TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
संस्कृत सूची|संस्कृत साहित्य|पुराण|श्रीनरसिंहपुराण|
अध्याय ५८

श्रीनरसिंहपुराण - अध्याय ५८

अन्य पुराणोंकी तरह श्रीनरसिंहपुराण भी भगवान् श्रीवेदव्यासरचित ही माना जाता है ।


अध्याय ५८

हारीत उवाच

क्षत्त्रादीनां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ।

येन येन प्रवर्तन्ते विधिना क्षत्त्रियादयः ॥१॥

राज्यस्थः क्षत्त्रियश्चैव प्रजा धर्मेण पालयेत् ।

कुर्यादध्ययनं सम्यग्यजेद्यज्ञान् यथाविधि ॥२॥

दद्याद्दानं द्विजाग्य्रेभ्यो धर्मबुद्धिसमन्वितः ।

स्वदारनिरतो नित्यं परदारविवर्जितः ॥३॥

नीतिशास्त्रार्थकुशलः संधिविग्रहतत्त्ववित् ।

देवब्राह्मणभक्तश्च पितृकार्यपरस्तथा ॥४॥

धर्मेणैव जयं काङ्क्षेदधर्मं परिवर्जयेत् ।

उत्तमां गतिमाप्नोति क्षत्रियोऽथैवमाचरन् ॥५॥

गोरक्षाकृषिवाणिज्यं कुर्याद्वैश्यो यथाविधि ।

दानधर्मं यथाशक्त्या गुरुशुश्रूषणं तथा ॥६॥
लोभदम्भविनिर्मुक्तः सत्यवागनसूयकः ।

स्वदारनिरतो दान्तः परदारविवर्जितः ॥७॥

धनैर्विप्रान समर्चेत यज्ञकाले त्वरान्वितः ।

यज्ञाध्ययनदानानि कुर्यान्नित्यमतन्द्रितः ॥८॥

पितृकार्य च तत्काले नरसिंहार्चनं तथा ।

एतद्वैश्यस्य कर्मोक्तं स्वधर्ममनुतिष्ठतः ॥९॥

एतदासेवमानस्तु स स्वर्गी स्यान्न संशयः ।

वर्णत्रयस्य शुश्रूषां कुर्याच्छूद्रः प्रयत्नतः ॥१०॥

दासवद्वाह्नणानां च विशेषेण समाचरेत ।

अयाचितं प्रदातव्यं कृषिं वृत्त्यर्थमाचरेत् ॥११॥

ग्रहाणां मासिकं कार्यं पूजनं न्यायधर्मतः ।

धारणं जीर्णवस्त्रस्य विप्रस्योच्छिष्टमार्जनम् ॥१२॥

स्वदारेषु रतिं कुर्यात् परदारविवर्जितः ।

पुराणश्रवणं विप्रान्नसिंहस्य पूजनम् ॥१३॥

तथा विप्रनमस्कारं कार्यं श्रद्धासमन्वितम् ।

सत्यसम्भाषणं चैव रागद्वेषविवर्जनम् ॥१४॥

इत्थं कुर्वन् सदा शूद्रो मनोवाक्वायकर्मभिः ।

स्थानमैन्द्रमवाप्नोति नष्टपापस्तु पुण्यभाक् ॥१५॥

वर्णेषु धर्मा विविधा मयोक्ता यथाक्रमं ब्राह्मणवर्यसाधिताः ।

श्रृणुध्वमत्राश्रमधर्ममाद्यं मयोच्यमानं क्रमशो मुनीन्द्राः ॥१६॥

हारीत उवाच

उपनीतो माणवको वसेदुरुकुले सदा ।

गुरोः प्रियहितं कार्यं कर्मणा मनसा गिरा ॥१७॥

ब्रह्मचर्यमधः शय्या तथा वह्नेरुपासनम् ।

उदकुम्भं गुरोर्दद्यात्तथा चेन्धनमाहरेत् ॥१८॥

कुर्यादध्ययनं पूर्वं ब्रह्मचारी यथाविधि ।

