अध्याय ९० वा - श्लोक १ ते ५

श्रीशुक उवाच - सुखं स्वपुर्यां निवसन्द्वारकायां श्रियः पतिः । सर्वसम्पत्समृद्धायां जुष्टायां वृष्णिपुङ्गवैः ॥१॥

धर्मसंस्थापनेसाठीं । नटला जो कां मानवनटीं । संहारूनी अधर्मी सृष्टी । धार्मिककोटी रक्षूनी ॥३८॥
गृहस्थाश्रमींचे जे निज धर्म । आचरत असतां पूर्णकाम । बहुधा यज्ञ सुकृतधाम । साङ्ग निःसीम आचरला ॥३९॥
करनरंजक विषय ग्राम्य । नानाविलाससमय उद्दाम । सेवी उल्लसित रामाराम । माधवा सम रमाधव ॥४०॥
ऐसा कृतार्था परी कमलापति । जे वृष्णिपुङ्गवीं सेविली प्रीति । जी माजि विपुळ सर्व संपत्ति । समृद्धिमती ती ही बहु ॥४१॥
ते स्वपुरी राजधानी । पवित्रा द्वारकाभिधानी । स्वयें सुखरूप सुखावोनी । वसत होत्साता तीमाजी ॥४२॥

स्त्रीभिश्चोतमवेषाभिर्नवयौवनकान्तिभिः । कन्दुकादिभिर्हर्म्येषु क्रीडन्तीभिस्तडिद्द्युभिः ॥२॥

