पांडवप्रताप - अध्याय २२ वा

॥ श्री गणेशाय नमः ॥
संपदा राज्य सुख अपार ॥ देऊनि बोळविले पंडुकुमार ॥ हें देखोनि कौरव थोर ॥ संतापले मानसीं ॥१॥
भयभीत जाहले मनीं ॥ सकल दुर्जन मिळोनी ॥ म्हणती महासर्प दुखवोनी ॥ ह्रदयीं कंठीं धरियेले ॥२॥
तैसें वृद्धें केलें निश्चित ॥ राज्य सेना सेना शस्त्रां सहित ॥ पांडव सोडिले जीवें जित ॥ केला अनर्थ अंधानें ॥३॥
सुयोधन दुःशासन कर्ण शकुनी ॥ वृद्धाप्रति सांगती येऊनी ॥ त्वां हे काय केली करणी ॥ कुलहानि मांडिली ॥४॥
दोन डाव उरले असती ॥ तेणें धाडूं तयां वनाप्रती ॥ अज्ञातवास मागुती ॥ तेरावें वर्ष नेमावा ॥५॥
प्रकट जाहलया किंचित ॥ मागुती तेरा वर्षेंपर्यंत ॥ नष्टचर्य भोगिती यथार्थ ॥ पुनः पुनः तैसेचि ॥६॥
आतां पांडव आणितां येथ ॥ धृतराष्ट्र म्हणे दिसतो अनर्थ ॥ गांधारी म्हणे यथार्थ ॥ बुडविलें दुर्योधनें ॥७॥
सोमद्त्त बाल्हीक द्रोण ॥ भीष्म विदुर गुरु नंदन ॥ कृपाचार्य भुरिश्रवा विकर्ण ॥ म्हणती अनर्थ पुढती हा ॥८॥
दुर्योधन म्हणे ऐसी नीती ॥ वैरी वधावे नानायुक्तीं ॥ अपाय योजोनि पुढती । वनवासासी धाडावे ॥९॥
अंध म्हणे जे होणार ॥ तें कालत्रयीं चुकेना साचार ॥ मग प्रातिकामी सारथि पुत्र ॥ धाडी सत्वर बोलावूं ॥१०॥
तो धांवोनि पांडवां सांगत ॥ फिरा मागुती खेळा द्यूत ॥ आपुली आण निश्चित ॥ अंबिकासुतें घातले ॥११॥
तुम्हांसी पितृवचन प्रमाण ॥ घ्यावें पितयाचें दर्शन ॥ मग बोलती भीमार्जुन ॥ कां हो दुर्जन फिरविती ॥१२॥
काय योजिला अनर्थ ॥ कीं करूं पाहती प्राणान्त ॥ धर्म म्हणे हे अद्भुत ॥ श्री कृष्णमाया नेणवेचि ॥१३॥
उतरावया भूभार ॥ अवतरला हो यादवेंद्र ॥ पंडव करूनि निमित्तमात्र ॥ दुष्ट संहारूं इच्छितो ॥१४॥
कपट द्यूत जे तुटलें ॥ तें पुनः सांधा वया बोलाविलें ॥ न घें म्हणतां  न सु टे वहिलें ॥ जें कां लिहिलें विधीनें ॥१५॥
अधर्मस भेसी परतोन ॥ पांडव आले पांचही जण ॥ उभे ठाकले दुर्जन ॥ देऊनि मान बहुवस ॥१६॥
धर्मासी म्हणे शकुनी ॥ चला डाव खेळूं मागुत्यानी ॥ आम्हांसी हारी आली ये क्षणीं ॥ नेमवाणी ऐक पां ॥१७॥
वल्कलें मृगचर्में वेष्टून ॥ द्वादश वर्षें वनवास सेवून ॥ तेरावे वर्षीं जाण ॥ आज्ञातवास निर्धारें ॥१८॥
प्रकट झालिया अवधारा ॥ पुढती वनवास वर्षें बारा ॥ मग यावें आपुल्या नगरा ॥ हाचि निर्धार तुम्हां आम्हां ॥१९॥
धर्मराज विचारी मनीं ॥ जरी माघार घ्यावी ये क्षणीं ॥ तरी पुरुषार्था होय हानी ॥ आणि हे करणी ईश्वराची ॥२०॥
