TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
संस्कृत सूची|शास्त्रः|आयुर्वेदः|योगरत्नाकरः|
॥ अथ गलगण्डगण्डमालापचीग्रन्थ्यर्बुदनिदानमाह ॥

॥ अथ गलगण्डगण्डमालापचीग्रन्थ्यर्बुदनिदानमाह ॥

’ योगरत्नाकर ’ हा आयुर्वेदावरील मूळ प्राचीन ग्रंथ आहे.


॥ अथ गलगण्डगण्डमालापचीग्रन्थ्यर्बुदनिदानमाह ॥
अथ गलगण्डादिनिदानमाह । निबद्ध: श्वयथुर्यस्य मुष्कवल्लम्बते गले । महान्वा यदि वा हृस्वो गलगण्डं तमादिशेत्‍ ॥१॥
अथोक्तं भोजेनापि । महान्तं शोथमल्पं यदि वा हृस्वो गलगण्डं तमादिशेत्‍ ॥१॥
अथोक्तं भोजेनापि । महान्तं शोथमल्पं वा हनुमन्यागलाश्रयम्‍ । लम्बन्तं मुष्कवद्‍ दृष्ट्वा गलगण्डं विनिर्दिशेत्‍ ॥१॥
अथ तस्य संप्राप्तिमाह ॥ वात: कफश्चापि गले प्रदुष्टो मन्ये तु संश्रित्य तथैव मेद: । क्रुर्वन्ति गण्डं क्रमश: स्वलिड्गै: समन्वितं तं गलगण्डमाहु: ॥१॥
अथ तत्र वातिकमाह ॥ तोदान्वित: कृष्णशिरावनद्ध: श्यावारुणो वा पवनात्मकस्तु । पारुष्ययुक्तश्चिरवृद्ध्यपाको यदृच्छया पाकमियात्कदाचित्‍ ॥१॥
वैरस्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रशोष: ॥१॥

अथ श्लैष्मिकमाह ॥ स्थिर: सवर्णो गुरुरुग्रकण्डू: शीतो महांश्चापि कफात्मकस्तु । चिराभिवृद्धिं भजते चिराद्वा प्रपच्यते मन्दरुज: कदाचित्‍ ॥ माधुर्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रलेप: ॥१॥

अथ मेदोजमाह ॥ स्निग्धो गुरु: पाण्डुरनिष्टगन्धो मेदोभव: कण्डुयुतोऽल्परुक्च । प्रलम्बतेऽलाबुवदल्पमूलो देहानुरुपक्षयवृद्धियुक्त: ॥१॥
स्निग्धास्यता तस्य भवेच्च जन्तोर्गलेऽनुशब्दं कुरुतेऽतिमात्रम्‍ ॥ अथासाध्यत्वमाह ॥ कृच्छ्राछ्वसन्तं मृदुसर्वगात्रं संवत्सरातीतमरोचकार्तम्‍ । क्षीणं च वैद्यो गलगण्डयुक्तं भिन्नस्वरं चापि विवर्जयेद्धि ॥१॥
अथ स्थानतुल्यतया गण्डमालामिहैवाह ॥ कर्कन्धुकोलामलकप्रमाणै: कक्षां समन्यागलवड्गक्षणेषु । मेद:कफाभ्यां चिरमन्दपाकै: स्याद्गण्डमाला बहुभिश्च गण्डै: ॥१॥
यदाह भोज: ॥ वातपित्तकफा वृद्धा मेदश्चापि समन्वितम्‍ । जड्घयो: कण्डरां प्राप्य मत्स्याण्डसदृशान्‍ बहून्‍ ॥१॥
कुर्वन्ति ग्रन्थींस्तांस्तेभ्य: पुन: प्रकुपितो‍ऽनिल: । तान्‍ दोषानूर्ध्वगो वक्ष:कक्षामन्यागलाश्रित: ॥२॥
नाना प्रकारान्‍ कुरुते ग्रन्थीन्‍ सात्वपची इव । अपची कण्ठमन्यासु कक्षावड्क्षणसन्धिषु ॥ गण्डमालां विजानीयादपचीतुल्यलक्षणाम्‍ ॥३॥
अथ गण्डमालातुल्यतया अपचीमाह ॥ ते ग्रन्थय: केचिदवाप्तपाका: स्त्रवन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये । कालानुबन्धं चिरमादधाति सैवापचीति प्रवदन्ति केचित्‍ ॥१॥