विधिं हित्वा प्रकुर्वाणो न स्वाध्यायफलं लभेत् ॥१९॥

यत्किंचित् कुरुते कर्म विधिं हित्वा निरात्मकः ।

न तत्फलमवाप्नोति कुर्वाणो विधिविच्युतः ॥२०॥

तस्मादेवं व्रतानीह चरेत् स्वाध्यायसिद्धये ।

शौचाचारमशेषं तु शिक्षयेद्गुरुसंनिधौ ॥२१॥

अजिनं दण्डकाष्ठं च मेखलां चोपवीतकम् ।

धारयेदप्रमत्तस्तु ब्रह्मचारी समाहितः ॥२२॥

सायं प्रातश्चरेद्भैक्षं भोजनं संयतेन्द्रियः ।

गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु ॥२३॥

अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वपूर्वं च वर्जयेत् ।

आचम्य प्रयतो नित्यमश्नीयाद्गुर्वनुज्ञया ॥२४॥

शयनात् पूर्वमुत्थाय दर्भमृद्दन्तशोधनम् ।

वस्त्रादिकमथान्यच्च गुरवे प्रतिपादयेत् ॥२५॥

स्नाने कृते गुरौ पश्चात् स्नानं कुर्वीत यत्नवान् ।

ब्रह्मचारी व्रती नित्यं न कुर्याद्दन्तशोधनम् ॥२६॥

छत्रोपानहमभ्यङ्गं गन्धमाल्यानि वर्जयेत् ।

नृत्यगीतकथालापं मैथुनं च विशेषतः ॥२७॥

वर्जयेन्मधु मांसं च रसास्वादं तथा स्त्रियः ।

कामं क्रोधं च लोभं च परिवादं तथा नृणाम् ॥२८॥

स्त्रीणां च प्रेक्षणालम्भमुपघातं परस्य च ।

एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कन्दयेत् क्वचित् ॥२९॥

स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमकामतः ।

स्त्रात्वार्कमर्चयित्वाग्निं पुनर्मामित्यृचं जपेत् ॥३०॥

आस्तिकोऽहरहः संध्यां त्रिकालं संयतेन्द्रियः ।

उपासीत यथान्यायं ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ॥३१॥

अभिवाद्य गुरोः पादौ संध्याकर्मावसानतः ।

यथायोग्यं प्रकुर्वीत मातापित्रोस्तु भक्तितः ॥३२॥

एतेषु त्रिषु तुष्टेषु तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः ।

तदेषां शासने तिष्ठेद्र्वह्मचारी विमत्सरः ॥३३॥

अधीत्य चतुरो वेदान् वेदौ वेदमथापि वा ।

गुरवे दक्षिणां दत्त्वा तदा स्वस्वेच्छया वसेत् ॥३४॥

विरक्तः प्रव्रजेद्विद्वान् संरक्तस्तु गृही भवेत् ।

सरागो नरकं याति प्रव्रजन् हि ध्रुवं द्विजः ॥३५॥

यस्यैतानि सुशुद्धानि जिह्वोपस्थोदरं गिरः ।

संन्यसेदकृतोद्वाहो ब्राह्मणो ब्रह्मचर्यवान् ॥३६॥

एवं यो विधिमास्थाय नयेत् कालमतान्द्रितः ।

तेन भूयः प्रजायेत ब्रह्मचारी दृढव्रतः ॥३७॥

यो ब्रह्मचारी विधिमेतमास्थितश्चरेत् पृथिव्यां गुरुसेवने रतः ।

सम्प्राप्य विद्यामपि दुर्लभां तां फलं हि तस्याः सकलं हि विन्दति ॥३८॥