धर्म दोन वेळां फांसे ढाळीत ॥ शकुनि जिंकिलें रे धर्मा म्हणत ॥ दुर्योधन गदगदां हांसत ॥ एकचि टाळी पिटियेली ॥२१॥
कर्णासी सुख अपार ॥ म्हणे ध्वज उभारा सत्वर ॥ जयवाद्यांचा गरज ॥ राजभेरी ठीकिल्या ॥२२॥
कौरव गर्जती जय जय करीं ॥ राज्य जाहलें एक छत्री ॥ दीन वदन ते अवसरीं ॥ पांडव दिसों लागले ॥२३॥
काळवंडला आदित्य ॥ सुटला क्रोधें प्रलयवात ॥ थरथरां उर्वी कांपत ॥ उल्कापात जाहला ॥२४॥
आकाशांतूनि अवधारा ॥ पडती तेव्हां तक्तधारा ॥ वृद्ध वृद्ध म्हणती धरा ॥ निर्वीर होईल यावरी ॥२५॥
पांडवांसी म्हणे दुःशासन ॥ आतां करा वनासी प्रयाण ॥ अवदशा आली तुम्हां पूर्ण ॥ काय कारण नगरां ॥२६॥
फेडा वस्त्रें अलंकार ॥ वल्कलें वेष्टावीं सत्वर ॥ काळीं वदनें करूनि साचार ॥ रक्षा लावा सर्वांगीं ॥२७॥
नपुंसकें तुम्ही निर्बळें ॥ जैशी तिळांचीं शुष्क कोळें ॥ कीं व्याघ्रचर्में विशाळें ॥ प्राणहीन पसरलीं ॥२८॥
अर्कतूल विगतधवा वंध्या विधुर ॥ भग्न भाजन वृक्ष खाकर ॥ श्मशान भूमि अकालमेघ निर्धार ॥ तैसेचि व्यर्थ तुम्हीही ॥२९॥
जैसें अजाचें गललां गूल ॥ तैसे तुम्ही दिसतां केवळ ॥ कीं नपुंसक निष्फळ ॥ वनीं दरिद्रीप्रेत पडियेलें ॥३०॥
द्रौपदीसी म्हणे दुःशासन ॥ वनवास ॥ परम कठिण ॥ दुर्योधनाची स्त्री होऊन ॥ शरीर अर्पीं तयातें ॥३१॥
आम्ही बंधु एकशत ॥ मना आवडे तो वरीं त्वरित ॥ नपुंसक दरिद्री समस्त ॥ पांडव दूरी करीं पैं ॥३२॥
हें ऐकोनि भीम सेन ॥ सिंहा ऐसा बोले गर्जोन ॥ ह्या बोल विषत रूचीं फळें जाण ॥ प्राप्त तुम्हां होतील पैं ॥३३॥
मर्यादा सांडोनि येथ ॥ बोलसी दुष्टा विपरीत ॥ तूम माजलासी बहुत वस्त ॥ शरीर पुष्ट जाहलें तुझें ॥३४॥
द्वारावतीची भवानी ॥ चतुर्भुज श्री कृष्णरूपिणी ॥ तिसी नवस केला आजिपा सोनी ॥ वनींहूनि आलिया ॥३५॥
द्वेषाग्नि प्रज्वळेल प्रचंड ॥ रण मंडल तें होमकुंड ॥ तूं तेथें बस्त खंडविखंड ॥ गात्रें तुझीं करीन मी ॥३६॥
प्रथम तुझें अवदान ॥ मग एकापाठीं एक शत जाण ॥ शेवतीं हा बस्तु दुर्योधन ॥ समर्पीन पूर्णाहुती ॥३७॥
पक्षपाती जे तुमचे संपूर्ण ॥ ते गदाघायें करीन चूर्ण ॥ सूर्य सुताचें सदन ॥ पाहूं धाडीन समस्तां ॥३८॥
तुम्ही शब्द शस्त्रें करा ताडण ॥ लोहशस्त्रें आम्ही फेडूं उसण ॥ जिव्हा छेदूनि उपडीन ॥ हस्त तुझे रणांगणीं ॥३९॥
या शब्दांची आठवण ॥ देऊनि घेईन तुमचे प्राण ॥ हें ह्रदय पत्रीं लिहून ॥ ठेवा तुम्ही रासभ हो ॥४०॥
