TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
संस्कृत सूची|शास्त्रः|आयुर्वेदः|सार्थ माधवनिदान|
अपस्मारनिदान

माधवनिदान - अपस्मारनिदान

" शरिरेंद्रिय-सर्वात्मा संयोगधारी जीवितम् " अशी जीवनाची आयुर्वेदीय, व्यापक व्याख्या आहे.


अपस्मारनिदान

अपस्मार रोगाचीं कारणें .

स्मृतिर्भूतार्थविज्ञानमपश्चपरिवर्जनम्‌ ॥

अपस्मार इति प्रोक्तस्ततोऽयं व्याधिरन्तकृत्‌ ॥१॥

मिथ्यादियोगेन्द्रियार्थकर्मणामतिसेवनात्‌ ॥

विरुद्धमलिनाहारविहारकुपितैर्मलै : ॥२॥

वेगनिग्रहशीलानामहिताशुचिभोजिनाम्‌ ॥

रजस्तमोभिभूतानां गच्छतां च रजस्वलाम्‌ ॥

चेतस्यभिहते पुंसामपस्मारोऽभिजायते ॥४॥

गतगोष्टीच्या ज्ञानास स्मृति म्हणतात व अप हा उपसर्ग ( तिचा ) अभाच सुचवितो , म्हणून ह्मा मारक रोगास अपस्मार म्हणता . ( कारण या रोगाचे मुख्य लक्षण हे की रोगी वेशुद्ध पडतो .) पंचज्ञानेंद्रियांचे विषय व पंचकमेंद्रियांचे विषय यांचा दुरुपयोग , कमी उपयोग किंवा अति उपयोग केल्याने ; विरुद्ध व ओंगळ अशा आहारविहारामुळे वातादि दोषांचा प्रकोप झाल्याने , मलमूत्रांच्या वेगाचा अवरोध केल्याने अपथ्यकर व घाणेरडे असे अन्न खाल्याने , आणि त्याचप्रमाणे काम , क्रोध , शोक , मय व चिंता इत्यादिकांमुळे मनाचा क्षोम झाल्याने हा अपस्मार रोग ( घुरे ) उत्पन्न होतो .

अपस्माराचीं सामान्य लक्षणें .

तम : प्रवेश : संरम्भो दोषोद्रेकहतस्तृति ॥

अपस्मार इति ज्ञेयो गदो घोरश्चतुर्विध : ॥५॥

अपस्मार ( घुरे , फेपरे ) हा एक भयंकर रोग असून त्याचे , वात पित्त व कफ या तीन दोषांच्या प्रकोपापासून होणारे निरनिराळे तीन व तिन्ही दोष मिळून होणारा एक असे चार पकार आहेत . याची सामान्य लक्षणे . :--- रोग्यास अंधारांत शिरल्यासारखे वाटते , तो हातपाय आपटतो व वातादिदोषांच्या वृद्धीमुळे त्याचे स्मरण नष्ट होते .

अपस्माराचें पूर्वरूप .

हृत्कम्प : शून्यता स्वेदो ध्यानं मूर्च्छा प्रमूढता ॥

निद्रानाशश्च तस्मिंस्तु भविष्यति भवन्त्यथ ॥६॥

अपस्मार होण्याच्या पूर्वी ह्रदय कांपणे , चिंता लागणे , मूर्च्छा येणे , इंद्रिये आपापल्या व्यापाराविषयी मूढ होणे , झोप नाणे व काही सुचेनासे होणे ही लक्षणे रोग्याच्या ठायी उत्पन्न होतात .

अपस्माराची पाली .

पक्षाद्वा द्वादशाहाद्वा मासाद्वा कुपिता मला : ॥

अपस्माराय कुर्वन्ति वेगं किञ्चिदथोत्तरम्‌ ॥७॥

देवेवर्षत्यपि यथा भूमौ बीजानि कानिचित्‌ ॥

शरदि प्रतिरोहन्ति तथा व्याधिसमुच्छ्रय : ॥८॥

कुपित झालेल वात , पित्त व कफ या दोषांपासून उद्भवणार्‍या अपस्माराची पाळी रोग्यास अनुक्रमे पंधरा , बारा व पित्ताची तीस दिवसांनी येते . ( म्हणजे वाताची पंधरा , कफाची बारा व पित्ताची तीस दिवसांनी येते .) पण कधी दोषाचा वेग कमी अधिक असल्यास या सांगितलेल्या काळच्या आगेमागेही येते . आता ती सर्वकाल न येता अशी नियमितकालीच का येते या शंकेचे समाधान बीजाच्या द्दष्टान्तावरून होईल . बीज कसे पर्जन्यकाळी जमिनीत पेरले असतांही ते शरत्कालाशिवाय उगवत नाही , त्याचप्रमाणे नियमित काळी येणारे रोग रोग्याच्या ठायी दोषसंचय पुग झाल्याखेरीज उत्पन्न होत नाहीत .

