TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

प्रथम: पाद: - सूत्र १८

ब्रह्मसूत्र वरील हा टीकाग्रंथ आहे. ब्रह्मसूत्र ग्रंथात एकंदर चार अध्याय आहेत.


सूत्र १८
युक्ते: शब्दान्तराच्च ॥१८॥

युक्ते: शब्दान्तराच्च ।
युक्तेश्च प्रागुत्पत्ते: कार्यस्य सत्त्वमनन्यत्वं च कारणादवगम्यते शब्दान्तराच्च ।
युक्तिस्तावद्वर्ण्यते ।
दधिघटरुचकाद्यर्थिभि: प्रतिनियतानि कारणानि क्षीरमृत्तिकासुवर्णादीन्युपादीयमानानि लोके द्दश्यन्ते ।
न हि दध्यर्थिभिर्मृतिकौपादोयते न न घटाद्यर्थिभि: क्षीरं  तदसत्कार्यवादेनोपपद्येत ।
अविशिष्टे हि प्रागुत्पत्ते: सर्वस्य सर्वत्रासत्त्वे कस्मात्क्षीरादेव दध्युत्पद्यते न मृत्तिकाया: ।
एव च घट उत्पद्यते न क्षीरात् ।
अथाविशिष्टेऽपि प्रगस्तत्त्वे क्षीर एव दध्न:  कश्चिदतिशयो न मृत्तिकायां मृत्तिकायामेव च घटस्य कश्चिदतिशयो न क्षीर इत्युच्येत ।
अतस्य्तहर्यतिशयवत्त्वात्प्रागवस्थाया असत्कार्यवादहानि: सत्कार्यवादसिद्धिश्च ।
शक्तिश्च कारणस्य कार्यनियमार्था कल्प्यमाना नान्याऽसती वा कार्यं नियच्छेत् ।
असत्त्वाविशे षादन्यत्वाविशेषाच्च ।
तस्मात्कारणस्यात्मभूता शक्ति: शक्तेश्चात्मभूतं कार्यम् ।
अपि च कार्यकारणयोर्द्रव्यगुनादीनां चाश्चमहिषवद्भेदबुद्धयभावात्तादात्म्यमभ्युपगन्तव्यम् ।
समवायकल्पनायामपि समवायस्य समवायिभि: सम्बन्धेऽभ्युपगम्यामाने तस्य तस्यान्योऽन्य: सम्बन्ध: कल्पयितव्य इत्यनवस्थाप्रसङ्ग: ।
अनभ्युपगम्यमाने च विच्छेदप्रसङ्ग: ।
अथ समवाय: स्वयं सम्बन्धरूपत्वादनपेक्ष्यैवापरं संबन्धं संबध्यते संयोगोऽपि तर्हि स्वयं सम्बन्धरूपत्वादनपेक्ष्यैव समवायं सम्बध्येत ।
तादात्म्यप्रतीतेश्च द्रव्यगुणादीनं समवायकल्पनानर्थक्यम् ।
कथं च कार्यमवयविद्रव्यं कारणेष्ववयवद्रव्येपु वर्तमानं वर्तते ।
किं समस्तेष्ववयवेषु वर्तेतोत प्रत्यवयवम् ।
यदि तावत्समस्तेषु वर्तेत ततोऽवयव्यनुपलब्धि: प्रसज्येत समस्तावयवसन्निकर्षस्याशक्यत्वात् ।
न हि बहुत्वं समस्तेष्वाश्रयेपु वर्तमानं व्यस्ताश्रयग्रहणेन गृहयते ।
अथावयवश: समस्तेषु वर्तेत तदाप्यारम्भकावयवव्यतिरेकेणावयविनोऽवयवा: कल्प्येरन्यैरवयवैरारम्भकेष्ववयवेष्ववयवाशोऽवयवी वर्तेत ।
कोशावयबव्यतिरिक्तैहर्यवयवैरसि: कोशं व्याप्नोति ।
अनवस्था चैवं प्रसज्येत ।
तेषु तेष्ववयवेषु वर्तयितुमन्येषामन्येषामवरावानां कल्पनीयत्वात् ।
अथ प्रत्य प्रत्यवयवं वर्तेत तदैकत्रव व्यापारेऽन्यत्राव्यापार: स्यात् ।
न हिदेवदत्त: स्त्रुन्घे सन्निधीयमास्तदहरेव पाटलिपुत्रेपि सन्निधीयते ।
युगपदनेकत्र वृत्तावनेकत्वप्रसङ्ग: स्यात् ।
देवदत्तयज्ञदत्तयोरिव सुन्घपाटालिपुत्रनिवासिनो: ।
गोत्वादिवत्प्रयेकं परिसमाप्तेर्न दोष इति चेत् ।