असो यावरी वेष्टूनि वल्कलें ॥ वना जावया उदित जाहले ॥ नगर दुर्गावरी चढले ॥ कौरव कौतुक पाहावया ॥४१॥
पांडव पायीं चालत ॥ गाय द्रौपदी कौरव म्हणत ॥ पांच पोळ हे धांवत ॥ गायीपाठीं एक सरां ॥४२॥
मोकळे केश सोडूनी ॥ रडत जाय याज्ञ सेनी ॥ भीम वारंवार परतोनी ॥ कौरवांकडे पाहातसे ॥४३॥
सिंहावलोकनें करून ॥ परतोनि पाहतां भीम सेन ॥ दुर्योधन वांकडे पाय करून ॥ उपहासीत वृकोदरा ॥४४॥
सुयोधनासी म्हणे भीम सेन ॥ तुझे शिराचा कंदुक करून ॥  चेंडूफळी मी खेळोन ॥ निववीन मन अंधाचें ॥४५॥
मी व्याघ्र भीम सेन ॥ दुःशा सनाचा कंठ फोडून ॥ आधीं करीन रक्तपान ॥ मग उटी घेईन सर्वांगीं ॥४६॥
तें रक्त चर्चूनि हस्तीं ॥ पांचाळीचे केश मोकळे रुळती ॥ मग देऊनि तयांसी ग्रंथी ॥ वीरगुंठी बांधीन ॥४७॥
सूर्य मार्ग चुकेल करितां भ्रमण ॥ नेत्रीं अंधत्व पावेल अग्न ॥ मशकाची थडक लागून ॥ जरी मेरु पडेल पैं ॥४८॥
पाषाण प्रहार लागूर ॥ वायु पडेल मोदोनि चरण ॥ पिपीलिका शोषील सिंधुजीवन ॥ कीं विजेसी जाऊन मशक धरी ॥४९॥
भडभडित अग्निज्वाळ ॥ कर्पूरतुषारें होईल शीतळ ॥ हेंही घडेल एक वेळ ॥ परी वचना चळ नव्हे माझे ॥५०॥
यावरी आवेशें बोले पार्थ ॥ करीन कर्णाचा निःपात ॥ शिर भोंवंडीन आकाशांत ॥ तरीच सुत पंडूचा ॥५१॥
मागें निंदा बोलती तोंडें ॥ त्यांचीं करीन शतखंडें ॥ कौरवांचीं उडवीन मुंडें ॥ कंदुका ऐसीं आकाशीं ॥५२॥
मृगें द्राची निंदा देख ॥ करिती मागें जंबुक ॥ अलिका म्हणे विनायक ॥ धरूनि आणीन क्षणार्धें ॥५३॥
तृणपुतळे मिळोनि बहुत ॥ वडवानलासी धरूं म्हणत ॥ ह्रदयीं भावी खद्योत ॥ आसडोनि आदित्य पांडू खालीं ॥५४॥
शलभ बहुत मिळोनी ॥ वीज घालूं म्हणती वदनीं ॥ मृत्तिकेचा गज धांवोनी ॥ सागर शोषूं भावीत ॥५५॥
परम कुमती जो बलहीन ॥ मागें निंदा जल्पे रात्रंदिन॥ समर भूमीसी पळे उठोन ॥ हें तों लक्षण श्वानाचें ॥५६॥
सहदेव बाहू पिटून ॥ म्हणे रे शकुनि सावधान ॥ मीच ग्राहक असें जाण ॥ प्राणांसी तुझ्या निर्धारें ॥५७॥
बहुत फांसे ढाळिले जाण ॥ तितुके अंगीं भेदीन बाण ॥ सुयोधना सहित सर्वही जण ॥ समरीं संहारीन निर्धारें ॥५८॥
शकुनि मी तुझा काळ ॥ जरी छेदींना तुझें शिरकमळ ॥ तरी ते माद्री वेल्हाळ ॥ जन्मोनि व्यर्थ श्रमविली ॥५९॥
हिमाचल चळेल आसनीं ॥ तेज सांडील वासरमणी ॥ शीतलत्व टाकील रोहिणी ॥ रमण जरी तत्त्वतां ॥६०॥
शेष सांडील भूभार ॥ विष जरी वमील कर्पूर गौर ॥ हेंही घडेल परी निर्धार ॥ नेम माझा टळेना ॥६१॥