तस्या: साध्यासाध्यत्वमाह ॥ साध्या: स्मृता: पीनसपार्श्वशूलकासज्वरच्छर्दियुतास्त्वसाध्या: ॥१॥
अथापचीरुपगुणतया ग्रन्थिकामाह ॥ वातादयो मांसमसृक्‍प्रदुष्टा: संदूष्प मेदश्च तथा शिराश्च । वृत्तोन्नतं विग्रथितं तु शोथं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्ट: ॥१॥
अथ वातिकमाह ॥ आयम्यते वृश्चति तुद्यते च प्रत्यस्यते मथ्यति भिद्यते च । कृष्णो मॄदुर्वस्तिरिवाततश्च भिन्न: स्त्रवेच्चानिलजोऽस्त्रमच्छम्‍ ॥१॥
अथ पैत्तिकमाह ॥  दन्तह्यते धुप्यति चूष्यते च पापच्यते प्रज्वलतीव चापि । रक्त: स पीतोऽप्यथ वापि पित्ताद्भिन्न: स्त्रवेद्दुष्टमती चास्त्रम्‍ ॥१॥
अथ श्लैष्मिकमाह ॥ शीतो विवर्णोऽल्परुजोऽतिपाण्डू: पाषाणवत्संहननोपपन्न: । शिराभिवृद्धिश्च कफप्रकोपाद्भिन्न: स्त्रवेच्छुक्लघनं च पूयम्‍ ॥१॥ अथ मेदोजमाह ॥ शरीरवृद्धि: क्षयवृद्धिहानि:स्निग्धो महान्‍ कण्डुयुतोऽल्परुक्‍ च । मेद:कृतो गच्छति चात्र भिन्ने पिण्याकसर्पि:प्रतिमं च मेद: ॥१॥
उक्तं च भोजेन ॥ मेदो वायुर्यदा मांसे निक्षिपेदथवा त्वचि । तत्र मेदोभवो ग्रन्थि: श्यावो भवति पाण्डुर: ॥१॥
कृश: महान्‍ स्थूले ग्रन्थिश्च्छिन्नश्च पीडित: । तिलकल्कनिभ: स्त्रावो घृतवच्चास्य जायते ॥२॥
अथ शिराजग्रन्थे: सम्प्राप्तिमाह ॥ व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराक्षिप्य वायुस्तु शिराप्रतानम्‍ । सड्कुच्य संपीड्य विशोष्य चापि ग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशु वृत्तम्‍ ॥ ग्रन्थि: शिराज: स तु कृच्छ्रसाध्यो भवेद्यदि स्यात्सरुजश्चलश्च ॥१॥
अथ तस्यासाध्यत्वमाह ॥ स चारुजश्चाप्यचलो महांश्च मर्मास्थिजश्चापि विवर्जनीय: ॥१॥
उक्तं भोजेन ॥ पजञ्चैतानरुजो ग्रन्थीन्‍ मर्मजानबलांस्तयजेत्‍ । कपोलगलमन्यासु दुश्चिकित्स्याश्च सन्धिषु ॥१॥
अर्थार्बुदान्याह ॥ तस्य संप्राप्तिमाह ॥ गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषा: समुत्थिता: मांसमसृक्‍ प्रदूष्य । वृत्तं मृदुं मन्दरुजं महान्तमनल्पमूलं चिरवृद्धिपाकम्‍ ॥ कुर्वन्ति मांसोच्छ्रयमत्यगाधं तदर्बुधं शास्त्रविदो वदन्ति ॥१॥
अथ तस्य संख्यामाह ॥ वातेन पित्तेन कफेन चापि रक्तेन मांसेन च मेदसा च । तज्जायते तस्य च लक्षणानि ग्रन्थे: समानानि सदा भवन्ति ॥१॥
अथ रक्तार्बुदमाह ॥ दोषा: प्रदुष्टा रुधिरं शिराश्च संकुच्य संपीड्य गतस्त्वपाकम्‍ । सास्त्रावमुन्नह्यति मांसपिण्डं मांसाड्कुरैराचितमाथु वृद्धिम्‍ ॥१॥