हारीत उवाच

गृहीतवेदाध्ययनः श्रुतिशास्त्रार्थतत्त्ववित् ।

गुरोर्दत्तवरः सम्यक् समावर्तनमारभेत् ॥३९॥

असमाननामगोत्रां कन्यां भ्रातृयुतां शुभाम् ।

सर्वावयवसंयुक्तां सद्वत्तामुद्वहेत्ततः ॥४०॥

नोद्वहेत्कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गीं न रोगिणीम् ।

वाचालामतिलोमां च न व्यङ्गां भीमदर्शनाम् ॥४१॥

नर्क्षवृक्षनदीनाम्नीं नान्तपर्वतनामिकाम् ।

न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं न च भीषणनामिकाम् ॥४२॥

अव्यङ्गाङ्गीं सौम्यनाम्नीं हंसवारणगामिनीम् ।

तन्वोष्ठकेशदशनां मृद्वङ्गीमुद्वहेत् स्त्रियम् ॥४३॥

ब्राह्मेण विधिना कुर्यात् प्रशस्तेन द्विजोत्तमः ।

यथायोगं तथा ह्येवं विवाहं वर्णधर्मतः ॥४४॥

उषः काले समुत्थाय कृतशौचो द्विजोत्तमः ।

कुर्यात् स्नानं ततो विद्वान्दन्तधावनपूर्वकम् ॥४५॥

मुखे पर्युषिते नित्यं यतोऽपूतो भवेन्नरः ।

तस्माच्छुष्कमथार्द्रं वा भक्षयेद्दन्तधावनम् ॥४६॥

खदिरं च कदम्बं च करञ्जं च वटं तथा ।

अपामार्गं च बिल्वं च अर्कश्चोदुम्बरस्तथा ॥४७॥

एते प्रशस्ताः कथिता दन्तधावनकर्मणि ।

दन्तधावनकाष्ठं च वक्ष्यामि तत्प्रशस्तताम् ॥४८॥

सर्वे कण्टकिनः पुण्याः क्षीरिणस्तु यशस्विनः ।

अष्टाङ्गुलेन मानेन तत्प्रमाणामिहोच्यते ॥४९॥

प्रादेशमात्रमथवा तेन दन्तान् विशोधयेत् ।

प्रतिपद्दर्शषष्ठीयु नवम्यां चैव सत्तमाः ॥५०॥

दन्तानां काष्ठसंयोगाद् दहत्यासप्तमं कुलम् ।

अलाभे दन्तकाष्ठस्य प्रतिषिद्धे च तद्दिने ॥५१॥

अपां द्वादशगण्डूषैर्मुखशुद्धिर्विधीयते ।

स्त्रात्वा मन्त्रवदाचम्य पुनराचमनं चरेत् ॥५२॥

मन्त्रवान् प्रोक्ष्य चात्मानं प्रक्षिपेदुदकाञ्जलिम् ।

आदित्येन सह प्रातर्मन्देहा नाम राक्षसाः ॥५३॥

युध्यन्ति वरदानेन ब्रह्मणो‍ऽव्यक्तजन्मनः ।

उदकाञ्जलिविक्षेपो गायत्र्या चाभिमन्त्रितः ॥५४॥

तान् हन्ति राक्षसान् सर्वान् मन्देहान् रविवैरिणः ।

ततः प्रयाति सविता ब्राह्मणै रक्षितो दिवि ॥५५॥

मरीच्याद्यैर्महाभागैः सनकाद्यैश्च योगिभिः ।

तस्मान्न लङ्घयेत्संध्यां सायं प्रातर्द्विजः सदा ॥५६॥

उल्लङ्घयति यो मोहात्स याति नरकं ध्रुवम् ।

सायं मन्त्रवदाचम्य प्रोक्ष्य सूर्यस्य चाञ्जलिम् ॥५७॥

दत्त्वा प्रदक्षिणं कृत्वा जलं स्पृष्ट्वा विशुध्यति ।

पूर्वा संध्यां सनक्षत्रामुपक्रम्य यथाविधि ॥५८॥

गायत्रीमभ्यसेत्तावद्यावदृक्षाणि पश्यति ।

