TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
संस्कृत सूची|शास्त्रः|आयुर्वेदः|योगरत्नाकरः|
॥ अथोपदंशनिदानम् ॥

॥ अथोपदंशनिदानम् ॥

’ योगरत्नाकर ’ हा आयुर्वेदावरील मूळ प्राचीन ग्रंथ आहे.


॥ अथोपदंशनिदानम् ॥
॥ अथोपदंशनिदानम् ॥
अथ तस्य हेतुमाह ॥ हस्ताभिघातान्नखदन्तघातादधावनाद्रत्यतिसेवनाद्वा । योनिप्रदोषाच्च भवन्ति शिश्ने पजञ्चोपदंशा विविधापचारै: ॥१॥
अथ वातजमाह ॥ सतोदभेदस्फुरणै: सकृष्णै: स्फोटैर्व्यवस्येत्पवनोपदंशम्‍ ॥१॥
अथ पित्तजकफजे आह ॥ पीतैर्बहुक्लेदयुतै: सदाहै: पित्तेन रक्तै: पिशितावभासै: । सकण्डुरै: शोफयुतैर्महद्भि: शुक्लैर्व्रणै: स्त्रावयुतै: कफेन ॥१॥
अथ सन्निपातजमाह ॥ नानाविधस्त्रावरुजोपपन्नमसाध्यमाहुस्त्रिमलोपदंशम्‍ ॥१॥
अथासाध्यत्वमाह ॥ नानाविधस्त्रावरुजोपपन्नमसाध्यमाहुस्त्रिमलोपदंशम्‍ ॥१॥
अथासाध्यत्वमाह ॥ विशीर्णमांसं कृमिभि: प्रजग्धं मुष्कावशेषं परिवर्जयेच्च । संजातमात्रे न करोति मूढ: क्रियां नरो यो विषये प्रसक्त: ॥ कालेन शोफक्रिमिदाहपाकै: प्रशीर्णशिश्नोम्रियते स तेन ॥१॥
अथैकस्थानत्वेमात्र लिड्गार्शमाह ॥ अड्कुरैरिव सञ्जातैरुपर्युपरि संस्थितै: । क्रमेण जायते वर्तिस्ताम्रचूडशिखोपमा ॥१॥
कोशस्याभ्यन्तरे सन्धौ पर्वसन्धिगतापि वा । सवेदना पिच्छिला च दुश्चिकित्स्या त्रिदोषजा ॥२॥
लिड्गवर्तिरिति ख्याता लिड्गार्श इति चापरे । मेण्ढ्रसन्धौ व्रणा: केचित्‍ केचित्सर्वाश्रयास्तथा ॥३॥
कुलत्थाकृतय: केचित्‍ केचित्पद्मदलोपमा: । रुजानाहार्तिबहुलास्तृष्णाक्लेदसमन्विता: । स्त्रीणां पुंसां च जायन्ते उपदंशाश्च दारुणा: ॥४॥
इत्युपदंशनिदानम्‍ ॥

