TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
संस्कृत सूची|शास्त्रः|आयुर्वेदः|सार्थ माधवनिदान|
अम्लनिदान

माधवनिदान - अम्लनिदान

" शरिरेंद्रिय-सर्वात्मा संयोगधारी जीवितम् " अशी जीवनाची आयुर्वेदीय, व्यापक व्याख्या आहे.


अम्लनिदान

अम्लपित्तनिदान

अम्लपित्ताचीं कारणें व व्याख्या .

विरुद्धदुष्टाम्लविदाहिपित्तप्रकोपिपानान्नभुजो विदग्धम्‌ ॥

पित्तं स्वहेतूपचितं पुरा यत्तदम्लपित्तं प्रवदन्ति सन्त : ॥१॥

अविपाकक्लमोत्क्लेशतिक्ताम्लोद्रारगौरवै : ॥

ह्रत्कण्ठदाहारुचिभिश्चाम्लपित्तं वदेद्भिषक्‌ ॥२॥

संयोग विरुद्ध पदार्थ असलेले व दूषित अन्न व तसेच आंबट , दाहक व पित्तवर्धक असे खाद्य व पेय पदार्थ यांचे सेवन केल्याने रोग्याच्या शरीरांत वर्षादि ऋतुकाळी स्वकारणांनी साचलेले पित्त नासणे यास वैद्य अम्लपित्त असे म्हणतात . अन्नाचे अपचन , आयासावाचून थकवा , मळमळ , अन्नद्वेष व त्याचप्रमाणे कडवट व आंवट ढेकर येणे , अंग जड होणे , ह्रदय व घशात जळजळ लागणे ही लक्षणे रोग्याचे ठिकाणी उद‌भवली असता हे झाले आहे म्हणून समजावे .

अम्लषित्त अधोगत व ऊर्घ्वगत अशा दोन प्रकारचे आहे ; त्या दोन्ही प्रकारांची लक्षणे खाली दिली आहेत ---

अधोगत अम्लपित्त .

तृडदाहमूर्च्छाभ्रममोहकारी प्रयात्यधो वा विविधप्रकरम्‌ ॥

हृल्लासकोठानलसादहर्षस्वेदाङ्गपीतत्वकरं कदाचित्‌ ॥३॥

अधोगत अम्लपित्तात तहान , दाह , मूर्च्छा , मनास व्याकुलता , घेरी , मळमळ , अंगावर फोड व पिवळेपणा , रोमांच , घाम , आणि अग्निमांद्य ही लक्षणे उद्‌भवतात व रोग्याच्या गुदद्वारावाटे दुर्गंधीयुक्त व काळया तांबडया अशा अनेक वर्णांचे पित्त पडते . अंग पिवळे होते .

अम्लपित्त उर्ध्वगत .

वान्तं हरित्पीतकनीलकृष्णमारक्तरक्ताभमतीच चाम्लम्‌ ॥

मांसोदकाभं त्वतिपिच्छिलाच्छं श्लेष्मानुयातं विविधंरसेन ॥४॥

भुक्ते विदग्धे त्वथवाप्यभुक्ते करोति तिक्ताम्लवमिं कदाचित्‌ ॥

उद्नारमेवंविधमेव कण्ठे हृत्कुक्षिदाहं शिरसो रूजं च ॥५॥

ऊर्ध्वगत अम्लपित्त झालेल्या रोग्यास हिरवे , काळे , निळे , लाल , तांबूस , मांस धुतलेल्या पाण्यासरखे , अत्यंत आंबट व बुळबुळीत , स्वच्छ , कफयुक्त व खारट , तु ट वगैरे अनेक रसयुक्त असे पित्त पडते ; तसेच केव्हा केव्हा त्याने खाल्लेले अन्न पचत असता अथवा काही खाल्लेही नसता त्यास कडवट व आंबट असे ढेकर येतात व त्याच प्रमाणे वांतीही होते आणि त्याच्या गळयात , कुशीत व उरात जळजळते व त्याचे डोके दुखते .

अम्लपित्ताचे परिणाम व साध्यासाध्य विचार .