ततस्त्वावसथं प्राप्य होमं कुर्यात्स्वयं बुधः ॥५९॥

संचिन्त्य भृत्यवर्गस्य भरणार्थं विचक्षणः ।

ततः शिष्यहितार्थाय स्वाध्यायं किंचिदाचरेत् ॥६०॥

ईश्वरं चैव रक्षार्थमभिगच्छेदद्विजोत्तमः ।

कुशपुष्पेन्धनादीनि गत्वा दूरात्समाहरेत् ॥६१॥

माध्याह्निकीं क्रियां कुर्याच्छुचौ देशे समाहितः ।

विधिं स्नानस्य वक्ष्यामि समासात् पापनाशनम् ॥६२॥

स्त्रात्वा येन विधानेन सद्यो मुच्येत किल्बिषात् ।

सुधीः स्त्रानार्थमादाय शुक्लां कुशतिलैः सह ॥६३॥

सुमनाश्च ततो गच्छेन्नदीं शुद्धां मनोरमाम् ।

नद्यां तु विद्यमानायां न स्नायादल्पवारिषु ॥६४॥

शुचौ देशे समभ्युक्ष्य स्थापयेत्कुशमृत्तिकाम् ।

मृत्तोयेन स्वकं देहमभिप्रक्षाल्य यत्नतः ॥६५॥

स्नानाच्छरीरं संशोध्य कुर्यादाचमनं बुधः ।

शुभे जले प्रविश्याथ नमेद्वरुणमप्पतिम् ॥६६॥

हरिमेव स्मरंश्चित्ते निमज्जेच्च बहूदके ।

ततः स्नानं समासाद्य अप आचम्य मन्त्रतः ॥६७॥

प्रोक्षयेद्वरुणं देवं तैर्मन्त्रैः पावमानिभिः ।

कुशाग्रस्थेन तोयेन प्रोक्ष्यात्मानं प्रयत्ननः ॥६८॥

आलभेन्मृत्तिकां गात्रे इदं विष्णुरिति त्रिधा ।

ततो नारायणं देवं संस्मरन् प्रविशेज्जलम् ॥६९॥

निमज्ज्यान्तर्जले सम्यक्त्रिः पठेदघमर्षणम् ।

स्नात्वा कुशतिलैस्तद्वद्देवर्षीन् पितृभिः सह ॥७०॥

तर्पयित्वा जलात्तस्मान्निष्क्रम्य च समाहितः ।

जलतीरं समासाद्य धौते शुक्ले च वाससी ॥७१॥

परिधायोत्तरीयं च न कुर्यात्केशधूननम् ।

न रक्तमुल्बणं वासो न नीलं तत्प्रशस्यते ॥७२॥

मलाक्तं तु दशाहीनं वर्जयेदम्बरं बुधः ।

ततः प्रक्षालयेत्पादौ मृत्तोयेन विचक्षणः ॥७३॥

त्रिः पिबेद्वीक्षितं तोयमास्यं द्विः परिमार्जयेत् ।

पादौ शिरसि चाभ्युक्षेत्त्रिराचम्य तु संस्पृशेत् ॥७४॥

अङ्गुष्ठेन प्रदेशिन्या नासिकां समुपस्पृशेत् ।

अङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां नाभौ हदि तलेन च ॥७५॥

शिरश्चाङ्गुलिभिः सर्वैर्बाहुं चैव ततः स्पृशेत् ।

अनेन विधिनाऽऽचम्य ब्राह्मणः शुद्धमानसः ॥७६॥

दर्भे तु दर्भपाणिः स्यात् प्राङ्मुखः सुसमाहितः ।

प्राणायामांस्तु कुर्वीत यथाशास्त्रमतन्द्रितः ॥७७॥

जपयज्ञं ततः कुर्याद्गायत्रीं वेदमातरम् ।

त्रिविधो जपयज्ञः स्यात्तस्य भेदं निबोधत ॥७८॥

वाचिकश्च उपांशुश्च मानसस्त्रिविधः स्मृतः ।

त्रयाणां जपयज्ञानां श्रेयः स्यादुत्तरोत्तरम् ॥७९॥

यदुच्चनीचस्वरितैः स्पष्टशब्दवदक्षरैः ।

