TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
संस्कृत सूची|शास्त्रः|ज्योतिष शास्त्रः|वराहमिहीरस्य बृहत्संहिताः|
अध्याय ५७

बृहत्संहिताः - अध्याय ५७

’बृहत्संहिता’ ग्रंथात वास्तुविद्या, भवन निर्माण कला, वायुमंडळाची रचना, वृक्ष आयुर्वेद इ. विषय अंतर्भूत आहेत.


प्रतिमालक्षणाध्यायः

जालान्तरगे भानौ यदणुतर दर्शन रजो याति । तद् विन्द्यात् परमाणु प्रथम तद्धि प्रमाणानाम् ॥१॥

परमाणुरजो बालाग्र ( वालाग्र) लिक्षयूक ( यूका) यवो अगुल चैति । अष्टगुणानि यथोत्तरमगुलमेक भवति सख्या ( मात्रा) ॥२॥

देवागारद्वारस्याष्टाशोनस्य यः तृतीयोऽशः । तत्पिण्डिकाप्रमाण प्रतिमा तद्द्विगुणपरिमाणा ॥३॥

स्वैः अगुलप्रमाणैः द्वादश वीस्तीर्ण ( विस्तीर्ण) आयत च मुखम् । नग्नजिता तु चतुर्दश दैर्घ्येण द्राविड कथितम् ॥४॥

नासाललाटचिबुकग्रीवाश्चतुरागुलाः तथा कर्णौ । द्वे अगुले च हनुनी ( हनुके) चिबुक च द्व्यगुल वितत ( विस्तृत) ॥५॥

अष्टागुल ललाट विस्ताराद् द्व्यगुलात् परे शखौ । चतुरगुलौ तु शखौ कर्णौ तु द्व्यगुलौ ( द्व्यग्गुल) पृथुलौ ॥६॥

कर्णोपान्तः कार्योऽर्धपचमे भ्रूसमेन सूत्रेण । कर्णस्रोतः सुकुमारकम् च नेत्र ( नयन) प्रबन्धसमम् ॥७॥

चतुरगुल वसिष्ठः कथयति नेत्रान्तकर्णयोः विवरम् । अधरो अगुलप्रमाणः तस्यार्धेनोत्त्रोष्ठश्च ॥८॥

अर्धागुला तु गोच्छा वक्त्र चतुरगुलायत कार्यम् । विपुल तु सार्धमगुलम् अव्यात्त त्र्यगुल ( अध्यात्तत्त्र्यग्गुल) व्यात्तम् ॥९॥

द्व्यगुलतुल्यौ नासापुटौ च नासा पुटाग्रतो ज्ञेया । स्याद् द्व्यगुलमुच्छ्रायश्चतुरगुलमन्तर चाक्ष्णोः ॥१०॥

द्व्यगुलमितोऽक्षिकोशो द्वे नेत्रे तत्त्रिभागिका तारा । दृक्तारा पचाशो नेत्रविकाशो अगुल भवति ॥११॥

पर्यन्तात् पर्यन्त दश भ्रुवोऽर्धागुल भ्रुवोः लेखा । भ्रूमध्य द्व्यगुलक भूः धैर्घ्येणागुलचतुष्कम् ॥१२॥

कार्या तु केशरेखा भ्रूबन्धसमागुलार्धविस्तीर्णा । नेत्रान्ते करवीरकमुपन्यसेदनुगुलप्रमितम् ॥१३॥

द्वात्रिशत् परिणाहागतुर्दशायामतो अगुलानि शिरः । द्वादश तु चित्रकर्मणि दृश्यन्ते विशतिः अदृश्याः ॥१४॥

आस्य सकेशनिचय षोडश दैर्घ्येण नग्निजित् ( नग्नजित्) प्रोक्तम् । ग्रीवा दश विस्तीर्णा परिणाहाद् विशतिः सैका ॥१५॥

कण्ठाद् द्वादश हृदय हृदयान् नाभी ( नाभिः) च तत्प्रमाणेन । नाभीमध्याद् मेढ्रान्तर च तत्तुल्यमेवोक्तम् ॥१६॥

ऊरू चागुलमानैश्चतुर्युता विशतिः तथा जघे । जानुकपिच्छे चतुरगुले च पादौ च तत्तुल्यौ ॥१७॥

द्वादशदीर्घौ षट् पृथुतया च पादौ त्रिकायतागुष्ठौ । पचागुलपरिणाहौ प्रदेशिनी त्र्यगुल दीर्घा ॥१८॥

अष्टान्शाशोनाः शेषागुल्यः ( शेषाग्गुलयः) क्रमेण कर्तव्याः । सचतुर्थभागमगुलमुत्सेधो अगुष्ठकस्यौक्तः ॥१९॥