भुजा पिटोनि नकुल बोलत ॥ कौरव कुल संहारीन समस्त ॥ धान्यक्षेत्राचें निर्मूल करीत ॥ कृषीवल जैसा एक सरें ॥६२॥
ऐशा प्रतापप्रतिज्ञा बोलोन ॥ करिते जाहले वनीं प्रयाण ॥ धौम्य अग्निहोत्र पात्रें घेऊन ॥ सहकृशानु चालिला ॥६३॥
धर्म दर्भपवित्रें हातीं घालीत ॥ पितृसूक्त जपत जात ॥ कौरवांचा होईल अंत ॥ चिन्ह पुढील दावीतसे ॥६४॥
अजात शत्रु सुज्ञ धर्म ॥ समस्तांसी पुसे सप्रेम ॥ म्हणे वडील हो परम ॥ कृपा बहुत असों द्या ॥६५॥
तुमच्या आशीर्वादें करून ॥ पुढती पाहूम तुमचे चरण ॥ समस्त कौरवांसी पुसोन ॥ धर्मराज चालिला ॥६६॥
भीष्म द्रोण विदुर ॥ यांच्या नेत्रीं वाहे नीर ॥ धन्य महाराज युधिष्ठिर ॥ अजातशत्रु नाम साजे ॥६७॥
धर्मासी म्हणे विदुर ॥ कुंती वृद्ध आणि सुकुमार ॥ ज्येष्ठ बंधूची पत्नी निर्धार ॥ माता माझी असों दे ॥६८॥
माझिये घरीं ठेवून ॥ बा रे वन वासा करीं तूं प्रयाण ॥ मग वंदिले कुंतीचे चरण ॥ साष्टांगेंशीं धर्मराजें ॥६९॥
विदुर म्हणे धर्मराजा ॥ सोमवंशविजयध्वजा ॥ श्रीकृष्णस्मरणध्यान पूजा ॥ प्राणांतींही न विसंवें ॥७०॥
ह्रदयीं ध्यातां कंसारी ॥ कदा भय नाहीं कांतारीं ॥ तोचि रक्षील नानापरी ॥ दुःख तिळभरी झगटेना ॥७१॥
धर्म म्हणे विदुरासी ॥ तूं गुरु पिता देव आम्हांसी ॥ तुझी आज्ञा वंदूनि शीर्षीं ॥ अहर्निश वर्तेन ॥७२॥
ऐसें बोलतां युधिष्ठिर ॥ धांवोनि आलिंगी त्यासी विदुर ॥ अश्रुधारा स्त्रवती नेत्र ॥ प्रेम सागर उचंबळला ॥७३॥
कुंतीसी निरवूनि बहुत ॥ पांचही विदुरासी नमीत ॥ लक्षोनियां अरण्यपंथ ॥ जाते जाहले तेधवां ॥७४॥
पांच पांडव राजहंस ॥ हंसिनी द्रौपदी डोळस ॥ जिचे अंगींचा सुवास ॥ वनामाजी फांकतसे ॥७५॥
एके वस्त्रे द्रौपदी जात ॥ पांडव मागें वल्कलवेष्टित ॥ कुंती देखोनि आक्रंदत ॥ ह्रदय पिटीत स्वहस्तें ॥७६॥
अंग टाकीत धरणीं ॥ अगे वेल्हाळे जाज्ञ सेनी ॥ पतिस मवेत नयनीं ॥ केव्हां तूतें देखेन ॥७७॥
अहा द्वारका नगर विलासिया ॥ कोठें गुंतलासी विसांविया ॥ पांडवां व्यसनीं पडलिया ॥ नेणसी तूं व्यापका ॥७८॥
कुरुकुलमुकुटावतंस ॥ पंडुराजा तूं पवित्र पुरुष ॥ तुज कैसा स्वर्गवास ॥ गोड वाटे एधवां ॥७९॥
वना गेलिया श्रीराम चंद्र ॥ पाठीं धांवे कौसल्या सुंदर ॥ तैसी गजपुरा बाहेर ॥ कुंती धांवे पुत्रांमागें ॥८०॥
अगे पांचाली माय बहिणी ॥ प्राण सखे सांगातिणी ॥ वदन दावीं गे परतोनी ॥ मज टाकूनि जातेसी ॥८१॥
सहदेव आणि नकुळ ॥ तान्हीं बाळें केवळ ॥ मज निरवूनि वेल्हाळ ॥ माद्री गेली स्वर्गातें ॥८२॥
