TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
संस्कृत सूची|शास्त्रः|आयुर्वेदः|सार्थ माधवनिदान|
छर्दिरोगनिदान

माधवनिदान - छर्दिरोगनिदान

" शरिरेंद्रिय-सर्वात्मा संयोगधारी जीवितम् " अशी जीवनाची आयुर्वेदीय, व्यापक व्याख्या आहे.


छर्दिरोगनिदान

छर्दीचे प्रकार .

दुष्टैर्दोषै : पृथक्‌ सर्वेर्बीभत्सालोकनादिभि : ॥

छर्दय : पञ्च विज्ञेयास्तासां लक्षणमुच्यते ॥१॥

वात , पित्त व कफ यांच्या प्रकोपामुळे पृथक्‌ पृथक्‌ होणारे तीन , तिन्ही दोष मिळून होणारा एक व ओंगळ पदार्थ खाणे , पाहणे अथवा हुंगणे यामुळे उत्पन्न होणारा एक मिळून छर्दिरोगाचे पांच प्रकार असतात ; त्यांची लक्षणे पुढे सांगितली आहेत .

छर्दीची कारणे .

अतिद्रवैरतिस्निग्धैरहृद्यैर्लवणैरपि ॥

अकाले चातिमात्रैश्च तथाऽसात्म्यैश्चभोजनै : ॥२॥

श्रामाद्भयादथोद्वेगादजीर्णात्कृमिदोषत : ॥

नार्याश्चापन्नसत्वायास्तथातिद्रुतमश्नत : ॥३॥

बीभत्सैर्हेतुभिश्चीन्यैदृतमुत्क्लेशितो बलात्‌ ॥

छादयन्नाननं वेगैरर्दयन्नङ्गभञ्जनै : ॥४॥

निरुच्यते छर्दिरिते दोषो वक्त्रं प्रधावति ॥

अत्यंत पातळ , अत्यंत स्निग्ध , न आवडणारे व खारट पदार्थ सेवन केल्यामुळे , अवेळी किंवा अतिरिक्त असे भोजन केल्यामुळे , न सोसणारे अन्न खाल्लयामुळे , घाईने जेवल्यामुळे , आणकी इतरही अजीर्ण अथवा कृमि झाल्यामुळे , स्त्रीच्या ठायी गर्म राहिल्यामुळे , कोणत्याहि बीमत्स कारणानें शिसारी आल्यामुळे आणि तसेच ओंगळवाण्या कारणांनी डुष्ट झालेले वातादिक दोष आपले स्थान सोडून झटकन्‌ वर तोंडाकडे धांव घेतात , शरीर तोडतोडून व्याकुळ करितात व तोंडावाटे बाहेर पडतात . या प्रकारच्या होणार्‍या रोगास छर्दि ( ओकारी ) असे म्हणतात .

छर्दिचे पूर्वरूप

ह्रल्लासोद्नरसंरोधौ प्रसको लवणस्तनु : ॥

द्वेषोऽन्नपाने च भृशं वमीनां पूर्वलक्षणम्‌ ॥५॥

तोंडास मळमळ व खारट व पातळ पाणी सुट्णे , ढेकर न येणे आणि अन्न व पाणी यांचा द्वेष उत्पन्न होणे या प्रकारची लक्षणे वांती होण्यापूर्वी रोग्याच्या ठायीं उत्पन्न होतात .

वातछर्दीची लक्षणें .

ह्रत्पार्श्वपीडामुखशोषशर्षिनाभ्यर्तिकासस्वरभदेतोदै : ॥

उद्नारशद्वप्रबलं सफेन विच्छिन्नकृष्णं तनुकं कषायम्‌ ॥६॥

कृच्छ्रेण चाल्पं महता च वेगेतार्तोऽनिलाच्छर्दयतीह दुःखम्‌ ॥

वातदोषामुळें छर्दि ( वांती ) झाली असता रोग्याचे ह्र्दय व बरगडया यांत दुखते , डोके आणि नाभी यांत शूल उत्पन्न होतो , सर्व शरीरांत सुया टोचल्याप्रमाणे वेदना होतात व तसेच तोंडास कोरड , स्वरभेद आणि खोकला ही लक्षणे असतात . याशिवाय त्यास वांती होते ती मोठया वेगाची असून ती होते वेळी त्यास दु : ख फार होते . ढेकर व शब्द पुष्कळ उत्पन्न होतात ; ती राहू न कष्टाने होते किंवा थोडी होते . तसेच ही पातळ व तुरट असते आणि तिचा रंग काळा असून तिच्या ठायी फेस पुष्कळ असतो .

