TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
मराठी मुख्य सूची|मराठी पुस्तके|संकेत कोश|
संख्या ७२

संकेत कोश - संख्या ७२

हिंदू धर्मात असे अनेक संकेत आहेत ,जे आपल्या जीवनात मोलाचे कार्य बजावतात .


संख्या ७२

बाहात्तर कोठडया ( देहांतील )- ४ आधारचक्रीं , ६ स्वाधिष्ठानीं , १० मणिपुरी , १२ अनुहाती , १६ कंठीं म्हणजे विशुद्धचक्र , २ अग्निचक्रीं , २१ पश्चिममार्गी आणि १ ऊर्ध्व . ( पंचीकरण ).

बाहात्तर दिवस रामा - रावण युद्ध - माघशुद्ध २ पासून चैत्र कृष्ण चतुर्दशी पर्यंत ८७ दिवसांत युद्ध फक्त १५ दिवस बंद होतें म्हणून हें युद्ध एकंदर ७२ दिवस झालें . ( गूढार्थ चंद्रिका )

बहात्तर यक्षप्रश्रः - पांडव वनवासांत द्वैतवनांत असतांना तृषाहरणासाठीं एका सरोवराकडे गेल्यावेळीं तेथील जलप्राशन करणार इतक्यांत अंतरिक्षांतून यक्षवाणी झाली कीं , माझ्या प्रश्नांचें उत्तर देईल , त्यानेंच हें जल प्राशन करावें असा माझा नियम आहे . परंतु क्रमानें नकुल , सहदेव , अर्जन व भीम या चौघांनींहि यक्षप्रश्नाचें उत्तर न देतां जलप्राशन केल्यामुळें ते गतप्राण होऊन पडले . शेवटीं युधिष्ठिरानें त्या यक्षाच्या सर्व प्रश्नांचीं समर्पक उत्तरें दिल्यावर ते चौघेहि धर्माचे भ्राते जिवंत झाले . हा भाग महाभारतांत आरण्यक पर्वांत आला आहे . यक्ष व युधिष्ठिर यांच्यामधील ही प्रश्नोत्तरमालिका आत्मतत्त्वाचा निर्णय करण्यासाठीं आरंमिली आहे . प्रश्न व उत्तरें खालील प्रमाणें :-

१ सूर्याला कोण उदित करतो ?- ब्रह्मापासून सूर्याचा उदय होतो .

२ त्याचे साहाय्यकर्ते कोण ?- देव हे त्याचे साहाय्यकर्तं .

३ त्याला अस्तास कोण नेतो ?- धर्म .

४ तो कशाच्या आधारानें असतो ?- सत्याच्या आधारानें .

५ पुरुष कशानें श्रोत्रिय होतो ?- वेदाध्ययन केल्यानें .

६ त्याला ब्रह्मप्राप्ति कशानें होतें ?- तपानें .

७ तो साहाय्यवान् ‍ कशानें होतो ?- धैर्याच्या योगानें .

८ तो बुद्धिमान् ‍ कशानें होतो ?- वृद्ध आचार्यांच्या सेवेनें .

९ ब्राह्मणांचें देवत्व कोणतें ?- स्वाध्याय .

१० त्यांचें सदाचरण कोणतें ?- तपश्चर्या .

११ त्यांच मानवी भाव कोणता ?- मरण .

१२ त्यांचें असदाचरण कोणतें ?- परनिंदा .

१३ क्षत्रियांचें देवत्व कोणतें ?- धनुर्विद्या .

१४ त्यांचा परंपरागत धर्म कोणता ?- यज्ञ करणें .

१५ त्यांचा मानवी भावा कोणता ?- युद्धांत भय व पलायन .

१६ त्यांचा असदाचरण कोणतें ?- शरणगताचें रक्षण न करणें .

१७ यज्ञासंबंधीं साम कोणतें ?- प्राण .

१८ तत्संबंधीं मुख्य यजुर्मंत्र कोणता ?- मन .

१९ यज्ञाला आधारभूत असें एक काय आहे ?- ऋग्वेद .

२० कशाशिवाय यज्ञाचें अस्तित्व असूं शकत नाहीं ?- ऋग्वेदाशिवाय .

२१ सर्व प्रकारें तृप्ति करणारांमध्यें श्रेष्ठ कोण ?- पर्जन्य .

२२ पितरांचें संतर्पण करणारांत उत्तम कोण ?- बीज .

२३ इहलोकीं स्वस्थतेची इच्छा करणारांना साधन काय ?- गाय .

२४ संततीची इच्छा कराणारांना श्रेष्ठ काय ?- पुत्र .