॥ अथ तच्चिकित्सा
स्निग्धस्विन्नस्य तेष्वादौ ध्वजमध्ये शिराव्यध: । जलौकापातनं वा स्यादूर्ध्वाध: शोधनं तथा ॥१॥
सद्योऽपहृतदोषस्य रुकशोफावुपशाम्यत: । पाको रक्ष्य: प्रयत्नेन शिश्नक्षयकरश्च स: ॥२॥
अथ क्वाथ: ॥ पटोलनिम्बत्रिफलाकिरातै: क्वाथं पिबेद्वा खदिरासनाभ्याम्‍ । सगुग्गुलं वा त्रिफलायुतं वा सर्वोपदंशापहर: प्रयोग: ॥१॥
गैरिकाञ्जनमञ्जिष्ठामधुकोशीरपद्मकै: । सचन्दनोप्तलै: स्निग्धै: पेय: पित्तोपदंशहा ॥२॥
अथ लेपा: सपौण्डरीकैर्मधुकरास्त्राकुष्ठपुनर्नवै: । सरलागुरुभद्राख्यैर्लेपो वातोपदंशहा ॥१॥
बब्बूलदलचूर्णेन दाडिमत्वग्रजोऽथ वा । गुण्डनं लिड्गदेशस्य लेप: पूगफलेन वा ॥२॥
वटप्रहरोहार्जुनजम्बुपथ्या लोध्रं हरिद्रासहित: प्रलेप: । सर्वोपदंशेष्ववरोहणार्थं चूर्णं च तज्जं विमलाञ्जनेन ॥३॥
दहेत्कटाहे त्रिफलां तां मषीं मधुसंयुताम्‍ । कृत्वोपदंशलेपोऽयं सद्यो रोपयति व्रणम्‍ ॥४॥
त्वचो दारुहरिद्राया: शड्खनाभीरसाञ्जनम्‍ । लाक्षागोमयनिर्यासतैलं क्षौद्रं घृतं पय: ॥५॥
एभि: सुपिष्टैर्द्रव्यांशैरुपदंशं प्रलेपयेत्‍ । व्रणाश्च तेन शाम्यन्ति श्वयथुर्दाह एव च ॥६॥
नीलोत्पलानि कुमुदं पद्मसौगन्धिकानि च । उपदंशेषु चूर्णानि प्रदेहोऽयं प्रशस्यते ॥७॥
रसाञ्जनं शिरीषेण पथ्यया च समन्वितम्‍ । सक्षौद्रं लेपनं योज्यं सद्यो रोपयति व्रणम्‍ ॥८॥
गोपीचन्दनतुत्थे च समभागेन मर्दयेत्‍ । कज्जली जलसंयुक्ता व्रणानां लेपने हिता ॥९॥
मोचापूगविभूतिं च कोलत्वकशड्खजीरकम्‍ । पिष्टोपदंशे लेपोऽयं पयसा पानमेव च ॥ नाशयेदुष्णतां तूर्णं शुष्कान्कुर्याद्‍ व्रणानपि ॥१०॥
अथ पारदादिलेप: ॥ पारदं गन्धकं तालं दरदं च मन:शिलाम्‍ । पृथककर्षं द्विकर्षं च मुड्‍दारं सड्जीरकम्‍ ॥१॥
विधाय कज्जलीं श्लक्ष्णां मर्दयेत्सुसारसै: । छायाशुष्कां तत: कृत्वा पुनरुन्मत्तजद्रवै: ॥२॥
विमर्द्याथ वटी कार्या उपदंशे प्रयोजयेत्‍ । घोघृतेन प्रलेपोऽयं व्रणानां रोपणे हित: ॥३॥
इति लेपा: ॥ अथ स्वरसा: ॥ आम्रत्वचं विनिष्पीठ्य निगृह्य स्वरसं पलम्‍ । चतुष्फलं त्वज्जाक्षीरं संयुक्तं प्रपिबेत्प्रगे ॥१॥
एवं मुनिदिनं कुर्यांदुपदंशे व्रणे हितम्‍ । अजाक्षीरं तथाजीर्णगोधूमंप पथ्यामाचरेत्‍ ॥२॥
जातीप्रवालस्वरसं पलार्धं धेनोर्घृतं तत्समरालकिञ्चित्‍ । पिबेत्प्रगे पञ्चविधोपदंशे क्षारादृते गोधुमसर्पि पथ्यम्‍ ॥३॥
इति स्वरसा: ॥ अथ प्रक्षालनम्‍ निम्बार्जुनाश्वत्थकदम्बशालजम्बूवटोदुम्बरवैतसाद्भि: । प्रक्षालनाल्लेपघृतानि कुर्याच्चूर्णं च पित्तास्त्रभवोपदंशे ॥१॥
त्रिफलाया: कषायेण भृड्गराजरसेन वा । व्रणप्रक्षालनं कुर्यादुपदंशप्रशान्तये ॥२॥
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षवटवेतसज: शृत: । व्रणशोथोपदंशानां नाशन: क्षालनात्स्मृत: ॥३॥