कुर्वन्त्यजस्त्रं रुधिरप्रवृत्तिप्रसाध्यमेतद्रुधिरात्मकं तु । रक्तक्षयोपद्रवपीडितत्वापाण्डुर्भवेदर्बुदपीडितस्तु ॥१॥
मांसजस्य सम्प्रापित्माह । मुष्टिप्रहारादिभिरार्दितेऽड्गे मांसं प्रदुष्टं जनयेत्तु शोथम्‍ । अवेदनं स्निग्धमनन्यवर्णमपाकमश्मोपममप्रचाल्यम्‍ ॥ प्रदुष्टमांसस्य नरस्य गाढमेतद्भवेन्मांसपरायणस्य ॥१॥

अथास्यासाध्यत्वमाह ॥ मांसार्बुदं त्वेतदसाध्यमुक्तम्‍ ॥ अस्य साध्येष्वप्यसाध्यान्‍ प्रकारानाह ॥ साध्येष्वपीमानि विवर्जयेत्तु ॥
संप्रस्त्रुतं मर्मणि यच्च यातं स्त्रोत:सु वा यच्च भवेदचाल्यम्‍ ॥१॥
अध्यर्बुदलक्षणमाह ॥ यज्जायतेऽन्यत्‍ खलु पूर्वजाते ज्ञेयं तदध्यर्बुदमर्बुदज्ञै: यद्‍द्वन्द्वजातं युगपत्‍ क्रमाद्वा द्विरर्बुदं तच्च भवेदसाध्यम्‍ ॥१॥
उक्तं भोजेन ॥ अर्बुदे त्वर्बुदं जातं द्वन्द्वजं चानुजं च यत्‍ । यद्विरर्बुदमिति ज्ञेयं तच्चासाध्यं विनिर्दिशेत्‍ ॥१॥
अर्बुदानाम्पाकाभावे हेतुमाह ॥ न पाकमायान्ति कफाधिकत्वान्मेदोबहुत्वाच्च विशेषतस्तु । दोषस्थिरत्वाद्‍ग्रथनाच्च तेषां सर्वार्बुदान्येव निसर्गतस्तु ॥१॥ इति गलगण्डादिनिदानम्‍ ॥
==
॥ अथ गलगण्डचिकित्सा ॥
स्वेदोऽनिलोत्थे गलगण्ड आदौ नाड्यानिलग्घौषधपत्रपिण्डै: । स्वेदपनाहौ कफसंभवेऽपि कृत्वा क्रमं श्लेष्महरं विदध्यात्‍ ॥१॥
अथ वातगण्डे ॥ निचुलं शिग्रुमुलानि दशमूलमथापि च । आलेपनं वातगण्डे सुखोष्णं संप्रशस्यते ॥१॥
अथ कफगण्डे ॥ देवदारु विशालां च कफगण्डे प्रलेपनम्‍ । छर्दनं शीर्षरेकश्च सर्वो रेचनिको हित: ॥१॥
अथ मेदोगण्डे ॥ मेद:समुत्थेऽत्र यथोपदिष्टां विध्येच्छिरां स्निग्धतनोर्नरस्य । श्यामासुधालोहपुरीषदन्तीरसाञ्जनैश्चापि हित: प्रलेप: ॥१॥
॥ अथ सामान्ययोग: ॥ तण्डुलोदकपिष्टेन मूलेन परिलेपित: । हित: कर्णे पलाशस्य गलगण्ड: प्रशाम्यति ॥१॥
जलकुम्भीकजं भस्म पक्त्वा गोमूत्रगालितम्‍ । पिबेत्कोद्रवतक्राशी गलगण्डनिवृत्तये ॥२॥
महिषीमूत्रविमिश्रं लोहमलं संस्थितं घटे मासम्‍ । अन्तर्धूमविदग्धं मधुना गलगण्डनाशनं लीढम्‍ ॥३॥
सूर्वावर्तरसोनाभ्यां गलगण्डोपनाहनम्‍ । स्फोटास्त्रावै: शमं याति गलगण्डौ न संशय: ॥४॥
सर्षपा: शिग्रुबीजानि शणबीजातसीयवा: । मूलकस्य च बीजानि तक्रेणाम्लेन पेषयेत्‍ ॥५॥
गण्डानि ग्रन्थयश्चैव गण्डमालास्तथैव च । लेपनात्तेन शाम्यन्ति विलय़ं यान्ति वाचिरात्‍ ॥६॥
जीर्णकर्कारुकरसो बिडसैन्धवसंयुत: । नस्येन तरूणं हन्ति गलगण्डं न संशय: ॥७॥
श्वेतापराजितामूलं प्रात: पिष्ट्वा पिबेन्नर: । सर्पिषा नियताहारो गलगण्डप्रशान्तये ॥८॥
