TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
संस्कृत सूची|शास्त्रः|आयुर्वेदः|सार्थ माधवनिदान|
भग्नरोगनिदान

माधवनिदान - भग्नरोगनिदान

" शरिरेंद्रिय-सर्वात्मा संयोगधारी जीवितम् " अशी जीवनाची आयुर्वेदीय, व्यापक व्याख्या आहे.


भग्नरोगनिदान

भग्नरोगाचें निदान .

भग्नं समासाद्‌द्विविधं वदन्ति काण्डे च सन्धौ च हि तत्र सन्धौ

उत्पिष्टविश्लिष्टविवर्तितं च तिर्यक्‌ च विक्षिप्तमधश्च षोढा ॥

भग्नरोग दोन प्रकारचा आहे . कांडभंग आणि संधिभंग , संधिभंगाचे सहा प्रकार आहेत ते - उत्पिष्ट संधिभंग्न , विवर्तित संधिभंग्न , तिर्यक संधिभग्न , विक्षिप्त संधिंभग्न व अध : क्षिस संधिभग्न याप्रमाणे जाणावे ,

संधिभग्नाचीं सामान्य लक्षणें .

प्रसारणाकुञ्चनवर्तनोग्रा रुक्‌स्पर्शविद्वेषणमेतदुक्तम्‌ ॥

सामान्यत : सन्धिगतस्य लिङ्गम्‌ ---

सांधा पसरताना , अकुंचित करताना अथवा स्थिर ठेवला असतानाही फार दुखणे व त्यास स्पर्श असहा होणे या प्रकारची संधिभग्नाची सामान्य लक्षणे होत . विशेष प्रकार असे की ---

उत्पिष्टसन्धे : श्वयथु : समन्तात्‌ ॥२॥

विशेषतो रात्रिभबा रुजा च विश्लिष्टजे तौ च रुजा च नित्यम्‌ ॥

विवर्तिते पार्श्वरुजश्च तीव्रा : तिर्यग्गते तीव्ररुजो भवन्ति ॥३॥

क्षिप्तेऽतिशूलं विषमत्वमस्थ्नो : क्षिप्ते त्वधो रुग्विघटश्च सन्धे : ॥

उत्पिष्ट संधिभग्नात सांध्याच्या ठिकणी भोवताली सूज येते व रात्रीच्या वेळी पुष्कळ वेदना होतात . विश्लिष्ट संधिभग्नांत ( उत्पिष्टांतील सूज कायम असून ) सर्वकाळ अत्यंत वेदना चालू असतात . ( शिवाय सांधा शिथिल होतो व अस्यि सरून मध्ये खळगा पड्तो ); विवर्तित संधिभग्नांत ( सांध्याचे दोन्ही बाजूंच्या अस्थीमध्ये अतितीव्र वेदना होते ), तिर्यग्गत संधिभग्नात ( सांध्याच्या दोहाबाजूच्या दोन अस्थींपैकी एक ( अस्थी ) वांकडा होऊन आपले स्थान सोडतो व त्या ठिकाणी ) तीव्र वेदना उद्‌भवतात ; विक्षिप्त अथवा ऊर्ध्वक्षिप्त संधिभग्नांत भयंकर वेदना होतच असून अस्थि ( एकाच्या अथवा दोघांच्या क्रियेमुळे ) परस्परांपासून दूर सरकतात आणि अध : क्षिप्त अधिभग्नात वेदना , संध्यांचा बिघाड हे प्रकार होऊन ( ऊर्धक्षिप्त संधिभग्नात सांगितल्याप्रमाणे ) अस्थिही परस्परांपासून दूर होतात . ( विशेष इतकाच की ते किंचित्‌ खालीवर होतात .)

आतां यापुढे कांडभग्न रोगाची लक्षणे सांगतो ---

कांडभग्नाचे प्रकार .

काण्डे त्वत : कर्कतकाश्वकर्णविचूर्णितं पिच्चितमस्थिच्छल्लिका ॥४॥

काण्डेषु भग्नं त्वतिपातितं च मज्जागतं च स्फुटिंत वक्रम्‌ ॥

छिन्नं द्विधा द्वादशधाऽपि काण्डे ---

कांडभग्न रोगाचे प्रकार बारा आहेत ते - पहिला कर्कटक ( यांत रोग्याचे भग्न झालेले हाड दोन्ही बाजूस दबलेले असून मध्ये वर आलेले असते ); दुसरा अश्वकर्ण भग्न झालेले - चुरलेले - हाड स्पर्शाने अथवा शब्दाने कळते ); चवथा पिच्चित ( यांत हाड पिचलेले व पुष्कळ सूज आलेले असते ); पांचवा अस्थिछल्लिका ( यांतील भग्न झालेल्या हाडाचा काही भाग दुसर्‍या भागाशी गुंतलेला असतो व तो भाग निराळा झालेला स्पष्ट दिसतो ); सहावा कांडभग्न ( यात हाडाची नळी मोडलेली असते ); सातवा अतिपात ( यांत भग्न झालेले सर्व हाड मज्जेत शिरते व मज्जा बाहेर पडते ); नववा स्कुटित ( यांत हाडाचे पुष्कळ तुकडे झालेले असतात ); दहावा वक ( यांतील भग्न हाड वांकडे होते ); आणि अकरावा व बारावा ( हे दोन्ही प्रकार ) छिन्न या एकाच नावाने जाणावे ( पैकीं पहिल्या छिन्न प्रकारात भग्न झालेल्या हाडाचे अनेक बारीक बारीक तुकडे झालेले असतात व दुसर्‍या छिन्न पकारांत भग्न हाडाची एक बाजू चांगली शाबून असून दुसर्‍या बाजूचे तुकडे होतात .)