जयाजात्यश्वमारार्कशम्याकानां दलै: पृथक्‍ । कृतं प्रक्षालने क्वाथं मेढ्रपाके प्रयोजयेत्‍ ॥४॥
अथोपदंशलिड्गलेप: ॥ रसकर्पूरगद्याणं मर्दयेत्खदिराम्बुना । प्रक्षालयेद्वारिणा च शुष्के लेपस्तु वारिणा ॥१॥
लिड्गलेपो व्रणं हन्ति त्रिदिनान्नात्र संशय: ॥१॥
अथ व्रणोपदंशे पूगादिलेप: ॥ पूगं सुदग्धमेकं तु रसगन्धकहिड्गुलम्‍ । खदिरं तुत्थकं चैव मर्दयेन्निम्बुनीरकै: ॥१॥
समभागानि सर्वाणि गुटिकां कारयेद्‍बुध: । उपदंशे घृतैर्लेपस्त्रिदिनाद्‍व्रणरोपण: ॥२॥
अथोपदंशस्फोटेऽवलेप: ॥ जातीफलविडड्गानि रसकं देवपुष्पकम्‍ । समभागानि सर्वाणि नवनीतेन मर्दयेत्‍ ॥ स्फोटानामुपदंशानां
व्रणशोधनरोपण: ॥३॥
अथ घृतानि ॥ भूनिम्बनिम्बत्रिफलापटोलकरञ्जजातीखदिरासनानाम्‍ । सतोयकल्कैर्घृतमाशु पक्वं सर्वोपदंशापहरं प्रदिष्टम्‍ ॥१॥
करञ्जनिम्बार्जुनशालजम्बूवटादिभि: कल्ककषायसिद्धम्‍ । सर्पिर्निहन्यादुपदंशदोषं सदाहपाकं स्त्रुतिरागयुक्तम्‍ ॥२॥
अथागारधूमादितैलम्‍ ॥ अगारधूमो रजनी सुराकिण्वं च तैस्त्रिभि: । भागोत्तरै: पचेत्तैलं कण्डूशोथरुजापहम्‍ ॥ शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं तथा ॥१॥
अथ चोपचिन्याश्चूर्णम्‍ ॥ कुडवं चोपचिन्याश्च शर्कराया: पलं तथा । पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं देवपुष्ककम्‍ ॥१॥
आकल्लं सुरकं शुण्ठी जन्तुघ्नं च वराड्गकम्‍ । पृथक्कोलमितं ग्राह्यमेतच्चूर्णीकृतं शुभम्‍ ॥२॥
सर्वमेकत्र संयोज्यं कर्षार्धं प्रतिवासरम्‍ । भक्षयेन्मधुसर्पिभ्यां युक्तं पथ्य़ं समाचरेत्‍ ॥३॥
शाल्योदनं तथा सूपं तुवरीणां घृतं मधु । गोधूमं सैन्धवं शिग्रुं बिम्बी कोशातकीफलम्‍ ॥४॥
आर्द्रकं जलमन्दोष्णं हितमत्र प्रकीर्तितम्‍ । पञ्चोपदंशरोगाणां प्रमेहाणां तथैव च । व्रणानां वातरोगाणां कुष्ठानां च विनाशनम्‍ ॥५॥
इति चोपचिन्याश्चूर्णम्‍ ॥ अथ चोपचिनीपाक: ॥ चोपचिन्युद्भवं चूर्णं पलद्वादशमेव च । पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं नागरं त्वचम्‍ ॥१॥
आकल्लकं लवड्गं च प्रत्येकं कर्षसंमितम्‍ । शर्करासमचूर्णं च पाचयेत्सर्वमेकत: ॥२॥
मोदकं कारयेत्तत्तु कर्षं कर्षं प्रमाणत: । सायं प्रातर्निषेव्यस्तु पथ्यं पूर्वोक्तचूर्णवत्‍ ॥३॥
उपदंशे व्रणे कुष्ठे वातरोगे भगन्दरे । धातुक्षयकृते कासे प्रतिश्याये च यक्ष्मणी ॥ सर्वान्‍ रोगान्निहन्त्याशु तत: पुष्टिकरो भवेत्‍ ॥४॥
इति चोपचिनीपाक: ॥ अथ बालहरीतकीयोग: ॥ बालपथ्यापलैकं च तुल्यं शाणमितं तथा । निम्बुद्रवेण संमर्द्यं दृढं सप्त दिनानि वै ॥१॥
गुटिकां चणकप्रायां छायाशुष्कां तु कारयेत्‍ । शीतोदकानुपानेन नित्यमेकां प्रदापयेत्‍ ॥२॥