तिक्तालाबुफले पक्वे सप्ताहमुषितं जलम्‍ । गलगण्डं निहन्त्याशु पानात्पथ्यानुशीलिन: ॥९॥
अथामृतादितैलम्‍ ॥ तैलं पिबेच्चामृतवल्लिहिड्गुनिम्बाभयावृक्षकपिप्पलीभि: । सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारु हिताय नित्यं गलगण्डरोगे ॥१॥
अथ तुम्बीतैलम्‍ ॥ विड्ड्गक्षारसिन्धूग्रारास्नाग्निव्योषदारुभि: । कटुतुम्बीफलरसै: कटुतैलं विपाचितम्‍ ॥ चिरोत्थमपि नस्येन गलगण्डं
विनाशयेत्‍ ॥१॥
अथ वेधविधि: ॥ जिह्वाध: पार्श्वयोर्मूलाच्छिरा द्वादश कीर्तिता: । तासां स्थूले शिरे द्वे च च्छिन्द्याते च शनै: ॥१॥
बडिशेनैव संगृह्य कुशपत्रेण बुद्धिमान्‍ । स्त्रुते रक्ते व्रणे तस्मिन्‍ दद्यात्सगुडमार्द्रकम्‍ ॥२॥
भोजनं चानभिष्यन्दि यूष: कौलत्थ इष्यते । यवमुद्गपटोलादि कटुरुक्षं तु भोजनम्‍ ॥ छर्दि च रक्तमुक्तिं च गलगण्डे प्रयोजयेत्‍ ॥३॥
इति गलगण्डचिकित्सा ॥

॥ अथ गण्डमालापचीचिकित्सा ॥
ब्रह्मदण्डीयमूलं तु पिष्टं तण्डुलवारिणा । स्फुटितां हन्ति लेपेन गण्डमालां न संशय: ॥१॥
निजद्रवेण संपिष्टं मुण्डीमूलं प्रलेपयेत्‍ । गण्डमाला क्षयं याति तद्दवं च पिबेत्पलम्‍ ॥२॥
काञ्चनारत्वच: क्वाथ: शुण्ठीचूर्णेन नाशयेत्‍ । गण्डमालां तथा क्वाथ: क्षौद्रेण वरुणत्वच: ॥३॥
जलेन पेषयेत्तुल्यं काञ्चनीचित्रकं विषम्‍ । सप्ताहं लेपयेद्यस्य यदि स्याद्गण्डमालिक ॥ स्फुटन्ती नात्रा सन्देहोऽस्फोटे लेपमिमं क्रुरु ॥४॥
आरग्वधशिफां पिष्ट्वा सम्यक्‍ तण्डुलवारिणा । तेन नस्यप्रलेपाभ्यां गण्डमालां समुद्धरेत्‍ ॥५॥
अथ त्रिफलाद्यो गुग्गुल: ॥ षटपलं त्रिकटु ज्ञेयं त्रिफलात्र पलद्वयम्‍ । काञ्चनारत्वचाचूर्णं योजयेद्वादशं पलम्‍ ॥१॥
गुग्गुल: सर्वतुल्य: स्यात्सर्वमेकत्र कुट्टयेत्‍ । क्षौद्रं पलशतं देयं गुटिकां कर्षसंमिताम्‍ ॥ भक्षयेद्गण्डमालार्तो गलग्रन्थिं च नाशयेत्‍ ॥२॥
अथ काञ्चनारगुग्गुल: ॥ पलानां दशकं ग्राह्यं काञ्चनारत्वचो बुधै: । षट्‍पला त्रिफला ग्राह्या व्योषं ग्राह्यं पलत्रयम्‍ ॥१॥
पलैकं वरुणस्यापि त्वगेलापत्रकं तथा । कर्षकर्षमितं ग्राह्यं सर्वाण्येकत्र चूर्णयेत्‍ ॥२॥
सर्वं चूर्णमिदं यावत्तावन्मात्रस्तु गुग्गुलु: । संमर्द्य गुटिका: कार्या: शाणमात्रास्ततो बुध: ॥३॥
एकैकां भक्षयेत्प्रातर्बुद्धिमांश्च सदा नर: । गण्डमालां जयेदुग्रामपचीमर्बुदानि च ॥४॥
ग्रन्थीन्‍ नृणां सगुल्मांश्च कुष्ठानि च भगन्दरम्‍ । अनुपाने प्रयोक्तव्य: क्वाथो मुण्डीसमुद्भव: ॥ क्वाथो वा खदिरस्याथ पथ्याक्वाथोऽथ