साष्ट शतोत्तर सोळा सहस्रा । रमणीय रमणी अतिसुन्दरा । सुभगोपचारीं कृतश्रृंगारा । वेषोत्तमधरा निजजाया ॥४३॥
ज्या अमलोद्वर्त्तिता सुस्नाता । सुभगा सुश्निग्धा सुवासिता । कोमळा सुकुमारा उज्ज्वळिता । शरदुत्पलवता विलसती ॥४४॥
भ्रमरभासुर मृदुळ नीळ । शिरीं धम्मिल्ल सुलंब बहळ । प्रसाधितानुधृत सकळ । वेणिका साळंकृत ग्रथित ॥४५॥
अमूल्य वर्तुळ मुक्ताजाळी । नभीं नक्षत्रां सम तेजाळी । मौळीं अलका वरी शोभली । तळीं भूषावळी वेणिके ॥४६॥
भांगीं सिन्दूररेखा नीट । शृंगारसेनाध्वज स्पष्ट । फरा फरारा शेंडा प्रकट । भासे वरिष्ट शृंगारीं ॥४७॥
सुरत्नजडित कार्त्तस्वरीं । केतकीच्छद राखडी वरी । मृद तायितयुग्म कुहिरी । नागशफरी कूर्मलसें ॥४८॥
बिल्वामलक बीजपूर । विविध प्रसूनें शुक मयूर । सालफळ भोंकर बदर । हिरडे स्वर्णतारमयगुच्छ ॥४९॥
इत्यादिभूषणीं सुभूषित । सुलंब वेणी भुजगाकृत । दर्शनमात्रें कृत मूर्च्छित । क्ष्वेड रतिनाथ उद्बोधे ॥५०॥
प्रान्त तें चि पुच्छ सूक्ष्म । मस्तकालकभा फणां सम । भूषणलांछनें उरंगम । सादृश्यसाम्य वेणिका ॥५१॥
असो आतां हे रूपक । भूषणें सन्मुखींचीं आइक । शशिकोर मौळ प्रसूनमुख्य । राजती सम्यक मौळाग्रीं ॥५२॥
तळीं हासळिया आकर्ण । तिर्यग् विलसती संपूर्ण । मध्यें बिजोरा लंबमान । प्रकाशघन तरळतसे ॥५३॥
श्रवणीं ताटंकें सूर्यासम । विविध बाळिया अत्युत्तम । निडळीं सुरेखिता कुंकुम । मनोरम तळीं पूलिका ॥५४॥
नयनीं सोगयाचें अंजन । नाकीं मुक्ताफळ शोभायमान । वदनीं ताम्बूल सुरंग पूर्ण । गोंदिली हनु अधराधी ॥५५॥
रंजित रजनीचूर्ण आननीं । शोभा विलसे कंठाभरणीं । मांगल्यप्रद कृष्णमणी । इतर त्याहूनि तळवटीं ॥५६॥
मुक्तापुंज एकावळी । सुवर्णमणि चापे कळी । विविधमाळा बहु तेजाळी । त्या वरी शोभली सरी गळां ॥५७॥
कंचुकी तगतगीत आंगीं । वांकी बाहुवटीं द्विभागीं । भूषणें मिरवती करयुगीं । जडित अवघीं देदीप्य ॥५८॥
चुदे कंकणें दोरे गजरे । इत्यादि अळंकार हे सारे । करीं मंडित विविधाकारें । अंगुईं विचित्र मुद्रिका ॥५९॥
कटिमेखळा प्रकाशवंत । विचित्रनवरत्नखेवणित । नानाचित्रींव किंकिणीयुक्त । सुबद्धमंडित नीवीवरी ॥६०॥
चरणीं अंदू नूपुर वांकी । दशांघुळीं भूषणें नेकीं । शोभा विलसे आत्यंतिकी । चालतां जागृती ये मदना ॥६१॥
परिधानवास अतिसुरंग । श्लक्ष्ण सपूर मृदुतर चांग । विचित्र पल्लवप्रान्तभाग । विभाती तगतग हेममय ॥६२॥
ऐसीं नित्यनूतनें नानावसनें । नाना प्रकारचीं अळंकरणें । दिनशा भूषिती चातुर्यगुणें । वर्णिलीं वचनें अति अल्पें ॥६३॥
जें जया वेळे रुचे मना । त्या प्रकारींच्या अळंकरणा । स्वीकारिती कृष्णाङ्गना । मनोरथपूर्ण प्रमोदें ॥६४॥
एवं सुवासा साळंकृता । सुयुक्ता सौभाग्यद्रव्यलिप्ता । उत्तमवेषधारिणी कान्ता । सुन्दरा पूता अतिचतुरा ॥६५॥
नवयौवनकान्तिसुभरा । चंचच्चामीकराभगौरा । रुचिरावयवीं सौन्दर्यवरा । प्रत्यक्ष इन्दिरा निजरूपें ॥६६॥
जेंवि उद्यानें लतावृक्ष । अंबुसुरवाडें अशेष । लसलसिती परि विशेष । शोभा प्रत्यक्ष वसंतीं ॥६७॥
तेंवि सुंदरा आंगीं सौन्दर्य । नवतारुण्य़ें कमनीय । विलसे विशेषें रमणीय । गात्रनिचय रौचर्यें ॥६८॥
निडळ उच भ्रू व्यंकटा । सरळ नासिका सुतेजिष्ठा । विशाळनयन खंजरीटा । आकृतिपुटा समाकृत ॥६९॥
अनिम्न गल्ल श्रवण रुचिर । सुरंगबिम्बा परी ओष्ठाधर । हनुवटी अल्पोच्छ्रित सुंदर । सम सूक्ष्म भासुर द्विजपंक्ति ॥७०॥
शरत्प्रफुल्लित सहस्रदळ । हेमाब्जगुच्छवत् वर्तुळ । सूक्ष्म जळकणीं सार्द्राळुमाळ । शोभा प्राज्जळ जया परी ॥७१॥
तेंवि सुगौर वर्तुळ सुप्रभ । यौवनभरें सदानाभ । स्निग्धपुलकोद्गमें सुशोभ । आननबिम्ब विराजित ॥७२॥
अंस उन्नत भुज विशाळ । करिणीकराकृत मांसळ । रातोत्पळवत्त  पाणितळ । त्वक् प्रवाळ सर्वाङ्गीं ॥७३॥
हृदय विस्तीर्ण भुजमध्यग । अशीर्नकामाङ्कुशक्षताभंग । पीनपयोधर उत्तुङ्ग चांग । भेरीपुटाङ्ग न्युब्जवत् ॥७४॥
उदर वर्तुळ त्रिवळी सह । नाभि गभीर सुषप्तावह । ऊर्ध्वगर्खाकृततनूरुह । सौक्ष्म्यें न्युब्जवत् ॥७५॥
सूक्ष्म कटी पृथु नितंब । ऊरु समान संभास्तंभ । जानु वर्तुळ जंघा कंबु । मध्यातसन्निभ आगुल्फ ॥७६॥
आरक्त टांचा अखिल पदतळ । उपमे असमान प्रवाळ । सुलंब तन्वी दशांगुळ । नखचक्रवाल लखलखीत ॥७७॥
इत्यादिसुललितावयवयुक्ता । अदीर्घ अह्रस्वा अतिमंडिता । उच्च तिर्यक् सम शोभिता । ऋज्वंगभूता रतिरसिका ॥७८॥
ज्यांचे अवयव भूशणा भूषिती । भूषणें अवयवां शोभविती । अन्योन्य सुषमा मिरविती । ऐशा राजती सुवेषा ॥७९॥
दश दश पुत्र एकैक कन्या । प्रसवल्या असतां सर्वाङ्गना । नवयौवनकांतिसदना । वर्णिल्या जाणा रमणीया ॥८०॥
हें श्रीकृष्णयोगसामर्थ्य । जैशा लतिका सुधासिंचित । लसलसित अम्लान संतत । केवळ नववत टवटविती ॥८१॥
आणि ज्या ठायीं ज्या निर्जरा । हरिप्रियत्वा धृतावतारा । हा प्रथमाध्यायीं निगद बरा । केला सारा सविस्तर ॥८२॥
म्हणोनि नवयौवतकांतिभरा । चतुरा अपीच्या वेषधरा । गजगामिनी पिकस्वरा । विभाती सुन्दरा सुदर्शना ॥८३॥
मनेप्सित भोगसंभुक्ता । ठाणठकारें प्रमोदयुक्ता । स्वस्वगेहीं स्वसखींसहिता । क्रीडती समस्ता चपलाङ्गीं ॥८४॥
कंदुकादिकां नाना खेळां । खेळती कौतुकें लाघवशीळा । विद्युत्प्रभा भासुरा चपळा । तळपती लीला अभिषंगें ॥८५॥
डोळंझांकणी लपंडाई । झोंकती हिंदोला गीतप्रवाहीं । ऐसी विविधक्रीडानवाई । क्रीडती सर्वही मनोरमा ॥८६॥
जे जे वेळे जे जे मना । रुचे ते क्रीडा खेळती सगुणा । ऐसियां सहित रमाराणा । द्वारकापट्टणामाझारी ॥८७॥
तेचि द्वारका श्लोकद्वयें । पुन्हा प्राञ्जळ व्यासतनयें । विशेषिली गिराप्रवाहें । ते यथान्वयें परियेसा ॥८८॥