करचरणदाहमौष्ण्यं महतामरूचिं ज्वरं च कफपित्तम्‌ ।

जनयति कण्डूमण्डलपिटिकाशतनिचितगात्ररोगचयम्‌ ॥६॥

रोगोऽयमम्लपित्ताख्यो यत्नात्संसाध्यते नव : ॥

चिरोत्थितो भवंद्याप्य : कृच्छ्रसाध्य : स कस्यचित्‌ ॥७॥

वर सांगितल्या प्रकारचा हा अम्लपित्तरोग हातापायांचा दाह , अंगात क की , अत्यंत अरुचि , ज्वर , कंड , कफ व पित्त यांचा प्रकोप , अंगावर शेकडो पुळयांचा उद्भव असे अनेक विकार रोग्याच्या ठिकाणी उत्पन्न करतो . हा नविनच झालेला असला तर प्रयस्न केल्यास साध्य होतो , नाही तर जुना झाला म्हणजे याप्य होऊन राह्तो . फार दिवसांचा हा रोग असलेला रोगी जर पथ्याने वागणारा असले तर हा कष्टाने साध्य होणारा आहे .

सानिलं सानिलकफं सकफं तच्च लक्षयेत्‌ ॥

दोषलिङ्गेन मतिमान्‌ भिषङमोहकरंहि तत्‌ ॥८॥

अम्लपित्ताच्या ऊर्ध्वगत व अधोगत या दोन्ही प्रकारांत वातयुक्त अम्लपित्त कोणते ? वातकफयुक्त कोणते ? आणि कफयुक्त कोणते ? या तिन्ही प्रकाराविषयी बुद्धिमान वैद्याने चिकित्सा करतेवेळी पुढे सांगितलेल्या लक्षणांवरून फार सूक्ष्म विचार केला पाहिजे ; नाहीतर ऊर्ध्वगत अम्लपित्ताचे ठिकाणी छर्दिरोगाचा मास होऊन व अधोगत अम्लपित्ताचे ठिकाणी अतिसाराचा भ्रम पडून त्याच्या चिकित्सेचा घोटाळा होण्याचा संभव असतो . वातयुक्त , कफयुक्त व वातफयुक्त आणि कफपित्तयुक्त अम्लपित्ताच्या प्रकारांची लक्षणे आता क्रमाने सांगतो .

वातयुक्त अंम्लपित्त ,

कम्पप्रलापमूर्च्छाचिमिचिमिगात्रावसादशूलानि ॥

तमसो दशनविभ्रमविमोहहर्षाण्यनिलकापात्‌ ॥९॥

कंप सुटणे , बडबड , मूर्च्छा , अंगास मुंग्या येणे व ते व्याकुल होणे , पोट दुखणे , डोळयांपुढे अंधेरी येणे , भ्रांति , इंद्रिये व मन यांच्या ठिकाणी ग्लानि आणि रोमांच ही लक्षणे वातयुक्त अम्लपित्ताची होत .

कफयुक्त अम्लपित्त .

कफनिष्ठीवनगौरवजडताऽरुचिशीतसादवमिलेपा : ॥

दहनबलसादकण्डूर्निद्राश्चिन्हं कफानुगते ॥१०॥

कफयुक्त अम्लपित्तात शरीराचे ठिकाणी ग्लानि व जडपणा , आळस , अग्निमांद्य , शैत्य , अरुचि , बलनाश , कंड , निद्रा व वांति ही लक्षणे असतात व रोग्याच्या तोंडास चिकटा येऊन कफाचे बेडके पडतात .

उभयमिदमेव चिन्हं मारुतकफसम्भवे भवत्यम्ले ॥११॥

वर सांगितलेली वातयुक्त व कफयुक्त अम्लपित्ताची लक्षणे एकत्र द्दष्टीस पडली म्हणजे त्यास वातकफयुक्त अम्लपित्त म्हणावे .

कफपित्तयुक्त अम्लपित्त .

भ्रमोमूर्च्छाऽरुचिच्छर्दिरालस्यं च शिरोरुज : ।

प्रसेकोमुखामाधुर्यं श्लेष्मपित्तस्य लक्षणम्‌ ॥१२॥

कफयुक्त अम्लपित्ताची लक्षणे - भ्रम , मूर्च्छा , ओकारी , अरुचि आळस व त्याचप्रमाणे डोके दुखणे , तोंड गोड होणे व त्यास पाणी सुटणे याप्रमाणे जाणावी .

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2015-06-24T13:49:44.6570000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

यथाकाल

  • क्रि.वि. ठरल्यावेळी , नियमित वेळी , यथासमय , योग्यवेळी , हंगाम साधून . 
RANDOM WORD

Did you know?

gharat javalchi vyakti vaarlya nanter, lok ek varsha san saajre ka karat nahit?
Category : Hindu - Philosophy
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.