२५ कोणता पुरुष जिवंत असून मृतवत् ‌‍ ?- देवता , अतिथि , सेवक , पितर आणि आत्मा या पांचांना जो कांहींच अपर्ण करीत नाहीं तो .

२६ पृथ्वीपेक्षां श्रेष्ठ काय ?- माता .

२७ आकाशापेक्षां उंच काय ?- पिता .

२८ बाय़ूपेक्षां चंचल काय ?- मन .

२९ मनुष्याला सर्वांत वाढत जाणारी गोष्ट कोणती ?- चिंता .

३० निद्रेंतहि डोळे मिटत नाहींत असा कोण ?- मत्स्य .

३१ उत्पन्न झालें असतां हालचाल नसतें असें काय ?- अंडें .

३२ कोणाला ह्रदय नाहीं ?- दगडाला .

३३ वेगानें वाढतें कोण ?- नदी .

३४ प्रवाशाला मित्र कोण ?- समुदायानें असणें .

३५ सज्जनाला घरीं मित्र कोण ?- भार्या .

३६ रोग्याला मित्र कोण ?- औषध .

३७ आसन्नमरण झालेल्यास मित्र कोण ?- दान .

३८ एकाकी मार्ग क्रमनारा कोन ?- सूर्य .

३९ पुनः पुनः जन्म घेणारा कोण ?- चंद्र .

४० शीताला औषध कोणतें ?- अग्नि .

४१ सर्वांत मोठें उत्पत्तिस्थान कोणतें ?- भूमि .

४२ धर्माच्या पर्यवसानाचें मुख्या स्थान कोणतें ?- दक्षता .

४३ यशःप्राप्तीचें मुख साधन कोणतें ?- दान .

४४ स्वर्गप्राप्तीचें मुख्य साधन काय ?- सत्य .

४५ सुखाचें मुख्य निधान कोणतें ?- शील .

४६ मनुष्याचा आत्मा कोण ?- पुत्र .

४७ त्याचा दैवानें दिलेला मित्र कोणता ?- भार्या .

४८ त्याचें जीवन कोणतें ?- पर्जन्य .

४९ त्याला मुख्य आधार काय आहे ?- दान .

५० द्र्व्यप्राप्तीच्या साधनांत उत्तम साधन कोणतें ?- दक्षता .

५१ उत्तम धन कोणतें ?- विद्याधन .

५२ उत्तम लाभ कोणता ?- आरोग्य .

५३ श्रेष्ठ सुख कोणतें ?- समाधान .

५४ इह लोकीं श्रेष्ठ धर्म कोणता ?- आश्रितांचें रक्षण .

५७ अक्षय्य फलद्रूप होणारा धर्म कोणता ?- वैदिक धर्म .

५७ कशाचें नियमन केलें आसतां दुःख करण्याची पाळी येत नाहीं ?- मनःसंयमन .

५८ कोणाची संगति केली असतां वाया जात नाहीं ?- सज्जनांची संगति .

५९ कशाच्या त्यागानें मनुष्य प्रिय होतो ?- वृथा मान .

६० शोक कराण्याचा प्रसंग काय टाळल्यानें येत नाहीं ?- क्रोध .

६१ कोणत्या त्यागानें मनुष्य संपत्तिमान ‌‍ होतो ?- आशा .

६२ कशाचा त्याग केल्यातें तो मुखी होतो ?- लोभ .

६३ मृत पुरुष कोणता ?- दरिद्री .

६४ राष्ट्र मृत कशानें होतें ?- अराजकानें .

६५ मृत श्राद्व कोणतें ?- अधीत्त ब्राह्मणाभावीं .

६६ मृत यज्ञ कोणता ?- दक्षिणारहित .

६७ कोठून आलेलें पाणी श्रेष्ठ ?- आकाशापासून .

६८ अन्न कोणतें ?- गोदुग्ध .

६९ विष कोणतें ?- याचना .

७० श्राद्धाला योग्य काल कोणता ?- खाध्यायतत्पर ब्राह्मणाची अनुकुलता .

७१ सर्व संपत्तिमान् असा पुरुष कोणता ?- ज्याची कीर्ति दिगंत गाजत आहे असा , प्रिय व अप्रिय , सुख व दुःख तसेंच येऊन गेलेलें व भावी सुख - दुख हीं समान लेखणारा पुरुष . सर्व संपत्तीनें युक्त होय . ( म . भा . संशोधित आवृत्ति आरण्यकपर्व भाग २ अ . २९७ )