नित्यं सङ्कुलमार्गायां मदच्युद्भिर्मतङजैः । स्वलङ्कृतैर्भटैरश्वै रथैश्च कनकोज्ज्वलैः ॥३॥

यदुकुलसंभूत अनेक । संप्राप्त ऐश्वर्य सम्यक । यादव महावीर सकळिक । वसती पृथक् स्वस्वगृहीं ॥८९॥
सर्वही सेनासंभारवंत । राजसंसदीं विषज्जित । नित्यशा येती प्रणतवत । प्रणमनार्थ नृपाच्या ॥९०॥
आणि परस्परें स्नेहवर्द्धना । जाती एकमेकांचिया सदना । तैसेच सामंत राजे नृपदर्शना । येती स्वसेनामंडित ॥९१॥
कोण्ही बैसती मत्तमातंगीं । कोण्ही दिव्यस्यंदनीं चांगीं । आवृत अश्वारूढानेगीं । खोळती वेगें भट अग्नीं ॥९२॥
एक जाती एक येती । तेणें दाटणी होय पंथी । आणि जलोद्देशें सरिते नेती । हयगजपंक्ती तत्सेवक ॥९३॥
तुरंगसादी राउत राणे । मिरविती शौर्य स्वतंत्रपणें । यादवां समीप जीविकागुणें । अर्पिलीं जीवितें सदा जिहीं ॥९४॥
ते स्वस्वप्रभुसदना प्रती । जोहारावया निरंतर जाती । जातां येतां पथीं दाटती । तदश्व अतिसान्निध्यें ॥९५॥
स्वलंकृत जे पादचारी । भटोद्भट उपकायकारी । देय ग्राह्य प्रेरणा वारी । प्रेषितकार्या वरी विविध ॥९६॥
कंच्कोष्णीष कटिबंधनें । कटककुण्डलमुद्राद्याभरणें । मंडितकटिकरीं संवेष्टनें । शस्त्रधारणें विराजती ॥९७॥
तेंविच मत्तवारण मदच्युत । हेममयपाखरामंडित । शुण्डी आमौळ सुरंगित । घंटानादित घागरिया ॥९८॥
चरणी पैंजण विराजित । कटीं शृंखळा पदकाङ्कित । श्रवणीं बाळिया सहमुक्त । भूषामंदितगंडयुग ॥९९॥
अर्द्धपुच्छ अर्द्धोदर । चित्रित आपाद विचित्र । भूषणीं भूषित कंठास्यशिर । सपत्याण रुचिरतुरंगम ॥१००॥
तडिद्भासुरकार्तस्वरीं । रत्नजडितद्विचतुश्चक्री । परमोज्ज्वलित तेजिष्ठ भारी । स्यंदनहारी विराजती ॥१॥
चकोर जनपद प्रजाजन । क्रयविक्रयी उद्यमी निपुण । वस्तुसंभारें पण्याङ्गण । सेविती जाऊन निरंतर ॥२॥
शुक्लदानें वस्तुसंग्रह । करावया साकाङ्क्ष जनसमूह । वर्तती पण्यरंगीं अहरह । उद्योगमय जवशीळ ॥३॥
नानाप्रवृत्तिकार्योद्योग ।  इत्यादिसंपादाया लगबग । हिंडती नागर अति सवेग । कमनीय साङ्ग वेषधर ॥४॥
ऐसिया तयां अगणितां । भटाश्वगजरथीं तत्वता । आणि जनपदीं दाटणी पंथा । माजि समस्तां सघोष ॥१०५॥
चालतां परस्परें अडखळती । अतिसंपर्कें ते ठेलती । हयगजरथभयें थोपती । संलग्न चेंपती जन ऐसे ॥६॥
मत्तगजांचे घंटानाद । रथकेङ्कारीं घडाड विशद । दणाण हयशफांचा तुन्द । जनसंवाद उच्चतर ॥७॥
तेणें कोण्हाचा शब्द कोण्ही । झडकरी नायकती कानीं । भरले घनदाट पूर्णपणीं । दिवसरजनी पथ सर्व ॥८॥
जेंवि कुल्ल्या नद्या वर्षाकाळीं । प्रवाहरूपें परिपूर्ण जळीं । भरल्या नवजळागमनमेळीं । सर्ववेळीं आबासती ॥९॥
तेंवि वीथी शृंगाटक । निरंतर भरलेंच निष्टंक । पूर्वोक्तमेळीं निचयात्मक । पाहतां कौतुक पाहतया ॥११०॥
ऐसी संकुळमार्गा द्वारका । अतिशोभाढ्या सकौतुका । यावरी अन्य विशेषणीं ऐका । शोभा सम्यका सबाह्य ॥११॥