चाल्पक: ॥५॥
अथाजमोदादितैलम्‍ ॥ अजमोदा च सिन्दूरं हरितालं निशाद्वयम्‍ । क्षारद्वयं फेनयुतं सार्धकं सरलोद्भवम्‍ ॥१॥
इन्द्रवारूण्यपामार्गकदलीकन्दकै: समै: । एभि: सार्षपकं तैलमजामूत्राष्टयोजितम्‍ ॥२॥
मृद्वग्नौ पाचयेदेतत्स्नुह्यर्कक्षीरसंयुतम्‍ । अजमोदादिकं तैलं गण्डमालां व्यपोहति ॥३॥
आमां विदग्ध्वा तु पचेत्पक्वां चैव विशोधयेत्‍ । रोपणं मृदुभावं च तैलेनानेन कारयेत्‍ ॥४॥
अथ निर्गुण्डीतैलम्‍ ॥ निर्गुण्डीस्वरसेनाथ लाड्गलीमूलकल्कितम्‍ । तैलं नस्येन हन्त्याशु गण्डमालां सुदुस्तराम्‍ ॥१॥
अथ छुच्छुन्दरीतैलम्‍ ॥ छुच्छुन्दर्या विपक्वं तु क्षणात्तैलवरं ध्रुवम्‍ । अभ्यड्गान्नाशयेनृणां गण्डमालां सुदारुणाम्‍ ॥१॥
अथ गुञ्जातैलम्‍ ॥ गुञ्जामूलफलैस्तैलं तोयद्विगुणितं पचेत्‍ । तस्याभ्यड्गेन शमयेद्गण्डमालां सुदारुणम्‍ ॥१॥
अथ गन्धकादियोग: ॥ गन्धकं टड्कणं सिन्धुकाञ्चनीनवसारकम्‍ । सौवर्चलं यवक्षारं काचं रक्तं सुवर्चलम्‍ ॥१॥
सितं रक्तं च पाषाणं मूषकोत्थं नियोजयेत्‍ । जेपालबीजमज्जा च सर्वं जम्बीरपीडितम्‍ ॥२॥
शस्त्रैश्छित्त्वा प्रदातव्यं वेष्टमेरण्डपत्रकै: । एवं त्र्यहास्त्स्फुटन्त्यत्र दघ्यन्नं बन्धयेत्तत: ॥३॥
गण्डमालाग्रन्थ्यपच्यो बहिर्निर्यान्ति नान्यथा । अभिमन्त्र्य सितं सायं रवौ प्रात: समाहरेत्‍ ॥४॥
पेटारीमूलकं धूपैर्धूपयित्वाथ खण्डयेत्‍ । चतुर्दशगुणै: सूत्रैर्बद्‍ध्वा ग्रन्थिं गले स्थितम्‍ ॥५॥
मन्त्र: ॐ गुडं प्रसाहि तिरि तिरि चित्रपुटक भुगनाड्गते पापटगालापरदशमूलवासुकालदेपालरेदं गुरुप्रसादात्‍ ॥
॥ अथ गन्धकादिलेप: ॥ गन्धकं सूतकं तुल्यमर्कक्षीरं ससैन्धवम्‍ । पिष्ट्वा च काञ्चनीमूलं लेपोऽयं गण्डमालिके ॥१॥
अथ जेपालपत्रवटी ॥ पिष्ट्वा जेपालपत्राणि स्वरसेन ततो वटी । छायाशुष्का ततो लेपाद्गपाण्डमाला विनश्यति ॥१॥
॥ अथ भल्लातकादिलेप: ॥ भल्लातकासीसहुताशदन्तीमूं गुडस्नुगरविदुग्धदिग्धै: । लेपान्वितैर्गच्छति गण्डमाला समीरवेगादिव
मेघमाला ॥१॥
अथ गण्डमालाकण्डनो रस: ॥ कर्षसूतं शुद्धमस्य गन्धकं त्वर्धमुत्तमम्‍ । सार्धकर्षं ताम्रभस्म मृतं किट्टं त्रिकर्षकम्‍ ॥१॥
व्योषं षट्‍कर्षतुलितमक्षार्धं सैन्धवं सितम्‍ । काञ्चनारत्वचश्चूर्णं पलत्रयमितं क्षिपेत्‍ ॥२॥
पलत्रयं गुग्गुलोश्च शुद्धस्य समुपाहरेत्‍  । एतद्युक्त्या तु संमेल्य दृढं सुरभिसर्पिषा ॥३॥
गण्डमालाचिकित्सा ॥ अथापचीचिकित्सा ॥ अलम्बुषाया: स्वरस: पीतो द्विपलमात्रया । अपचीगण्डमालानां कामलायाश्च नाशन: ॥१॥