शब्दमुच्चारयेद्वाचा जपयज्ञः स वाचिकः ॥८०॥

शनैरुच्चारयेन्मन्त्रमीषदोष्ठौ प्रचालयेत् ।

किंचिन्मन्त्रं स्वयं विन्द्यादुपांशुः स जपः स्मृतः ॥८१॥

धिया यदक्षरश्रेण्या वर्णाद्वर्णं पदात्पदम् ।

शब्दार्थचिन्तनं ध्यानं तदुक्तं मानसं जपः ॥८२॥

जपेन देवता नित्यं स्तूयमाना प्रसीदति ।

प्रसन्ना विपुलान् भोगान्दद्यान्मुक्तिं च शाश्वतीम् ॥८३॥

यक्षरक्षः पिशाचाश्च ग्रहाः सूर्यादिदूषणाः ।

जापिनं नोपसर्पन्ति दूरादेवापयान्ति ते ॥८४॥

ऋक्षादिकं परिज्ञाय जपयज्ञमतन्द्रितः ।

जपेदहरहः स्नात्वा सावित्रीं तन्मना द्विजः ॥८५॥

सहस्त्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् ।

गायत्रीं यो जपेन्नित्यं न स पापैर्हि लिप्यते ॥८६॥

अथ पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा भानवे चोर्ध्वबाहुकः ।

उदुत्यं च जपेन्मन्त्रं चित्रं तच्चक्षुरित्यपि ॥८७॥

प्रदक्षिणमुपावृत्य नमस्कुर्याद्दिवाकरम् ।

स्वेन तीर्थेन देवादीनद्भिः संतर्पयेदबुधः ॥८८॥

देवान् देवगणांश्चैव ऋषीनृषिगणांस्तथा ।

पितृन् पितृगणांश्चैव नित्यं संतर्पयेदबुधः ॥८९॥

स्नानवस्त्रं ततः पीड्य पुनराचमनं चरेत् ।

दर्भेषु दर्भपाणिः स्याद्व्रह्ययज्ञविधानतः ॥९०॥

प्राङ्मुखो ब्रह्मयज्ञं तु कुर्याद्वुद्धिसमान्वितः ।

ततोऽर्घं भानवे दद्यात्तिलपुष्पजलान्वितम् ॥९१॥

उत्थाय मूर्धपर्यन्तं हंसः शुचिषदित्यृचा ।

जले देवं नमस्कृत्य ततो गृहगतः पुनः ॥९२॥

विधिना उपरुषसूक्तेन तत्र विष्णुं समर्चयेत् ।

वैश्वदेवं ततः कुर्याद्वलिकर्म यथाविधि ॥९३॥

गोदोहमात्रमतिथिं प्रतिवीक्षेत वै गृही ।

अदृष्टपूर्वमतिथिमागतं प्राक् समर्चयेत् ॥९४॥

आगत्य च पुनर्द्वारं प्रत्युत्थानेन साधुना ।

स्वागतेनाग्नयस्तुष्टा भवन्ति गृहमेधिनाम् ॥९५॥

आसनेन तु दत्तेन प्रीतो भवति देवराट् ।

पादशौचेन पितरः प्रीतिमायान्ति तस्य च ॥९६॥

अन्नाद्येन च दत्तेन तृप्यतीह प्रजापतिः ।

तस्मादतिथये कार्यं पूजनं गृहमेधिना ॥९७॥

भक्त्या च भक्तिमान्नित्यं विष्णुमभ्यर्च्य चिन्तयेत् ।

भिक्षां च भिक्षवे दद्यात्परिव्राडब्रह्मचारिणे ॥९८॥

आकल्पितान्नादुद्धत्य सर्वव्यञ्जनसंयुतम् ।

दद्याच्च मनसा नित्यं भिक्षां भिक्षोः प्रयत्नतः ॥९९॥

अकृते वैश्वदेवे तु भिक्षौ भिक्षार्थमागते ।

अवश्यमेव दातव्यं स्वर्गसोपानकारकम् ॥१००॥

उद्धृत्य वैश्वदेवान्नं भिक्षां दत्त्वा विसर्जयेत् ।