नकुला सहदेवांच्या गळां ॥ कुंती मिठी घाली ते वेळां ॥ कौरवांच्या नारी सकळा ॥ देखोनि रडती तेधवां ॥८३॥
म्हणती वैधव्य आम्हांसी आलें ॥ भुलले कौरव कां हें न कळे ॥ नगरवासी लोक ते वेळे ॥ शोक करिती अपार ॥८४॥
मथुरे जातां यादवेंद्र ॥ यशोदा नंद गौळी समग्र ॥ गोपी शोक करिती अपार ॥ तैसेंचि येथें जाहलें ॥८५॥
कुंतीसी सांवरूनि विदुर ॥ गृहासी नेत सत्वर ॥ सुभद्रा आणि सौभद्र ॥ द्वारकेसी पाठविलीं ॥८६॥
पांडवांसी बोळवीत विदुर ॥ अरण्यांत गेला दूर ॥ नीति सांगोनि अपार ॥ मागुती येत स्वस्थलीं ॥८७॥
इतर पांडवस्त्रिया सुंदर ॥ कुंती पाठवीत माहेरा ॥ वनवास सरल्या सकुमारा ॥ मागुती यावें भेटीतें ॥८८॥
द्रौपदीचे पंच कुमारां ॥ विदुर पाठवी पांचालपुरा ॥ धृष्टद्युन्म द्रुपद अवधारा ॥ प्राणांपरी प्रिय करिती ॥८९॥
धृतराष्ट्र पुसे विदुरा ॥ पांडव गेले वनांतरा ॥ विषाद धरिला अंतरा ॥ किंवा सुखरूना गेले पैं ॥९०॥
विदुर म्हणे झांकूनि ॥ धर्में केलें वनप्रयाण ॥ मुखें धरिलें द्दढमौन ॥ न बोलत कोणाशीं ॥९१॥
भुजा उभारोनि भीम सेन ॥ कल्पांतरुद्रसा क्रोधायमान ॥ गर्जत जैसा पंचानन ॥ हुंकारत तेवीं गेला ॥९२॥
वाममुष्ट सिकता घेऊनी ॥ सव्य भागें विखरी मेदिनी ॥ शिर तुकावी विपिनीं ॥ पार्थवीर प्रवेशला ॥९३॥
कर्दमें लेपूनियां वदन ॥ गेला सहदेव माद्रीनंदन ॥ जैसा आच्छादिला अभ्रेंकरून ॥ वासरमणि निराळीं ॥९४॥
सर्वांगीं मृत्तिका चर्चून ॥ नकुल गेला बलसंपन्न ॥ जेवीं संसारमाया टाकून ॥ योगी जात तपोवना ॥९५॥
मोकळे केश हस्तें झाडीत ॥ ह्र्दयीं पेटला क्रोधानळ बहुत ॥ नेत्रोदकें तो विझवीत ॥ द्रौपदी गेली वनांतरा ॥९६॥
धौम्य दर्भां धरूनि मुष्टीं ॥ पढत गेला अंत्येष्टी ॥ ज्येष्ठकनिष्ठनामें अलोटी ॥ तर्पण पुढें करावया ॥९७॥
विदुरासी धृतराष्ट्र म्हणत ॥ पांडवीं काय सुचविला अर्थ ॥ हीं लक्षणें विपरीत ॥ काय कारण दावावया ॥९८॥
विदुर म्हणे तो अर्थ ॥ कासया पुससी तूं व्यर्थ ॥ पुत्रलोभें तुझें चित्त ॥ भ्रमीभूत जाहलें ॥९९॥
समरांगणीं जीवनाश अपार ॥ होईल ब्रह्म सृष्टीचा संहार ॥ म्हणवूनि धर्मराज वक्र ॥ झांकोनि गेला न पाहे ॥१००॥
तेरा वरुषांउपरी ॥ कौरवप्रेतें पडतील समरीं ॥ तींन पहावया द्दष्टीभरी ॥ मुख झांकिलें म्हणूनियां ॥१०१॥
भुजा विलोकी भीमसेन ॥ मनांत संकल्पिलें हेंचि पूर्ण ॥ दोर्दंडबलें करून ॥ कौरव प्रेतें पाडीन मी ॥१०२॥