नवकार्पासिकामूलं तण्डुलै: सह योजितम्‍ । पक्त्वा च पोलिकां खादेदपचीनाशनाय च ॥२॥
सौभाञ्जनं देवदारु काञ्जिकेन तु पेषितम्‍ । कोष्णं प्रलेपतो हन्यादपचीमतिदुस्तराम्‍ ॥३॥
सर्षपारिष्टपत्राणि दन्त्या भल्लातकै: सह । छागमूत्रेण संपिष्टमपचघ्निं विलेपनम्‍ ॥४॥
अश्वत्थकाष्ठनिचुलं गवां दन्तं च दाहयेत्‍ । वराहमज्जसंयुक्तं भस्म हन्त्यपचीव्रणान्‍ ॥५॥
मणिबन्धोपरिष्टाद्वा कुर्याद्रक्षात्रयं भिषक्‍ । अड्गुलान्तरितं सम्यगपचीविनिवृत्तये ॥६॥
अथ चन्दनादि तैलम्‍ ॥ चन्दनं साभया लाक्षा वचा कटुकरोहिणी । एतत्तैलं शृतं पीतं समूलामपचीं जयेत्‍ ॥१॥
अथ व्योषाद्यं तैलम्‍ ॥ व्योषं विडड्गं मधुकं सैन्धवं देवदारु च । तैलमेभि: शृतं नस्यात्कृच्छ्रामप्यपचीं जयेत्‍ ॥१॥
इत्यपचीचिकित्सा ॥ इति गण्डमालापचीचिकित्सा ॥

॥ अथ ग्रन्थिचिकित्सा ॥
ग्रन्थिष्वामेषु कुर्वीत भिषक्‍ शोथप्रतिक्रियाम्‍ । पक्वानापाट्य संशोध्य रोपयेहूणभेषजै: ॥१॥
हिंस्त्रा सरोहिण्यमृताथ भार्गी स्योनाकबिल्वागुरुकृष्णगन्धा । गोमूत्रपिष्टा: सह तालपत्र्या ग्रन्थौ विधेयोऽनिलजे प्रलेप: ॥२॥
जलायुका: पित्तकृते हिता: स्यु: क्षीरोदकाभ्यां परिषेचनं च । द्राक्षारसेनेक्षुरसेन चापि चूर्णं पिबेद्वापि हरीतकीनाम्‍ ॥३॥
मधूकजम्ब्वार्जुनवेतसानां त्वग्भि: प्रदेहानवचारयेच्च । हृतेषु दोषेषु यथानुपूर्वं ग्रन्थेर्भिषक्‍ श्लेष्मसमुत्थितेषु ॥४॥
समर्मजातं शममप्रयातं तत्पक्वमेवापहरेद्विचार्य । देहस्थिते वाससि सिद्धकर्म सद्य: क्षतोक्तं च विधिं विदध्यात्‍ ॥५॥
शस्त्रेण चोत्कृत्य सुपक्वमाशु प्रक्षालयेत्पथ्यतमै: कषायै: । संशोधनैस्तं च विशोधयेत्तु क्षारोत्तरै: क्षौद्रघृतप्रगाढै: ॥६॥
सिञ्चेच्च तैलं त्वपचारणीयं विडड्गपाठारजनीविपक्वम्‍ । भेद:समुत्थे तिलकल्कदिग्धै: कृत्वोपरिष्टाद्विगुणं पटान्तम्‍ ॥७॥
हुताशतप्तेन मुहु: प्रमृज्याल्लोहेन धीमान्न च वर्धिताय । प्रलिप्तदर्व्यात्वथ लाक्षया वा प्रतप्तयाश्च्योतनमस्य कार्यम्‍ ॥८॥
निपात्य वा शस्त्रपपोह्य मेदो दहेत्सुपक्वं त्वथ वा विदार्य । प्रक्षाल्य मूत्रेण तिलै: सुपिष्टै: सुवर्चलाढयैर्हरितालमिश्रै: ॥९॥
ससैन्धवै: क्षारघृतप्रगाढै: क्षारोत्तरैरनमभिप्रशोध्य । तैलं विदध्या‍द्‍द्विकरञ्जगुञ्जावंशावलेष्विड्गुदमूत्रसिद्धम्‍ ॥१०॥
इति राजमार्तण्डात्‍ ॥ विष्णुक्रान्ता च पेटारी काञ्चिकेन सुपेषिता । कालस्फोटं हरेल्लेपाद्दुष्टग्रन्थिषु का कथा ॥१॥
पुत्रजीवस्य मज्जानं जले पिष्ट्वा प्रलेपयेत्‍ । कालस्फोटं विषस्फोटं सद्यो हन्यात्सवेदनम्‍ ॥२॥