बाहात्तर रोग - बहात्तर रोगांवर एकच औषध अशी म्हण आहे . तिचा इत्यर्थ इतकाच कीं मानव शरीरांतील रोगपरिगणन प्राचीनांनीं बहारत्तर मानिलें आहे . शास्त्रीय शोधामुळें पोटमेद अनेक वाढले असले तरी प्रधान रोग बहात्तरच आहेत . ते असें :- १ अजीर्ण , २ अग्निमांद्य , ३ अतिसार , ४ अपस्मार , ५ अर्बुद ( आवाळु ) ६ अमांश , ७ अरुचि , ८ आनाह , ( मलबद्धतारोग ) ९ अंडवृद्धि , १० आमवात , ११ आम्लपित्त , १२ उचकी , १३ उदररोग , १४ उदावर्त्त , १५ उन्माद , १६ उपदंश , १७ ऊरुस्तंभ , १८ कर्णरोग , १९ कफरोग . २० कावीळ , २१ कास ( खोकला ), २२ कुष्ठ , २३ कृमिरोग , २४ गलगंड , २५ गुल्म , २६ गंडमाळा , २७ तृपा , २८ दाहरोग , २९ द्दष्टिरोग , ३० नासारोग , ३१ नेत्ररोग , ३२ पांडुरोग , ३३ पित्तरोग , ३४ प्रमेह , ३५ बालरोग , ३६ भगेंद्र , ३७ मस्तकरोग , ३८ मुखरोग , ३९ मूर्च्छा , ४० मूत्ररोग , ४१ मूळव्याध , ४२ मूढगर्म , ४३ मेदोरोग , ४४ रक्तपित्त , ४५ रक्तदोष , ४६ रक्तवृद्धि , ४७ राजयक्षमा , ४८ योनिकंद , ४९ वातरक्ता , ५० वातरोग , ५१ वांति , ५२ विद्रधि , ५३ विषचिकित्सा , ५४ विषूचिका , ५५ विसर्प , ५६ विस्फोट , ५७ व्रणरोग , ५८ शूकरोग , ५९ शूळ , ६० श्वास व दमा , ६१ श्लीपद , ६२ सूज , ( शोथ ) ६३ संग्रहणी , ६४ स्मृतिनाश , ६५ स्वरभेद , ६६ स्त्रीरोग , ६७ शीतपित्त , ६८ सूतिकारोग , ६९ स्वतरोग , ७० स्तन्यदुष्टी , ७१ ह्रदोग आणि ७२ क्षयरोग . ( माधव निदान ) बहात्तर रोगावर एकच औषध असा एक जुना संकेत रूढ आहे .

बाहात्तर कला - १ गीतकला , २ वाद्यकला , ३ नृत्यकला , ४ गणितकला , ५ पठितकला , ६ लिखितकला , ७ वक्तृत्त्वकला , ८ कवित्वकला , ९ कथाकला , १० वचनकला , ११ नाटककला , १२ व्याकरणकला , १३ छंदःकला , १४ अलंकारकला , १५ दर्शनकला , १६ अभिघानकला , १७ धातुवादकला , १८ धर्मकला , १९ अर्थकला , २० कामकला , २१ बादकला , २२ बुद्धिकला , २३ शौचकला , २४ विचारकला २५ नेपथ्यकला , २६ विलासकला , २७ नीतिकला , २८ शकुनकला , २९ क्रीतकला , ३० वितकला , ३१ संयोगकला , ३२ ह्स्तलाघवकला , ३३ सूत्रकला , ३४ कुसुमकला , ३५ इंद्रजालकला . ३६ सूचिकर्मकला , ३७ स्नेहकला , ३८ पानककला , ३९ आहारककला , ४० सौमाग्य़कला . ४१ प्रयोगकला , ४२ मंत्रकला , ४३ वास्तुकला , ४४ वाणिज्यकला , ४५ रत्नकला , ४६ पात्रकला , ४७ वैद्यकला , ४८ देशकला , ४९ देशभाषितकला , ५० विजयकला , ५१ आयुधकला , ५२ युद्धकला , ५३ समयकला , ५४ वर्तनकला , ५५ हस्तिकला , ५६ तुरगकला , ५७ नारीकला , ५८ पक्षिकला , ५९ भूमिकला , ६० लेपकला , ६१ काष्टकला , ६२ पुरुषकला , ६३ सौन्यकला , ६४ वृक्षकला , ६५ छद्मकला , ६६ हस्तकला , ६७ उत्तरकला , ६८ प्रत्त्युत्तरकला , ६९ शरीरकला , ७० सत्त्व - कला . ७१ शास्त्रकला व ७२ लक्षणकला ( वस्तुरत्नकोश )

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2015-04-20T19:57:52.3570000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

शिबि IV.

  • n. (स्वा. उत्तान.) एक राजा, जो चाक्षुष मनु एवं नड्वला के पुत्रों में से एक था [भा. ४.१३.१६] 
RANDOM WORD

Did you know?

मी ह्या साईट साठी काही करू शकते काय
Category : About us!
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.