उद्यानोपवनाढ्यायां पुष्पितद्रुमराजिषु । निर्विशद्भृङ्गविहगैर्नादितायां समन्ततः ॥४॥

उद्यानें आणि उपवनें । सबाह्य प्रफुल्लित रम्यपणें । अतिशोभाढ्या द्वारका तेणें । जेंवि सौभाग्यचिह्नें सुन्दरी ॥१२॥
नगरान्तरीं हर्म्यभागीं । आराम उद्यान नामलिंगीं । नगरा बाह्य प्रदेशीं सुभगीं । तीं उपवनें अवघीं जाणावीं ॥१३॥
ऐसीं उद्यानोपवनें सारीं । भरलीं सुपुष्पित तरुवरीं । चैत्रनंदन जयांची सरी । सौरभ्यप्रकारीं न पवती ॥१४॥
त्या पुष्पित तरुपंक्तींचे ठायीं । सुगंधलोभें सौरभ्यघ्रायी । द्विजाळि प्रवेशळे सर्वदाही । होऊनि विदेही अतिवेधें ॥११५॥
तया द्विजांचा कूजितराव । द्विरेफकुळांचा गुञ्जारव । घनवट वनोद्यानीं सर्व । रावित सदैव सुस्वरें ॥१६॥
तिहीं भृंगविहंगीं आसमंतात । नादित द्वारकापुरी समस्त । ऐसिये माजि कमलाकान्त । त्रैलोक्यनाथ परमात्मा ॥१७॥

रेमे षोडशसाहस्रपत्नीनामेकवल्लभः । तावद्विचित्ररूपोऽसौ तद्गेहेषु महर्द्धिषु ॥५॥

षोडशसहस्रकलत्रांचा । एक वल्लभ जो हा साचा । ऐश्वर्ययोग पैं तयाचा । श्रीशुकवाचा अनुवादे ॥१८॥
जितुक्या स्वयोषिता विविध । तितुकीं विचित्र रूपें प्रसिद्ध । पृथक् पृथक् धरूनि विशद । रमता जाला तत्सदनीं ॥१९॥
तींचि तया महिषींचीं सदनें । कैसें म्हणा जरी सुसंपन्नें । तरी महर्द्धिमंतें ऐश्वर्यगुणें । जेंवि सफळपणें तरु शोभे ॥१२०॥
महार्हरत्नें भूषणें धनें । आसवें गव्यें सर्वही धान्यें । सौरभ्यद्रव्यें दिव्यें वसनें । विचित्रभाजनें उपयोगी ॥२१॥
हयगोस्यंदन स्तंबेरम । दासदासी गुणललाम । इत्यादि समृद्धि निःसीम । जेथ अनुपम विलसती ॥२२॥