सागरींची वाळून न गणवे जाण ॥ तैसे असंख्य सोडीन वाण ॥ घेईन कौरवांचे प्राण ॥ हेंचि अर्जुन चिंतीत ॥१०३॥
फाल्गुनें दाविलें हेंचि पूर्ण ॥ फाल्गुनमासींचे मंत्र जाण ॥ जपतील तुझे नंदन ॥ येतां म मरण शेवटीं ॥१०४॥
रक्तपंक माजेल रणीं ॥ कौरवप्रेतें पडतील मेदिनी ॥ चिखलें मुखें जातील भरूनी ॥ गृध्र बेसोनि टोंचिती ॥१०५॥
हें चिन्ह सहदेवें दाविलें ॥ धुळीनें अंग भरिलें नकुलें ॥ स्वरूप त्याचें तेजागळें ॥ कामिनी भुलती पाहतां ॥१०६॥
यालागीं मृत्तिकामलें ॥ शरीर झांकिलें नकुलें ॥ चिन्ह द्रौपदीनें दाविलें ॥ अर्थ ऐक तयाचा ॥१०७॥
चवदा वर्षांउपरी जाणा ॥ ह्रदय पिटितील तुझ्या सुना ॥ मुक्तकेशा येतील स्त्राना ॥ अंत्येष्टिविधि पहावया ॥१०८॥
धौम्य हेंचि जाणवीत ॥ कौरवांची क्रिया समस्त ॥ करावयासी जपत ॥ अंत्येष्टिविधि आधींच पैं ॥२०९॥
पांडव प्रवेशतां वनांतरीं ॥ दुश्चिन्हें उदेलीं कुंजरपुरीं ॥ स्वन्पेम देखती कौरवनारी ॥ दुष्ट दुःखदायक जीं ॥११०॥
विगतधवा कामिवा कामिनी ॥ ओंटी भरिती मृत्तिका घेऊनी ॥ मंगळसूत्रें तोडोनी ॥ काल पुरुष नेतसे ॥१११॥
कृष्णवस्त्रवेष्टित नारी ॥ कौरवां चिया शिरावरी ॥ तैल सिंदूर घालिती झडकरी ॥ आरक्त पुष्पें तुरंवोनियां ॥११२॥
पृथ्वी तप्त जाहली बहुत ॥ सूर्य वन्हिवृष्टी करीत ॥ मेघ रक्तधारा वर्षत ॥ प्रलयवात सूटला ॥११३॥
भयभीत दुर्योधन ॥ विपरीत चिन्बें ऐकोन ॥ द्रोणासी म्हणे करीं ॥ जतन ॥ गुरुवर्या येथूनी ॥११४॥
सुयोधनासी म्हणे द्रोण ॥ तुझिया काजीं वेंचीन प्राण ॥ सर्वांठायीं यश साधीन ॥ एका पांडवांवांचूनि ॥११५॥
कृष्णकृपेचा वज्रपंजर ॥ पांच पांडव त्यांत कीर ॥ सुखरूप खेळती अहोरात्र ॥ निर्भत निःशंक सर्वदा ॥११६॥
माझीं शस्त्रें त्यांसी समरीं ॥ न रुपतीच गा निर्धारीं ॥ जैसा मेघ वर्षतां पर्वतां पर्वत अंतरीं ॥ दुःख कांहीं मानीना ॥११७॥
द्रुपदाचा केला अपमान ॥ तेणें तें वैर स्मरोन ॥ पुत्र जन्मविला धृष्टद्युन्म ॥ अग्निसंभन मजलागीं ॥११८॥
त्याचे हातें मज मृत्य ॥ होणार न चुके बलवंत ॥ तरी मी एक सांगेन हित ॥ धरिसी जरी मानसीं ॥११९॥
तरी वैरभाव सांडोनी ॥ पांडव आणावे परतोनी ॥ शक्रप्रस्थीं तयां स्थापूनी ॥ सुखरूप नांदावें ॥१२०॥
धृतराष्ट्र म्हणे विदुरासी ॥ जाऊनि आणीं पांडवांसी ॥ समजावूनि तयांसी ॥ शक्रप्रस्था पाठवूं ॥१२१॥
जरी ते न येती वनाहूनी ॥ तरी वस्त्र भूपणें वाजीवारणीं ॥ अपार संपत्ति नेऊनी ॥ द्यावी त्यांसी वनांतरीं ॥१२२॥