घस्त्राणामेकविंशत्या मुच्यते तूपदंशत: । शालिगोधूंममुद्गाश्च गोसर्पि: पथ्यमीरितम्‍ ॥३॥
अथ रसगन्धककज्जली ॥ कर्षंमात्रो रसं शुद्धो द्विकर्षो गन्धकस्तथा । विविधत्कज्जलीं कृत्वा तां च गोघृतसंयुताम्‍ ॥१॥
माषमात्रां प्रतिदिनं दद्यादेवं त्रिसप्तकम्‍ । गोधूमान्नं घृतं पथ्यं कारयेल्लवणं विना ॥ उपदंशापह: श्रेष्ठो योगोऽयं मुनिभि: स्मृत: ॥२॥
अथ महाक्षारगुटी ॥ महाक्षारमाकल्लकं खादिरं च क्रमाद्वर्धितं वारिणा पिष्टमेतत्‍ । निषेवेत माषप्रमाणं घृतेन महारोगनिघ्नं व्रणेषु व्रणघ्नम्‍ ॥१॥
गोधूमं गोघृतं पथ्यं मन्दं लवणमाचरेत्‍ । द्विवारं ग्राहयेन्नित्यमुपदंशनिवृत्तये ॥२॥
अथ सर्वोपदंशे रसघृतमुच्यते ॥ शुद्धं रसं पिचुमितं द्विबलिं प्रमर्द्यं सर्वद्विभागनवनीतमपि प्रमर्द्यं । वस्त्रे प्रलिप्य पिचुमन्दविपर्णशाखां संवेष्टयेन्नमतमुखीं परिदीप्यवर्तिम्‍ ॥१॥
तस्या घृतं स्त्रवति काचमये च पात्रे धृत्वाहिवल्लिदलसाकमिदं प्रदेयम्‍ । सर्वोपदंशकरिकेसरिणं व्रणघ्नं पट्वादिकं रसघृते च विवर्जनीयम्‍ ॥२॥
अथ पथ्यापथ्यम्‍ ॥ दिवा निद्रां मूत्रवेगं गुर्वन्नं मैथुनं गुडम्‍ । आयासमम्लं तक्रं च वर्जयेदुपदंशवान्‍ ॥१॥
द्विपलं चिक्कणं पूगं द्विकर्षं सिन्धुसस्यकम्‍ । कर्कारुत्वक्कर्षमिता भृष्टमेतत्रिकं भवेत्‍ ॥२॥
जम्भोदरगतं तुत्थं पुटपाकविधानत: । पक्वं चणकमानं तु सर्वमेतत्सुखल्वके ॥३॥
जम्बीररसलिलैर्मर्द्यं गाढं सिद्धं दिनत्रयात्‍ । उपदंशं चन्द्रकं च व्रणं पूतिप्रमेहकम्‍ ॥४॥
पृदाकुवीरुच्छदनलिप्तं प्सातं निवारयेत्‍ । शर्करासहितं पथ्यं गोधूममान्नं घृतप्लुतम्‍ ॥५॥
पलमात्रे कटुतैले व्द्यक्षं सिक्थं च कर्षमेव पृथक्‍ । कम्पिल्लकं विरोजा सिन्दूर: सोरकं चैव ॥६॥
मुर्दाडकं च सर्वं पित्तलपात्रे विपाचितं शिखिना । मन्दं पचेत्‍ प्रमथ्य स्वपाणिनोद्‍वृत्य तत्सिद्धम्‍ ॥७॥
सितवस्त्रे संलिप्य व्रणोपरिस्थापयेत्सम्यक्‍ । क्षतमूदेशं सर्वं सशूकदोषं फिरड्गजं हन्यात्‍ ॥८॥
शस्त्रकृतं नखजातं दन्तजमाशुव्रणं शिखिजम्‍ । दृष्ट्वा प्रत्ययमेतत्प्रकाशितं बालबोधाय ॥९॥
इत्युपदंशरोगचिकित्सा ॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-03-17T20:04:39.0670000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

गळीं पडे काम, तर खर्ची पदरचा दाम

  • जे काम आपल्‍या गळ्यात पडते त्‍यापासून आपणास घस लागल्‍याशिवाय राहात नाही. याकरितां ज्‍यांत आपला संबंध नाही अशा बाबतीत कोणतीहि जबाबदारी पतकरण्याने नुकसानीची मात्र पाळी येते. 
RANDOM WORD

Did you know?

अशुभ कार्य करून आल्यावर, घरात प्रवेश करण्यापूर्वी पाय कां धुवावेत?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.