कांडभग्नाचीं सामान्य लक्षणें .

स्नस्ताङ्गता शोयरुजातिवृद्धि : ॥५॥

सम्पीडयमाने भवतीहशब्द : स्पर्शासहं स्पन्दनतोदशूला : ॥

सर्वास्ववस्थासु न र्शमलाभो भग्नस्य काण्डे खलु चिन्हमेतत्‌ ॥

कांडभग्न १ रोगाची सामान्य लक्षणे - अंग गळणे , सूज येणे , ती वाढणे , फार ठणका लागणे , हाड भग्न झालेल्या ठिकाणी चेपले असता शब्द होणे व त्यास हाताचा स्पर्श सहन न होणे , कापरे सुटणे , शूल उद्भव्रणे , व सुई टोचल्यासारखी वेदना होणे व कोणत्याही स्थितीत रोग्यास बरे न वाटणे या प्रकारची असतात .

भग्नंतु काण्डे बहुधा प्रयाति समासतो नामभिरेव तुल्यम्‌ ॥६॥

वर सांगितलेल्या कांडभग्न रोगाच्या बारा प्रकाराशिवाय कधी कधी निराळे असे अनेक प्रकार द्दष्टीस पडतात ; त्यास त्यांच्या आकृतीवरून व ठिकाणावरून योग्य असतील ती नावे वैद्यांनी द्यावी .

तरुणास्थीनि नम्यन्ते भिद्यन्ते नलकानि च ॥

कपालानि विभज्यन्ते स्फुटन्ति रूचकानि च ॥७॥

कांडभग्नर रोगात निरनिराळे अस्थि निरनिराळया प्रकाराने भग्न होतात ; ते असे की , तरुणास्थि ( नाक , कान , डोळे वगैरे यांची लवचिक हाडे ) दबतात , नलिकास्थि ( नळया ) चिरतात , कपालास्थि ( कुल्लयांची वगैरे हाडे ) फुटून तुकडे होतात आणि रुचकास्थीचे ( दाताचे वगैरे ) कपरे पडतात , ( वलयास्थीवेहि कपरे पडतात .)

अल्पाशिनोऽनात्मवतो जन्तोर्वातात्मकस्य च ॥

उपद्रवैर्वा जुष्टस्य भग्नं कृच्छ्रेण सिध्यति ॥८॥

कांडभग्न रोगाचीं साध्यासाध्य लक्षणें .

सम्यक सोन्धतमप्यस्थि दुनिंक्षेपनिबन्धनात्‌ ॥

सङक्षोभाद्वपि यद्नच्छोद्विक्रियां तच्च वर्जयेत्‌ ॥९॥

भिन्नं कपालं कटयां तु सन्धिमुंक्त तथा च्युतम्‌ ॥

जघनं प्रतिपिष्टं च वर्जयेत्तु विचक्षण : ॥१०॥

असंश्लिष्टकपालं च ललाटे च्रूर्णितं च येत्‌ ॥

भग्नं स्तनान्तरे पृष्ठे शङेख मूर्न्घि च वर्जयेत्‌ ॥११॥

कांडभग्न रोग झालेला पुरुष थोडे अन्न खाणारा , इंद्रिये स्वाधीन न ठेवणारा ( कुपथ्य करणारा ), वात प्रकृतीच व ज्वर वगैरे उपद्रवानी युक्त असा असला तर त्याचे भग्न झालेले हाड साध्य होण्यास महान्‌ कष्ट पडतात : त्सेच भग्न झालेले अस्थि चांगले जोडले गेल्यावर जर चांगले बांधले व ठेवले गेले नाहीत ; अथवा त्यास ढका लागला तर ते विकोपास जाऊन असाध्य होतात . कंबरेचे वगैरे फुटलेले कपालास्थि , सांध्यापासून सुटलेले अथवा अगदीच निखळलेले अस्थि अणि चूर्ण झालेले जघनास्थि हे चिकित्सा करण्यास वर्ज्य जाणावे ; आणि त्याप्रमाणेंच कपालस्थीचे तुकडे होऊन ते जुळता येण्याजोगे नसले अथवा स्तन , पाठ , शंख व मस्तक याचे अस्थि भग्न झाले तर ते असाध्य म्हणून सोडून द्यावे .

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2015-06-24T13:49:42.7530000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

निष्णा

  • पु. निशाणा पहा . 
  • m  A whetstone. 
RANDOM WORD

Did you know?

आत्मा जेव्हा शरीर सोडतो तेव्हा त्याचा पुढचा प्रवास कसा असतो?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Latest Pages

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Dictionaries: 44
  • Hindi Pages: 4,328
  • Total Pages: 38,982
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Tags: 2,508
  • English Pages: 234
  • Marathi Pages: 22,630
  • Sanskrit Pages: 11,789
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.