वैश्वदेवाकृतं दोषं शक्तो भिक्षुर्व्यपोहितुम् ॥१०१॥

सुवासिनीः कुमारीश्च भोजयित्वाऽऽतुरानपि ।

बालवृद्धांस्ततः शेषं स्वयं भुञ्जीत वै गृही ॥१०२॥

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि मौनी च मितभाषणः ।

अन्नं पूर्वं नमस्कृत्य प्रहष्टेनान्तरात्मना ॥१०३॥

पञ्च प्राणाहुतीः कुर्यात्समन्त्रेण पृथक् पृथक् ।

ततः स्वादुकरं चान्नं भुञ्जीत सुसमाहितः ॥१०४॥

आचम्य देवतामिष्टां संस्मरेदुदरं स्पृशन् ।

इतिहासपुराणाभ्यां कंचित्कालं नयेद्वुधः ॥१०५॥

ततः संध्यामुपासीत बहिर्गत्वा विधानतः ।

कृतहोमश्च भुञ्जीत रात्रावतिथिमर्चयेत् ॥१०६॥

सायं प्रातर्द्विजातीनामशनं श्रुतिचोदितम् ।

नान्तरा भोजनं कुर्यादग्निहोत्रसमो विधिः ॥१०७॥

शिष्यानध्यापयेत्तद्वदनध्यायं विवर्जयेत् ।

स्मृत्युक्तान् सकलान् पूर्वपुराणोक्तानपि द्विजः ॥१०८॥

महानवम्यां द्वादश्यां भरण्यामपि चैव हि ।

तथाक्षय्यतृतीयायां शिष्यान्नाध्यापयेद्वुधः ॥१०९॥

माघमासे तु सप्तम्यां रथ्यामध्ययनं त्यजेत् ।

अध्यापनमथाभ्यज्य स्नानकाले विवर्जयेत् ॥११०॥

दानं च विधिना देयं गृहस्थेन हितैषिणा ।

हिरण्यदानं गोदानं भूमिदानं विशेषतः ॥१११॥

एतानि यः प्रयच्छेत श्रोत्रियेभ्यो द्विजोत्तमः ।

सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते ॥११२॥

मङ्गलाचारयुक्तश्च शुचिः श्रद्धापरो गृही ।

श्राद्धं च श्रद्धया कुर्यात्स याति ब्रह्मणः पदम् ॥११३॥

जातावुत्कर्षमायाति नरसिंहप्रसादतः ।

स तस्मान्मुक्तिमाप्नोति ब्रह्मणा सह सत्तमाः ॥११४॥

एवं हि विप्राः कथितो मया वः समासतः शाश्वतधर्मराशिः ।

सम्यग्गृहस्थस्य सतो हि धर्मं कुर्वन् प्रयत्नाद्धरिमेति मुक्तः ॥११५॥

इति श्रीनरसिंहपुराणे गृहस्यधर्मो नामाष्टपञ्चाशोऽध्यायः ॥५८॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2009-10-03T10:25:20.8930000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

क्रोध ज्‍याचा त्‍याला आवडतो, इतराला शत्रु वाटतो

  • आपण स्‍वतः रागावलों असतां त्‍याचे आपणांस स्‍वतःस काही वाटत नाही, पण इतर लोकांस त्‍यापासून त्रास होतो. आपला राग आपणास आवडत असला तरी इतरांस मात्र आवडत नाही. 
RANDOM WORD

Did you know?

mahavakya panchikaran he pustak upalabdha hoil ka ?
Category : Dictionary
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.