अगुष्ठनखः कथितः चतुर्थभागोनमगुल तज्ञैः । शेषनखानामर्धागुल क्रमात् किचिदून वा ॥२०॥

जघाग्रे परिणाहश्चतुर्दशोक्तः तु विस्तरात् ( विस्तरः) पच । मध्ये तु सप्त विपुला परिणाहात् त्रिगुणिताः सप्त ॥२१॥

अष्टौ तु जानुमध्ये वैपुल्य त्र्यष्टक तु परिणाहः । विपुलौ चतुर्दश ऊरू मध्ये द्विगुणश्च तत्परिधिः ॥२२॥

कटिः अष्टादश विपुला चत्वारिशगतुर्युता परिधौ । अगुलमेक नाभी ( नाभिः) वेधेन तथा प्रमाणेन ॥२३॥

चत्वारिशद्द्वियुता नाभीमध्येन मध्यपरिणाहः । स्तनयोः षोडश चान्तरमूर्ध्व कक्ष्ये ( कक्षे) षडगुलिके ॥२४॥

अष्टावसौ द्वादश बाहू कार्यौ ( कार्यावष्टावसौ द्वादश बाहू) तथा प्रबाहू च । बाहू षड्विस्तीर्णौ ( षड्विस्तिर्णौ) प्रतिबाहू त्वगुलचतुष्कम् ॥२५॥

षोडश बाहू मूले परिणाहाद् द्वादशाग्रहस्ते च । विस्तारेण करतल षडगुल सप्त दैर्घ्येण ॥२६॥

पचागुलानि मध्या प्रदेशिनी मध्यपर्वदलहीना । अनया तुल्या चानामिका कनिष्ठा तु पर्वोना ॥२७॥

पर्वद्वयमगुष्ठः शेषागुल्यः ( शेषाग्गुलयः) त्रिभिः त्रिभिः कार्याः । नखपरिमाण कार्य सर्वासाम् पर्वणोऽर्धेन ॥२८॥

देशानुरूपभूषणवेषालकारमूर्तिभिः कार्या । प्रतिमा लक्षणयुक्ता सन्निहिता वृद्धिदा भवति ॥२९॥

दशरथतनयो रामो बलिश्च वैरोचनिः शत विशम् । द्वादशहान्या शेषाः प्रवरसमन्यूनपरिमाणाः ॥३०॥

( विष्णु) कार्योऽष्टभुजो भगवाश्चतुर्भुजो द्विभुज एव वा विष्णुः । श्रीवत्साकितवक्षाः कौस्तुभमणिभूषितोरस्कः ॥३१॥

अतसीकुसुमश्यामः पीताबरनिवसनः प्रसन्नमुखः । कुण्डलकिरीटधारी पीनगलौरःस्थलासभुजः ॥३२॥

खड्गगदाशरपाणिः दक्षिणतः शान्तिदश्चतुर्थकरः । वामकरेषु च कार्मुकखेटकचक्राणि शखश्च ॥३३॥

अथ च चतुर्भुजमिच्छति शान्तिद एको गदाधरश्चान्यः । दक्षिणपार्श्वे त्व ( हि) एव वामे शखश्च चक्र च ॥३४॥

द्विभुजस्य तु शान्तिकरो दक्षिणहस्तोऽपरश्च शखधरः । एव विष्णोः प्रतिमा कर्तव्या भूतिमिच्छद्भिः ॥३५॥

( हलधर) बलदेवो हलपाणिः मदविभ्रमलोचनश्च कर्तव्यः । विभ्रत् ( बिभ्रत्) कुण्डकमेक शखेन्दुमृणालगौरतनुः ( वपुः) ॥३६॥

एकानशा कार्या देवी बलदेवकृष्णयोः मध्ये । कटिसस्थितवामकरा सरोजमितरेण चौद्वहती ॥३७॥

कार्या चतुर्भुजा या वामकराभ्या सपुस्तक कमलम् । द्वाभ्या दक्षिणपार्श्वे वरमर्थिष्वक्षसूत्र च ॥३८॥

वामो ऽथवाष्टभुजायाः ( वामेष्वष्टभुजायाः) कमण्डलुश्चापमबुज शास्त्रम् । वरशरदर्पणयुक्ताः सव्यभुजाः साक्षसूत्राश्च ॥३९॥

शाबश्च गदाहस्तः प्रद्युम्नश्चापभृत् सुरूपश्च । अनयोः स्त्रियौ च कार्ये खेटकनिस्त्रिशधारिण्यौ ॥४०॥