पित्तछर्दिची लक्षणें .

मूर्च्छापिपासामुखशोषशीर्षताल्वक्षिसन्तापतमाभ्रेमार्त : ॥

पीत्तं भृशोष्णं हरितं सतिक्तं धूम्रं च पित्तेन वमेत्सदाहम्‌ ॥७॥

पित्तदोषामुळे होणारी वांती पिवळी , हिरवी , कडवट , धुरकट , कढत व दाह करणारी असते . रोग्याचे ठायी तहान , तोंडास कोरड , डोळ्यास अंधारी , चक्कर आणि डोके , टाळू व डोळे यांचा संताप ही लक्षणे द्दष्टीस पडतात .

कफछर्दीचिं लक्षणें .

तन्द्रास्यमाधुर्यकफप्रसेकसन्तोपनिद्राऽरुचिगौरवार्त : ।

रिनग्धं घनं स्वादु कफाद्विशुद्धं सरोमहर्षोऽल्परूजं वमेत्तु ॥८॥

कफदोषापासून जी वांती होते ती स्निग्ध . घट्ट , पांढर्‍या रंगाची व तोंडास गोड करणारी असते ; ती होते वेळी रोग्यास वेदना थोडया होतात , पण त्याच्या अगांवर शहारे येतात ; शिवाय त्याच्या ठायी झांपड व झोप येणे , तोंड बेचव व गोड होणे , अंग जड होणें . कफ पडणे व अन्नावर वासना नसणे या प्रकारची लक्षणे उत्पन्न होतात .

सन्निपातछर्दीचीं लक्षणें .

शूलाविपाकाऽरूचिदाहतृष्णा

श्वासप्रमोहप्रबला प्रप्तक्तम्‌ ॥

छार्दीस्त्रिदोषाल्लवणाम्लनील -

सान्द्रोष्णरक्त वमतां नृणां स्यात्‌ ॥९॥

रोग्यास सन्निपातापासून होणारी वांती एकसारखी होत असून ती खारट , आंबट ’ घट्ट , ऊन , लाल आणि निळया रंगाची व जोराची अशी असते . ती झाली असता शूल , अन्नाचे अपचन , अरुचि , दाह , तहान , श्वास व मूर्च्छा ही लक्षणे त्याच्या ठायी उत्पन्न होतात .

आगंतुक छर्दि .

बीभत्सजा दोहदजाऽमजा च

याऽसात्म्यजा वा कृमिजा च याही ॥

सा पञ्चमी तां च विभावयेत्तु

दोषोच्छ्र्येणैव यथोक्तमादौ ॥१०॥

आतां पांचव्या प्रकारची जी आगंतुक वांती ती घाणरडे पदार्थ पाहणे , खाणे किंवा हुंगणे या कारणांमुळे , गदोदर स्त्रीचे डोहाळे न पुरविल्यामुळे , अन्न पचन न झाल्यामुळे , पोटांत कृमि झाल्यामुळे झाल्यामुळे अथवा असात्म्य पदार्थांचे सेवन केल्यामुळे उत्पन्न होत असते . ती झाली असता वर जी वातादि दोषधिक्यापासून होणार्‍या वांतीची पृथक्‌ पृथक्‌ लक्षणे सांगितली आहेत त्यांपैकी ज्यांची लक्षणे रोग्याच्या ठायी द्दष्टीस पडतील त्या दोषापासून ती उत्पन्न झाली असे समजावे .

कृमिजन्य छर्दीचीं लक्षणें .

शूलह्रल्लासबहुला कृमिजा च विशेषत : ॥

कृमिह्रद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता ॥११॥

कधीकधी पोटांत कृमि झाल्यामूळे जी वांती होते ती झाली असता रोग्यास पुष्कळ उम्हासे येतात व त्याच्या शरीरांत वेदना होतात . याशिवाय या वांतीची इतर लक्षणे मागे सांगितलेल्या कृमिरोग व ह्रद्रोग यांच्या लक्षणाप्रपाणे जाणावी .

