषधे घेणे व अजीर्ण या कारणांमुळे मनुष्यास मूत्रकृच्छ्ररोग होतो . याचे तिन्ही दोषांपासून पृथक्‌ पृथक्‌ होणारे तीन व सर्व दोष मिळून होणारा एक हे चार आणि शल्य , मल , शुक्र व अशमरी या चार कारणांपासून स्वतंव्रपणे होणारे चार असे एकंदर आठ प्रकार सांगितले आहेत .

संप्राप्ति .

पृथङमला : स्वै : कुपिता निदानै : सर्वेऽथवाकोपमुपेत्य बस्तौ ॥

मूत्रस्य मार्गं परिपीडयन्ति यदा तदा मूत्रयतीह कृच्छ्रात्‌ ॥२॥

आपआपल्या कारणांनी दूषित झालेला बात , पित्त व कफ या तीन दोषांपैकी एखादा किंवा हे तिन्हीही दोष रोग्याच्या वस्तीत प्रकोप पावले असता जेव्हा त्याच्या मूत्रमार्गास पीडित करतात तेव्हा त्यास मोठया कष्टाने लध्वीला होते . यासच मूत्रकृच्छ अथवा उन्हाळे असे म्हतात .

वातजन्य मूत्रकृच्छ्र .

तीव्रार्तिरुग्वङक्षणबस्तिमेदे

स्वल्पं मुहुर्मूत्रयतीह वातात्‌ ॥

जांगाडे , मूत्राशय व शिश्र यांमध्ये तीव्र वेदना उद्भवणे आणि लध्वीला थोडेथोडे व वरचेवर होते ही वातजन्य मूत्रकृच्छ्रांची लक्षणे जाणावी .

पित्तजन्य मूत्रकृच्छ्र .

पीतं सरक्तं सरुजं सदाहं

कृच्छ्रं मुहुर्मूत्रयतीह पित्तात्‌ ॥

पित्तजन्य मूत्रकृच्छ्रात किंचित्‌ लाली असलेले असे पिवळया रंगाचे मूत्र लध्वीच्या वेळी वारंवार व मोठया कष्टाने बाहेर पडते व ते पडताना शिश्रत दाह व वेदना हा उत्पन्न होतात .

कफजन्य मूत्रकृच्छ्र .

बस्ते : सलिङ्गस्य गुरुत्वशोथौ

मूत्रं सपिच्छं कफमूत्रकृच्छ्रे ॥

कफजन्य मूत्रकृच्छ्राची लक्षणे :--- शिश्र व बस्ति यांस जडत्व व सूज येणे व मूत्र बुळबुळीत होणे ही असतात .

सान्निपातिक मूत्रकृच्छ्र .

सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातात्‌

भवन्ति तत्‌ कृच्छ्रतमं तु कृच्छ्रम ॥४॥

सन्निपातजन्य मूत्रकृच्छ्रात तिन्ही दोषांची लक्षणे द्दष्टीस पडतात ; व अशा प्रकारचा हा रोग कष्टसाध्य होतो .

शल्यजन्य मूत्रकृच्छ्र .

मूत्रवाहिषु शल्येन क्षतेष्वभिहतेषु च ॥

मूत्रकृच्छ्रं तदाघाताजायते भृशदारुणम्‌ ॥५॥

वातकृच्छ्रेण तुल्यानि तस्य लिङ्गानि लक्षयेत्‌ ॥

मूत्रवाहिनी धमन्या किंवा शल्याने घावाने विद्ध होऊन जेव्हा दुखावल्या जातात तेव्हा अत्यंत भयंकंर मूत्रकृच्छ्र उत्पन्न होते ; त्याची लक्षणे वर सांगितलेल्या वातजन्या मूत्रकृच्छ्राच्या लक्षणासारखीच असतात .

मलजन्य मूत्रकृच्छ्र .

शकृतस्तु प्रतीघाताद्वायुर्विगुणतां गत : ॥

आध्मानं वातसङं च मूत्रसङं करोति च ॥६॥

मलाचा अवष्टंभ झाला असता वायु उलट गति होऊन मूत्राचा अवरोध करतो . या मूत्रकृच्छ्रांत पोट फुगते व वातजन्य वेदना होतात .

अश्मरीजन्य मूत्रकृच्छ्र .

अश्मरीद्देतु तत्पूर्वं मूत्रकृच्छ्रमुदाहरेत्‌ ॥

मृत्रशयात झालेल्या मुतखडयाच्या योगाने होणार्‍या मूत्रकृच्छाच्या अश्मरीजन्य मूत्रकृच्छ्र म्हणतात .

शुक्रजन्य मूत्रकृच्छ्र .

शुक्रे दोषैरुपहते मूत्रमार्गे विधारिते ॥

सशुक्रं मेहयेत्कृच्छ्राद्वस्तिपेहनशूलवान ॥७॥

वातादिदोषाच्या योगाने शुक्र दूषित झाल्यामुळे मूत्रमार्ग कोंडला असता शुक्रजन्य मूत्रकृच्छ्ररोग उत्पन्न होतो . यांत कष्टाने लध्वीला होणें . मूत्राबरोबर शुक्र स्रवणे आणि बस्तीत व शिश्रांत ठणका लागणे ही लक्षणे द्दष्टीस पडतात .

अश्मरी व शर्करा .

अश्मरी शर्करा चैव तुल्यसम्भवलक्षणे ॥

विशेषणं शर्कराया : शृणु कीर्तयतो मम ॥

पच्यमानाऽश्मरी पित्ताच्छोष्यमाणा च वायुना ॥

विमुक्तकफसन्धाना क्षरन्ती शर्करा मता ॥९॥

हृत्पीडा वेपथु : शूलं कुक्षावग्निश्च दुर्बल : ॥

तथा भवति मूर्च्छा मूत्रकृच्छ्रं च दारूणम्‌ ॥१०॥

अश्मरी ( मुतखडा ) व शर्करा यांची संप्राप्ति व लक्षणे सारखीच आहेत तरी त्यांत जो विशेष आहे तो पुढे सांगितल्याप्रमाणे नीट ध्यानात घरावा . पित्तामुळे पक्व होणारी व वायूमुळे शोषली जाणारी अशी अश्मरीकफाचे संघानत्व म्हणजे घट्ट बनण्याचा गुण नष्ट होऊन तो खडाफुठीर होतो . तेव्हा लघवी करतेवेळी अश्मरीचे कण मूत्रावाटे पडू लागतात . हिलाच शर्करा अथवा रेव असे म्हणतात . या रेवीमुळे रोग्याच्या ह्रदयात व कुशीत वेदना होतात . जठराग्रि मंद पडतो , मूर्च्छा येते , अंग कापते व भयंकर मूत्रकृच्छ्र रोग उत्पन्न होतो .

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2015-06-24T13:49:39.0400000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

JAYANTĪ III(जयन्ती)

  • The queen of the King Ṛṣabha who was born in the dynasty of King Agnīdhra. Hundred children were born to Ṛṣabha of Jayantī (See under Ṛṣabha II). 
RANDOM WORD

Did you know?

कापूर जाळण्यामागची संकल्पना काय? कांही फायदे आहेत काय?
Category : Hindu - Puja Vidhi
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Total Pages: 46,537
  • Hindi Pages: 4,555
  • Dictionaries: 44
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Marathi Pages: 27,517
  • Tags: 2,685
  • English Pages: 234
  • Sanskrit Pages: 14,230
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.