न । तथा प्रतीत्यभावात् ।
यदि गोत्वादिवत्प्रत्येकं परिसमाप्तोऽवयवी स्याद्यथा गोत्वं प्रतिव्यक्ति प्रत्यक्षं गृह्यत एवमवयव्यपि प्रत्यवयवं प्रत्यक्षं गृहयेत ।
न चैवं नियतं गृहयते ।
प्रत्येकपरिसमाप्तौ चावयविन: कार्येणाधिकारात्तस्य चैकत्वाच्छृङ्गेणापि स्तनकार्यं कुर्यादुरसा च पृष्ठकार्यम् ।
न चैवं दृश्यते ।
प्रागुत्पत्तेश्च कार्यस्यासत्त्व उत्पत्तिरकर्तृका निरात्मिका च स्यात् ।
उत्पत्तिश्च नाम क्रिया सा सकर्तृकैव भवितुमर्हति गत्यादिवत् ।
क्रिया च नाम स्यादकर्तृका चेति विप्रतिषिध्यते ।
गटस्य चोत्पत्तिरुच्यमाना न घटकर्तृका किं तहर्यन्यकर्तृकेति कल्प्या स्यात् ।
तथा कपालादीनामप्युत्पत्तिरुच्यमानान्यकर्तृकैव कल्प्येत ।
तथा च सति घट उत्पद्यत इत्युक्ते कुलालादीनि कारणान्युत्पद्यन्त इत्युक्तं स्यात् ।
न च लोके घटोत्पत्तिरित्युक्ते कुलालादीनामप्युत्पद्यमानता प्रतीयते ।
उत्पन्नताप्रतीतेश्च ।
अथ स्वकारणसत्तासम्बन्ध एवोत्पत्तिरात्मलाभश्च कार्यस्येति चेत्कथमलब्धात्मकं सम्बध्येतेति वक्तव्यम् ।
सतोर्हि द्वयो: सम्बन्ध: सम्भवति न सदसतोरसतोर्वा ।
अभावस्य च निरुपाख्यत्वात्प्रागुत्पत्तेरिति मर्यादाकरणमनुपपन्नम् ।
सतां हि लोके क्षेत्रगृहादीनां मर्यादा दृष्टा नामावस्य ।
न हि वन्ध्यापुत्रो राजा बभूव प्राक्पूर्णवर्मणोऽभिषेकादित्येवंजातीयकेन मर्यादाकरणेन निरुपाख्यो वन्ध्यापुत्रो राजा बभूव भवति भविष्यतीति वा विशेष्यते ।
यदि च वन्ध्यापुत्रोपि कारकव्यापारादूर्ध्वमभविष्यत्तत इदमप्युपापत्स्यत कार्याभावोऽपि कारकव्यापारादूर्ध्वं भविष्यतीति ।
वयं तु पश्यामो वन्ध्यापुत्रस्य कार्याभावास्य चाभावत्वाविशेषाद्यथा वन्ध्यापुन्न: कारकव्यापारादूर्ध्वं न भविष्यत्येवं कार्याभावोऽपि कारकव्यापारादूर्ध्वं न भविष्यतीति ।
नन्वेवं सतिकारकव्यापारोऽनर्थक: प्रसज्येत ।
यथैव हि प्राकसिद्धत्वात्कारणस्वरूपसिद्धये न कश्चिद्वयाप्रियत एवं प्राकसिद्धत्वात्तदनन्यत्वाच्च कार्यस्य स्वरूपसिद्धयेऽपि न कश्चिद्वयाप्रियेत ।
व्यप्रियते च ।
अत: कारकव्यापारार्थवत्त्वाय मन्यामहे प्रागुत्पत्तेरभाव: कार्यस्येति ।
नैष दोष: । यत: कार्याकारेण कारणं व्यवस्थापयत: कारकव्यापार स्यार्थवत्त्वमुपपद्यते ।
कार्याकारोऽपि कारणस्यत्मभूत एवानत्मभूतस्यानारभ्यत्वादित्यभणि ।
न च विशेषदर्शनमात्रेण वस्त्वन्यत्वं भवति ।
न हि देवदत्त: सङ्कोचितहस्तपाद: प्रसारितहस्तपादश्च विशेषेण दृश्यमानोऽपि वस्त्वन्यत्वं गच्छति स एवेति प्रत्यभिज्ञानात् ।
तथा प्रतिदिनमनेकसंस्थानानामपि पित्रादीनां न व्वस्त्वन्यत्वं भवति मम पिता मम भ्राता मम पुत्र इति प्रत्यभिज्ञानात् ।