मग बोले विदुर वचन ॥ ते सर्वथा न येती परतोन ॥ तुझा कुलक्षय केल्याविण ॥ समाधान नव्हेचि ॥१२३॥
वचन विदुराचें परम तीव्र ॥ ऐकतां खोंचलें अंतर ॥ अंध व्याकुल अहोरात्र ॥ चिंतार्णवीं बुडाला ॥१२४॥
संजय म्हणे अंबिकानंदना ॥ पांडव दवडिले दूरी वना ॥ एकछत्र राज्यासना ॥ द्दढ नांदें पुत्रपौत्रीं ॥१२५॥
लक्ष्मी आणि यश ॥ तिहीं तुम्हांसी दिधली भाष ॥ ईश्वरी कळा आसमास ॥ काळें तुम्हांस दीधली ॥१२६॥
तुम्हींसी हा भरंवसा निश्चित ॥ आतां कां वाटतें दुश्चित्त ॥ भाग्य भोगीं बहुत ॥ दिवसें दिवस चढतेंचि ॥१२७॥
अंध खोंचला मानसीं मानसीं ॥ म्हणे कां काळिजीं सुरी घालिसी ॥ विपरीत व्हावें पांडवांसी ॥ माझे मानसीं नसे हें ॥१२८॥
मी चक्षुहीन वृद्ध गलित ॥ पुत्र न मानिती वचनार्थ ॥ ऐश्वर्यमदें जाहले मत्त ॥ न गणिती हें त्रिभुवन ॥१२९॥
पांडव माझे शत्रु केले ॥ चिंताग्नींत मज लेटिलें ॥ कालें पाश बांधिले ॥ कंठीं माझे संजया ॥१३०॥
शूळावरी रोंविला प्राणी ॥ त्यासी उपभोग काय देऊनी ॥ कडया वरूनि लोटिला धरणीं ॥ सुमन शेज काय त्या ॥१३१॥
तैसें पांडवांशीं वैर पडिलें ॥आतां सुख कासयाचें बोलिलें ॥ कुलक्षय होईल बळें ॥ हें मज कळलें संजया ॥१३२॥
संजय म्हणे ते वेळां ॥ कुलक्षय हा तुवांचि केला ॥ पुत्राचिया बोला ॥ माजी तूंचि वर्तसी ॥१३३॥
सभेसी आणिली पांचाळी ॥ पुतांसी न वारिसी ते वेळीं ॥ वस्त्रें फेडितां ह्रदय कमळीं ॥ सुख तुज वाटलें ॥१३४॥
दुर्योधन दुरुक्ति बोलत ॥ कर्ण शकुनी अनुमोदीत ॥ ते देतभग्न करूनि समस्त ॥ वर्जिले नाहींत तुवां कीं ॥१३५॥
पंचही भ्रतार टाकूनी ॥ रिघें तूं आमुचे सदनीं ॥ तुझा पुत्र बोलिला वाणी ॥ उगाचि ऐकूनि होतासी ॥१३६॥
भीष्में आणि विदुरें नीती ॥ तुज सांगितली बहुत रीतीं ॥ परी न भरेचि तुझे चित्तीं ॥ वाउग्या गोष्टी काय आतां ॥१३७॥
आपुल्या हस्तें घेऊनि शस्त्र ॥ काळ नाहीं छेदीत शिर ॥ बुद्धि विपरीत होतां निर्धार ॥ कालक्षोभ जाणिजे ॥१३८॥
केल्या अन्यायाच्या राशी ॥ व्यर्थ कासया गोष्टी बोलसी ॥ केलें तें फल भोगिसी ॥ अल्पकाळेंचि तत्त्वतां ॥१३९॥
महासती ते पांचाली ॥ जिचा कैवारी वनमाली ॥ अपार वस्त्रें पुरविलीं ॥ देखिलीं सकळीं सभेंत ॥१४०॥
धृतराष्ट्र म्हणे संजयासी ॥ जितुक्या गोष्टी तूं बोलसी ॥ आल्या मज प्रत्ययासी ॥ सत्य सत्य सुजाण ॥१४१॥
पांडवांचा रक्षक ॥ पूर्ण असे द्वारका नायक ॥ हें जाणतां मूर्ख ॥ कैसा जाहलों संजया ॥१४२॥