कक्षाग्रन्थिं कर्णग्रन्थिं गलग्रन्थिं च नाशयेत्‍ । राजिकालशुनंपेष्यं लेपो हृद्‍गलग्रन्थिका: ॥ गन्धोऽर्कदुग्धतालेन जेपालेन च नाशयेत्‍ ॥३॥
इति ग्रन्थिचिकित्सा ॥

॥ अथार्बुदचिकित्सा ॥
ग्रन्थ्यर्बुदानां न यतो विशेष: प्रदेशहेत्वाकृतिदोषदूष्यै: । ततश्चिकित्सेद्‍ भिषगर्बुदानि विधानविद्‍ ग्रन्थिचिकित्सितेन ॥१॥
वातार्बुदं क्षीरघृताम्लसिद्धैरुष्णै: सतैलैरुपनाहयेत्तु । कुर्यात्तु मुख्यान्युपनाहनानि सिद्धैश्च मांसैरथ वेसवारै: ॥२॥
स्वेदं विदध्यात्कुशलश्च नाड्या शृड्गेण रक्तं बहुशो हरेच्च । वातघ्ननिर्यूहपयोऽम्लभागै: सिद्धां शताह्वां त्रिवृतां पिबेद्वा ॥३॥
स्नेहोपनाहा मृदवस्तु पथ्या: पित्तार्बुदे क्वाथविरेचनं च । विकृष्य सौदुम्बरशाकगोजीपत्रैर्भृशं क्षौद्र्युतै: प्रलिम्पेत्‍ ॥४॥
शुद्धस्य जन्तो: कफजेऽर्बुदे च रक्ते च सिक्ते स्त्रवतोऽर्बुदं यत्‍ । मेद:कृते मांसकृते‍ऽपि कार्यं व्रणोदितं सर्वचिकित्सितं च ॥५॥
इति राजमार्तण्डात्‍ ॥ लिप्तं यवक्षारविडड्गबीजं गन्धोपलै: स्यान्मसृणीकृतैर्यत्‍ । रक्तेन मिश्रै: सरटस्य सद्यस्तदर्बुदं शाम्यति नान्यथैतत्‍ ॥१॥
उपोदकरसाभ्यक्ता तत्पत्रपरिविष्टिता । प्रणश्यत्यचिरानृणां पिटिकार्बुदजातय: ॥२॥
उपोदिका काञ्जिकतक्रपिष्टा तयोपनाहो लवणेन सार्धम्‍ । दृष्टोऽर्बुदानां प्रशमाय कैश्चिद्दिने दिने रात्रिषु मर्मजानाम्‍ ॥३॥
गन्धशिलाविश्वौषधविडड्गनागभस्मभि: समैश्चूर्णम्‍ । कर्कलासरक्तयुक्तं लेपात्सद्योऽर्बुदध्वंसि ॥४॥
स्नुहीगण्डीरिकास्वेदो नाशयेदर्बुदानि च । लवणेनाथ वा स्वेद: सीसकेन तथैव च ॥५॥
हरिद्रालोध्रपत्तड्गगुडधूमो मन:शिला । मधुप्रगाढो लेपोऽयं मेदोऽर्बुदहर: पर: ॥ एतामेव क्रियां कुर्यादशेषां शर्करार्बुदे ॥६॥
अथ पथ्यापथ्यम्‍ ॥ पुराणघृतपानं च जीर्णलोहितशालय: । यवा मुद्गा: पटोलं च रक्तशिग्रु: कटिल्लकम्‍ ॥१॥
शालिं च शाकं वेत्राग्रं रुक्षाणि च कटूनि च । दीपनानि च सर्वाणि गुग्गुलुश्च शिलाजतु ॥२॥
गलगण्डे गण्डमालापचीग्रन्थ्यर्बुदान्तरे । यथादोषं यथावस्थं पथ्यमेतत्प्रकीर्तितम्‍ ॥३॥
दुग्धेक्षुविकृती: सर्वा मांसं चानूपसंभवम्‍ । पिष्टान्नमम्लं मधुरं गुर्वभिष्यन्दकारि च ॥४॥
गलगण्डं गण्डमालापचीग्रन्थ्यर्बुदामयान्‍ । चिकित्सन्नगदड्कारो यशोऽर्थी परिवर्जयेत्‍ ॥५॥
इत्यर्बुदचिकित्सा ॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-03-17T19:55:46.5500000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

NṚGA(नृग)

  • A king born in the dynasty of Vaivasvata Manu.