वातापस्माराचीं लक्षणें .

कम्पते सन्दशेद्दन्तान्‌ फेनोद्वामी श्वसत्यपि ॥

परुषारुणकृष्णानि पश्येदुपाणि चानिलात्‌ ॥९॥

वाय़ूपासून झालेल्या अपस्मारांत रोगी कांपतो , दात खातो , व आपल्या डोळयाच्या पोकळीत रूक्ष ( निस्तेज ) तांबूस व काळी अशी रूपे पाहतो ; तसेच त्यास श्वास लागतो व तोंडावाते फेस येतो .

पित्तापस्माराचीं लक्षणें .

पीतफेनाङ्गवक्त्राक्ष : पीतासृग्रूपदर्शन : ॥

स तृष्णोष्णाऽनलव्याप्तलोकदर्शी च पैत्तिक : ॥१०॥

पित्तापस्मार झालेल्या रोग्याचा तोंडातून निघणारा फेस , अंग , तोंड व डोळे हे पिवळे असतात ; व तो आपल्या डोळयांसमोरील पोकळीत पिवळी व तांबडी रूपे आणि सर्वत्र भडकलेल्या अग्नीच्या ज्वाला पाहतो .

कफापस्माराचीं लक्षणें .

शुक्लफेनाङ्गवक्त्राक्ष : शीतो हृष्टाङ्गजो गुरु : ॥

पश्यन शुक्लानि रूपाणि मुच्यते श्लौष्मिकश्चिरात्‌ ॥११॥

रोग्याचे डोळे , तोंड व तोंडातून निघणारा फेस हे पांढरे होणे ; अंग जड , पांढरे ’ गार व रोमांचयुक्त असणे व त्यास डोळयासमोरील पोकळीत पांढरे पदार्थ दिदणे ही लक्षणे द्दष्टीस पडली असता त्यास कफापस्मार झाला म्हणून समजावे . वात व पित्त यांपासून होणार्‍या अपस्मारापेक्षां यात अधिक वेळाने रोग्याची सुटका होते .

त्रिदोषापस्माराचीं लक्षणें .

सर्वैरेतै : समस्तैश्च लिङ्गैर्ज्ञेयास्त्रिदोषज : ॥

अपस्मार : स चासाध्यो य : क्षीणस्याऽनवश्च य : ॥१२॥

वर सांगितलेली वात , पित्त व कफ या तिन्ही दोषापासून होणार्‍या अपस्माराची लक्षणे एकत्र असली म्हणजे त्यास सन्निपातापस्मर म्हणावे . हा असाध्य आहे तसाच क्षीण पुरुषास झालेला अथवा फार दिवस राहिलेला असा जो अपस्मार तोहि असाध्य आहे .

अपस्माराचीं असाध्य लक्षणें .

प्रतिस्फूरन्तं बहुश : क्षीणं प्रचलितभ्रुवम्‌ ॥

नेत्राभ्यां च विकुर्वाणमपरमारो विनाशयेत्‌ ॥१३॥

जो अपस्माराचा रोगी क्षीण झालेला असून वारंवार कांपतो , भुवया चाळवितो व डोळे वांकडेतिकडे करितो तो असाध्य जाणावा .

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2015-06-24T13:49:36.4100000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

terrazzo layer

  • टेरॅझो स्तर 
RANDOM WORD

Did you know?

देवाचे तीर्थ ग्रहण करण्यासंबंधी शास्त्रीय संकेत कोणते?
Category : Hindu - Puja Vidhi
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Dictionaries: 44
  • Hindi Pages: 4,328
  • Total Pages: 38,982
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Tags: 2,508
  • English Pages: 234
  • Marathi Pages: 22,630
  • Sanskrit Pages: 11,789
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.