छर्दींचीं साध्यासाध्य लक्षणें .

विट्‌स्वेदमूत्राम्बुवहानि वायु :

स्नोतांसि संरुध्य यदोर्ध्वमेति ॥

उत्सन्नदोषस्य समाचितं तं

दोषं समुद्धय नरग्य कोष्ठात्‌ ॥१२॥

विण्मूत्रयोस्तत्समगन्धवर्णं

तृट्‌श्वासकाससार्तियुतं प्रसक्तम्‌ ॥

प्रच्छर्दयेददुष्टमिहातिवेगात्‌

तेनार्दितञ्चशु विनाश्मेति ॥१३॥

क्षीणस्य या छर्दिरिति प्रसवता

सोपद्रचा शोणितपूययुक्ता ॥

सवन्द्रिकां तां प्रवदेदसाध्यां ॥

साध्यां चिकित्सेन्निरुपद्रवां च ॥१४॥

ज्यावेळी रोग्याच्या मलमूत्रस्वेदोदकपाहिनी नाडयांना रोध करुन वायु वर येतो त्यावेळी तो त्याचे सांचलेले ( मलादि ) दोष कोठयातून बाहेर काढतो ; मग त्या रोग्यास वारंवार होणारी व फार जोराची अशी दुष्ट वांती होते , तिला मलमूत्रासारखी घाण असते व रंगहि त्यासारखाच असतो . या उलटीमुळे श्वास , खोकला , तहान व शूल ही लक्षणे रोग्याच्या ठायी उत्पन्न होतात व तो लवकरच मरण पावतो . असाच आणखी जो रोगी क्षीण झालेला असून त्यास वारंवारं एकसारखी होणारी , खोकला वगैरे उपद्रव उत्पन्न करणारी , रक्त व पूं यांनी मिश्रित आणि मोराच्या पिसांवरील डोळयाप्रमाणे डोळयांनी युक्त अशा प्रकारची वांती होते तोहि चिकित्सा करून साध्य न होतां मरण पावतो . जी वांती पुढें सांगितलेला कोणताहि उपद्रव रोग्याच्या ठायी उत्पन्न करीत नाही ती मात्र साध्य जाणावी .

छर्दीचे उपद्रव .

कास : श्वासो ज्वरो हिक्का तृष्णा वैचित्यमेव च ॥

ह्रद्रोगस्तमकश्वैव ज्ञेयाच्छर्देरूपद्रवा : ॥१५॥

वांतीमुळें , श्वास , खोकला , ज्वर , तहान , उचकी , डोळयास अंधेरी येणे , मन उद्विग्न होणे व ह्रद्रोग हे उप द्भ व रोग्यास जडतात .

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2015-06-24T13:49:35.1870000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

कृप II.