    1) Genealogy.
    Descended from Viṣṇu thus: Brahmā-- Marīci--Kaśyapa--Vivasvān--Vaivasvata Manu-- Mahābāhu--Prasandhi--Kṣupa--Nṛga. Nṛga was the younger brother of Ikṣvāku. From Nṛga was born Sumati, from him the king called Jyotis, from Jyotis Vasu and from Vasu Pratīka.
    2) Nṛga became chameleon.
    Nṛga was an extremely righteous and generous King. Once, at Puṣkara he gifted away thousands of cows to brahmins. There was a brahmin called Parvata living near Puṣkara. He too was given a cow and it was after that the brahmin named Anārata came. By then there remained no cow to be gifted. Anārata came after Parvata had gone into the forest after leaving the cow at the pond (Puṣkara). Nṛga had forgotten the fact that the cow had already been gifted away to Parvata and finding it there owner-less he gave it to Anārata, who went away with the cow very much pleased. The King and his ministers also returned to the palace. A very short time afterwards Parvata returned to the pond and felt very sorry to miss his cow. He searched for it here and there and at last found it at Anārata's house. Quarrel ensued between the two, Parvata alleging that Anārata had stolen his cow while the latter contended that it had been given to him by the King. Now, it was decided that the question should be submitted for arbitration to the King, and the contending parties went to the capital to see the King. At the palace they asked the gate-keepers to tell the King about their arrival. But, they did not tell the King, nor did he come. Angered at this the brahmins cursed that Nṛga be converted into a chameleon and live as such for a thousand years. The King heard about the curse and ran up to the brahmins and requested for absolution from it. The brahmins then said that after one thousand years Mahāviṣṇu would incarnate as Śrī Kṛṣṇa and that at his touch Nṛga, the chameleon would resume his former form as King. According to this curse Nṛga was born as a chameleon in a neglected well at Dvārakā. One day Sāmba and others who happened to go near the well tried their best to take the chameleon out of it, to no purpose. At last Kṛṣṇa with his attendants came and took it out of the well. At Kṛṣṇa's touch it resumed its form as King Nṛga, and related the story of his curse to the onlookers, who stood there wondering.
    3) Other information.
    (i) After his death Nṛga lived in Yama's court worshipping him. [Sabhā Parva, Chapter 8, Verse 8].
    (ii) Nṛga once conducted a yajña on the banks of the river Payoṣṇī in Varāhatīrtha at which Indra drank soma so much as to get intoxicated, and the brahmins danced with pleasure at the very liberal gifts made to them. [Vana Parva, Chapter 8, Verse 5].
    (iii) Nṛga was a King very dear to Indians. [Bhīṣma Parva, Chapter 9, Verse 7].
    (iv) Kṛṣṇa granted salvation to Nṛga who changed, at his touch, from chameleon to his former form as King Nṛga. [Anuśāsana Parva, Chapter 70, Verse 29].
    (v) He did not eat flesh. [Anuśāsana Parva. Chapter 70, Verse 29].
     
RANDOM WORD

Did you know?

विद्या माहित आहे, पण अविद्या हे काय आहे?
Category : Hindu - Philosophy
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.