( ब्रह्मा अन्द् कुमार) ब्रह्मा कमण्डलुकरश्चतुर्मुखः पण्कजासनस्थश्च । स्कन्दः कुमाररूपः शक्तिधरो बर्हिकेतुश्च ॥४१॥

( इन्द्र) शुक्लचतुर्विषाणो द्विपो महेन्द्रस्य वज्रपाणित्वम् । तिर्यग् ललाटसस्थ तृतीयमपि लोचन चिह्नम् ॥४२॥

( महेश्वर) शभोः शिरसीन्दुकला वृषध्वजोऽक्षि च तृतीयमपि च ऊर्ध्वम् । शूल धनुः पिनाक वामार्धे वा गिरिसुतार्धम् ॥४३॥

( बुध) पद्माकितकरचरणः प्रसन्नमूर्तिः सुनीचकेशश्च । पद्मासनौपविष्टः पिता इव जगतो भवति ( भवेत्) बुद्धः ॥४४॥

( अर्हत्) आजानुलबबाहुः श्रीवत्साकः प्रशान्तमूर्तिश्च । दिग्वासाः तरुणो रूपवाश्च कार्योऽर्हता देवः ॥४५॥

( भास्कर) नासाललाटजघ ऊरुगण्डवक्षासि चौन्नतानि रवेः । कुर्यादुदीच्यवेष गूढ पादादुरो यावत् ॥४६॥

बिभ्राणः स्वकररुहे बाहुभ्या ( पाणिभ्या) पकजे मुकुटधारी । कुण्डलभूषितवदनः प्रलबहारो वियद्ग ( वियग्ग) वृतः ॥४७॥

कमलौदरद्युतिमुखः कचुकगुप्तः स्मितप्रसन्नमुखः । रत्नौज्ज्वलप्रभामण्डलश्च कर्तुः शुभकरोऽर्कः ॥४८॥

सौम्या तु हस्तमात्रा वदुदा हस्तद्वयोच्छ्रिता प्रतिमा । क्षेमसुभिक्षाय भवेत् त्रिचतुर्हस्तप्रमाणा या ॥४९॥

नृपभयमत्यगाया हीनागायामकल्यता कर्तुः । शातौदार्या क्षुद्भयमर्थविनाशः कृशागुलाया ( कृशाया च) ॥५०॥

मरण तु सक्षताया शस्त्रनिपातेन निर्दिशेत् कर्तुः । वामावनता पत्नी दक्षिणविनता हिनस्त्यायुः ॥५१॥

अन्धत्वमूर्ध्वदृष्ट्या करोति चिन्तामधोमुखी दृष्टिः । सर्वप्रतिमास्वेव शुभाशुभ भास्करोक्तसमम् ॥५२॥

लिगस्य वृत्तपरधि दैर्घ्येणासूत्र्य तत् त्रिधा विभजेत् । मूले तगतुरस्र ( चतुरश्र) मध्ये त्वष्टाश्रि वृत्तमतः ॥५३॥

चतुरस्र ( चतुरश्र) अवनिखाते मध्य कार्य तु पिण्डिकाश्वभ्रे । दृश्यौच्छ्रायेण समा समन्ततः पिण्डिका ( पिण्डका) श्वभ्रात् ॥५४॥

कृशदीर्घ देशघ्न पार्श्वविहीन पुरस्य नाशय । यस्य क्षत भवेद् मस्तके विनाशाय तल्लिगम् ॥५५॥

मातृगणः कर्तव्यः स्वनामदेवानुरूपकृतचिह्नः । रेवन्तोऽश्वारूढो मृगयाक्रीडादिपरिवारः ॥५६॥

( यम, वरुण, कुबेर) दण्डी यमो महिषगो हसारूढश्च पाशभृद् वरुनः । नरवाहनः कुबेरो वामकिरीटी बृहत्कुक्षिः ॥५७॥

प्रमथाधिपो गजमुखः प्रलबजठरः कुठारधारी स्यात् । एकविषाणो बिभ्रन्मूलककन्द सुनीलदलकन्दम ॥५८॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2012-01-16T20:51:24.4070000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

DĪRGHAKARṆA(दीर्घकर्ण)

  • A rabbit. A character in one of the stories of the Pañcatantra illustrating the dangers of trusting mean or wicked people. (See under Pañcatantra). 
RANDOM WORD

Did you know?

विविध देवदेवतांचे आकार, रंग, रूप ही कल्पना कशी आणि कोणी निर्माण केली?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Dictionaries: 44
  • Hindi Pages: 4,328
  • Total Pages: 38,982
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Tags: 2,508
  • English Pages: 234
  • Marathi Pages: 22,630
  • Sanskrit Pages: 11,789
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.