जन्मोच्छेदानन्तरितत्वात्तत्र युक्तं नान्यत्रेति चेत् ।
न । क्षीरादीनामपि दध्याद्याकारसंस्थानस्य प्रत्यक्षत्वात् ।
अद्दश्यमानानामपि वटधानादीनां समानजातीयावयवान्तरोपचितानामङ्ग्कुरादिधावेन दर्शनगोचरतापत्तौ जन्मसंज्ञा ।
तेषामेवावयवानामपचयवशाददर्शनापतत्तावुच्छेदसंज्ञा ।
तत्रेदृग्जन्मोच्छेदान्तरितत्वाच्चेदसत: सत्त्वापत्ति: सतश्चासत्त्वापत्तिस्तथा सति गर्भवासिन उत्तानशायिनश्च भेदप्रसङ्ग: ।
तथा च बाल्ययौवनस्थाविरेष्वपि भेदप्रसङ्ग: पित्रादिव्यवहारलोपसङ्गश्च ।
एतेन क्षणभङ्गवाद: प्रतिवदितव्य: ।
यस्य पुन: प्रागुत्पत्तेरसत्कार्यं तस्य निर्विषय: कारकव्यापार: स्यात् ।
अभावस्य विषयत्वानुपपत्तेराकाशहननप्रयोजनखङ्गाद्यनेकायुधप्रय़ुक्तिवत् ।
समवायिकारणविषय: कारकव्यापार: स्यादिति चेत् ।
न । अन्यविषयेण कारकव्यापारेणान्यनिष्पत्तेरतिप्रसङ्गात् ।
समवायिकारणस्यैवात्प्रातिशय: कार्यमिति चेत् ।
न । सत्कार्यतापत्ते: । तस्मात्क्षीरादीन्येव द्रव्याणि दध्यादिभावेनावतिष्ठमानानि कार्याख्यां लभन्त इति न कारणादन्यत्कार्यं वर्षशतेनापि शक्यं निश्चेतुम ।
तथा मूलकारणमेवान्त्यात्कार्यात्तेन तेन कार्याकारेण नटवत्सर्वव्यवहारास्पदत्वं प्रतिपद्यते ।
एवं युक्ते: कार्यस्य प्रागुत्पत्ते: सत्त्वमनन्यत्वं च कारणादवगम्यते ।
शब्दान्तन्तराच्चैतदवगम्यते ।
पूर्वसूत्रेऽसद्यपदेशिन: शब्दस्योदाहृतत्वात्ततोऽन्य: सद्व्यपदेशी शब्द: शब्दान्तरं सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयमित्यादि ।
तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीदिति चासत्पक्षमुपक्षिप्य कथमसत: सज्जायेते त्याक्षिप्य सदेव सोम्येदमग्र आसीदित्यवधारयति ।
तत्रेदंशब्दवाच्यस्य कार्यस्य प्रागुत्पत्ते: सच्छब्दवाच्येन कारणेन सामानाधिकरण्यस्य श्रूयमाणत्वात्सत्त्वानन्यत्वे प्रसिध्यत: ।
यदि तु प्रागुत्पत्तेरसत्कार्यं स्यात्पश्चाच्चोत्पद्यमानं कारणे समवेयात्तदन्यत्कारणात्स्यात् ।
तत्र येनाश्रुतं श्रुतं भवतीतीयं प्रतिज्ञा पीडयेत ।
सत्त्वानन्यत्वावगतेस्त्वियं प्रतिज्ञा समर्थ्यते ॥१८॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2014-12-05T20:22:09.5270000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

दोन्ही घरचा पाहुणा उपाशीं(मरे)

  • दोन ठिकानें राहण्याजेवण्याची सोय असली म्हणजे अशी एखादे वेळीं फजीती होते कीं, प्रत्येक घरीं वाटतें कीं, पाहुणा दुसर्‍या घरीं जेवून येईल. अशानें पाहुणा मात्र उपाशी राहातो. तेव्हां दोन्ही दगडीवर हात ठेवूं नये. ‘दोन मांडवांचा वर्‍हाडी०’ पहा. 
RANDOM WORD

Did you know?

"Maruti namaskar"
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site