  • n. (सो. अज.) उत्तर पांचाल देश के राजकुल में गौतम नामक मुनि का पौत्र । पांचाल देश, आज का रुहेलखंड है । गौतम का शरद्वत नामक महान् तपस्वी पुत्र था । सत्यधृति का पुत्र शरद्वत्, ऐसा भी कहीं कहीं उल्लेख मिलता है । इसकी तपस्या भंग करने के लिये इंद्र ने जालपदी नामक अप्सरा भेजी थी [म.आ.१२०.६] । कुछ स्थानों पर इस अप्सरा को उर्वशी कहा गया हैं [भा.९.२१. ३५];[ मत्स्य. ५०. १-१४] । कुछ स्थानों पर तो, सत्यधृति का तपोभंग करने के हेतु उर्वशी को भेजा गया, यों उल्लेख है । उस अप्सरा को देखते ही इसका वीर्यस्खलन हुआ । यह वीर्य, शर नामक घास के द्वीप पर गिरा, जिससे एक पुत्र एवं एक कन्या उत्पन्न हुई । कालोपरांत उसी वन में राजा शंतनु शिकार खेलने आया । वह इन्हें उठा कर ले गया, तथा उसने इनका पालन कृपापूर्वक किया । इसलिये कृप तथा कृपी उनका नामकरण हुआ [म.आ.१२०] । इनमें से कृपी अश्वत्थामा की माता तथा गुरु द्रोणाचार्य की पत्नी थी [म.आ.१२१.११];[ विष्णु. ४.२०];[ अग्नि. २७७];[गरुड. १४०] । शंतनु पुत्र तथा पुत्री को वन से उठा कर ले गये, यह बात तपःसामर्थ्य से गौतम ने जान ली । राजा के जानकारी दी । उसे चारों प्रकार के धनुर्वेद तथा सब प्रकार की अस्त्रविद्या सिखायी [म.आ.१२०.१९-२०] । इसके बाद राजा धृतराष्ट्र ने, वेदशास्त्रों में निपुण कृपाचार्य के पास, अपने सब पुत्रों को अध्ययन में निपुण कृपाचार्य के पास, अध्ययन के लिये भेजा । कौरवों ने द्रोणाचार्य के पहले कृपाचार्य के पास धनुर्वेद सीखा था [म.आ.परि.१. क्र. ७३ पंक्ति १३४] । भारतीय युद्ध में यह कौरवों के पक्ष में था, फिर भी इसका मन पांडवों की ओर था । यह हमेशा कर्ण की निंदा करता था, तथा अर्जुन की प्रशंसा करता था । [म. वि.४४.१];[ द्रो.१३३.१२-२३] । एक बार कृपाचार्य पांडवों की स्तुति तथा कर्ण की निंदा कर रहा था । कर्ण ने कहा, ‘हे दुर्भति, यदि पुनः तुम इस तरह अप्रिय शब्द बोलोगे, तो इस तलवार से तुम्हारी जिव्हा काट दूँगा [म.द्रो. १३३.५२]’ । इसी तरह हमेशा कर्ण तथा कृपाचार्य में ठन जाया करती थी । इसने भारतीय युद्ध में अतुल पराक्रम दिखा कर, अनेकों वीरों को स्वर्ग भेजा । जयद्रथवध के वाद कृप तथा अश्वत्थामा ने अर्जुन पर आक्रमण किया, तब अर्जुन के बाणों से कृपाचार्य वेहोश हुआ [म.द्रो.१२२.८] । इसने युद्ध में धृष्टद्युम्न पर अमोघ बाण छोड कर, उसे जर्जर कर दिया था [म.क. १८.५०] । दुर्योधन के वध के बाद, अश्वत्थामा अत्यंत क्रोधित हुआ । उसने कृपाचार्य से कहा कि, मैं पांडवों के पुत्रों को निद्रित अवस्था में ही मार डालना चाहता हूँ । तब कृपाचार्य ने उसे उपदेश क्रिया, जिससे इसकी सही योग्यता का पता चलता है । कृपाचार्य ने कहा, ‘उद्योग की स्थिति कमजोर होने पर केवल भाग्य कुछ नहीं कर सकता । इसलिये कभी भी कार्य के प्रारंभ में बडों से विचारविमर्श करना चाहिये । अतः हम धृतराष्ट्र, गांधारी, तथा विद्रु की सलाह लें’ [म. सौ.३.३०-३३] । इसने विवाह नहीं किया । यह चिरंजीव है । कौरवों की मृत्यु के बाद इसने दुर्योधन का सांत्वन किया । पश्चात् स्वयं पांडवों के भय के कारण, घोडे पर सवार हो कर हस्तिनापुर की ओर रवाना हुआ [म.सौ.९] । यह भविष्य में सावर्णिमन्वंतर के सप्तर्षियों में से एक होनेवाला है [भा.८.१३-१५] । कृपाचार्य रुद्रगण का अवतार था [म.आ.६१.७१] 
RANDOM WORD

Did you know?

कोणता शब्द योग्य आहे ? नखाला जिव्हारी लागणे की जिव्हाळी लागणे?
Category : Dictionary
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Dictionaries: 44
  • Hindi Pages: 4,328
  • Total Pages: 38,982
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Tags: 2,508
  • English Pages: 234
  • Marathi Pages: 22,630
  • Sanskrit Pages: 11,789
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.