माझें प्रारब्ध घोर गहन ॥ न कळे तयाचें निदान ॥ दुःख भोगवील संपूर्ण ॥ हें मीं बरवें जाणिलें ॥१४३॥
द्रौपदी क्षोभविली परम ॥ कौरव होती अवघे भस्म ॥ ईश्वरी मायेचें दुर्गम ॥ विंदाण वाटे मजलागीं ॥१४४॥
पांडव गेले बाहेरी ॥ एकचि आकान्त जाहला नगरीं ॥ आक्रंदल्या सकल नारी ॥ जाहली बोहरी वंशाची ॥१४५॥
द्रौपदीसी कुशब्द बोलिले ॥ ते श्रीधरें सकल ऐकिले ॥ तेणें मनांत ऐसें भाविलें ॥ ते शब्द लागले देवकीतें ॥१४६॥
द्रौपदी नव्हे हे देवकी माउली ॥ दुर्जनीं सभेंत गांजिली ॥ सुदर्शन सोडोनि ते वेळीं ॥ शिरें छेदावीं कौरवांचीं ॥१४७॥
परी सत्त्वधीर जगन्नाथ ॥ क्षमा केली तेव्हां बहुत ॥ द्रौपदीचें करूनि निमित्त ॥ कुलक्षय करील तो ॥१४८॥
संजय म्हणे धृतराष्ट्रासी ॥ आतां गोष्टी आल्या प्रत्ययासी ॥ वैशंपायन जनमेजयासी ॥ कथा सांगे रसाळ ॥१४९॥
सभापर्व संपलें येथ ॥ पुढें वनपर्व अद्भुत ॥ जें ऐकतां पापपर्वत ॥ भस्म होती क्षणार्धें ॥१५०॥
भारत सरोवर निर्मल ॥ सभापर्व त्यांत कमल ॥ सज्जन मिलिंद सकल ॥ आमोद सेवूं धांवती ॥१५१॥
कीं भारत हा ब्रह्मगिरी ॥ सभापर्व निघाली गोदावरी ॥ प्रेमसिंहस्थीं नरनारी ॥ स्त्रानालागीं धांवती ॥१५२॥
भारत हा क्षीरसागर ॥ असंभाव्य भरला थोर ॥ तेथें ब्रह्मानंद श्रीधर ॥ तृषाक्रांत धांवला ॥१५३॥
त्यांतील अंजलीनें किंचित ॥ घेतलें तृषानिवारणर्थ ॥ तैसा सारभाग यथार्थ ॥ भारतांत निवडिला ॥१५४॥
पाल्हाळ बोलतां अपार ॥ ग्रंथ होईल जैसा समुद्र ॥ बोलतां ध्वनित अणुमात्र ॥ कथा विचित्र दिसेना ॥१५५॥
संकोच पाल्हाळ टाकूनि समस्त ॥ मित रसाळ प्रकटला ग्रंथ ॥ रचनासाहित्य पंढरीनाथ ॥ कर्ता येथें जाणिजे ॥१५६॥
पांडवप्रताप ग्रंथ गहन ॥ पांडुरंगें हें अभिधान ॥ नाम ठेविलें असेल पूर्ण ॥ प्रीती करून सत्य पैं ॥१५७॥
पुढें वनपर्व वसंतवन ॥ द्दष्टांतवृक्ष दाटले सघन ॥ साहित्यवन श्रीपूर्ण ॥ विराजमान टवटवीत ॥१५८॥
ते छायेसी पंडित सुमती ॥ सदाकाल घेती विश्रांती ॥ श्रीधर तेथें अहोरात्रीं ॥ चरण तळहातीं तयाचे ॥१५९॥
श्रीमद्भीमातट विलासा ॥ दिंगबरा पंढरीशा ॥ श्रीधरवरदा अविनाशा ॥ ब्रह्मानंदा दयाब्धें ॥१६०॥
सुरस पांडवप्रताप ग्रंथ ॥ सभापर्व व्यास भारत ॥ त्यांतील सारांशी यथार्थ ॥ बेविसाव्यांत कथियेला ॥१६१॥
स्वस्ति श्रीपांडवप्रताप ग्रंथ ॥ सभापर्वटीका श्रीधरकृत ॥ पांडव गेले वनवासाप्रत ॥ सभापर्व संपविलें ॥१६२॥
इति श्रीपांडवप्रतापे सभापर्वणि द्वाविंशाध्यायः ॥२२॥

॥ श्री कृष्णार्पणमस्तु इति सभापर्व समाप्त ॥