TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
संस्कृत सूची|शास्त्रः|आयुर्वेदः|सार्थ माधवनिदान|
कर्णरोगनिदान

माधवनिदान - कर्णरोगनिदान

" शरिरेंद्रिय-सर्वात्मा संयोगधारी जीवितम् " अशी जीवनाची आयुर्वेदीय, व्यापक व्याख्या आहे.


कर्णरोगनिदान

चरकाने मुख्य कर्णरोग वातजन्य , पित्तजन्य , कफजन्य , व सान्निपातिक असे चार सांगितले असून , दुसर्‍यांनी दुसरे बरेच सांगितले आहेत . त्या सर्वांची लक्षणे खाली क्रमवार सांगतो .

वातजन्य कर्णरोग ,

नादोऽतिरूक्कर्णमलस्य शोष :

स्नावस्तनुश्चाश्रवणं च वातात्‌ ॥

वात्तजन्य कर्णरोगात वाय़ूच्या प्रकोपाने कानात नाद होणे , ऐकू न येणे , ठणका लागणे , कानांतून पातळ स्राव होणे व त्यांतील मळ सुकून जाणे याप्रमाणे लक्षणे असतात .

पित्तजन्य कर्णरोग .

शोथ : सरागोदरण विदाह :

सपीतपूतिस्नवणं च पित्तात्‌ ॥१॥

पित्तजन्य कर्णरोगात पित्तामुळे कान सुजून लाल होणे व त्यांत भेगा पडणें . आग होणे आणि त्यातून पिवळया व घाण मारणार्‍या अशा पातळ पदार्थाचा स्राव होणे हे प्रकार द्दष्टीस पडतात .

कफजन्य कर्णरोग .

वैश्वुत्यकण्डूस्थिरशोथशुक्ला -

स्निगधास्नुनि : श्लेष्मभवेति रुक च ॥

कफजन्य कर्णरोगाची लक्षणे :--- कफप्रकोपाने भलतेच ऐकू येणे , कानात अशी सूज उद्भवून तिला खाज सुटणे व स्निग्व आणि पांढर्‍या वर्णाचा पातळ पदार्थ कानातून स्रवणे याप्रमाणे होत .

सान्निपातिक कर्णरोग .

सर्वाणि रूपानि च सन्निपातात्‌

स्नावश्च तत्राधिकदोषवर्ण : ॥२॥

सान्निपातिक कर्णरोगात तिन्ही दोषांची वर सांगितलेली लक्षणे एकवटलेली असून त्यात कानावाटे होणारा स्राव ज्या दोषाचे अधिक्य असेल त्याच्या वर्णाचा असतो .

याप्रमाणे कर्णरोगाचे मुख्य प्रकार झाले , आता इतर ग्रंथकारांनी सांगितले आहेत त्यांची नावे व लक्षणे येणेप्रमाणे .

कर्णशूलाचीं लक्षणें .

समीरण : श्रोत्रगतोऽन्यथाचरन्‌ समन्तत : शूलमतीव कर्णयो :

करोति दोषैश्च यथा समावृत : स कर्णशूल ; कथितो दुरासद : ॥

पहिल्या प्रकारास कर्णशूल म्हणतात व हा कष्टसाध्य आहे . कानांतील वायु , कफ , पित्त व रक्त या दुसर्‍या दोषांनी व्याप्त झाला असता तो कानामध्ये उलट गतीने फिरतो व त्यामुळे अत्यंत वेदना उत्पन्न होतात : ही त्यांची लक्षणे होत .

कर्णनादाचीं लक्षणें .

कर्णस्नोत : स्थिते वाते शृणोति विविधान्‌ स्वरान्‌ ॥

भेरीमृदङ्गशङखानां कर्णनाद : स उच्चते ॥४॥

दुसर्‍या प्रकारास कर्णनाद हे नाव आहे . यात वायु कानाच्या भोकात जाऊन राहिला असता नगारा , मृदंग , शंख यांचे आवाज व दुसरे अनेक स्वर ऐकू येतात

बाधिर्याचीं लक्षणें .

यदा शब्दवहं वायु : स्नोत : आवृत्य तिष्ठति ॥

शुद्ध : श्लेष्मान्वितो वापि बाधिर्यं तेन जायते ॥५॥

तिसरा प्रकार बाधिर्य होय . हे नुसता वायु अथवा कफवेष्टित वायु जेव्हा प्रकोप पावून शब्दवाहक धमन्यांचा आश्रय करतो तेव्हाम उद्भवते व रोग्यास कानांनी मुळी ऐकू येत नाही .

कर्णक्ष्वेडाचीं लक्षणें .

वायु : पित्तादिभिर्युक्तो वेणुघोषोपमं स्वनम्‌ ॥

करोति कर्णयो : क्ष्वेडं कर्णक्ष्वेड : स उच्चत्ते ॥६॥

चवथ्या प्रकारास कर्णक्ष्वेड अशी संज्ञा देतात . यात पित्तादि दोषांनी मिश्रित झालेला वायु कानात अलगूज , पावा वगैरे वेळूच्या वाद्यासारखा आवाज उत्पन्न करतो .

कर्णस्नावाचीं लक्षणें .

शिरोऽभिघातादथवा निमज्जनाज्जले प्रपाकादथ वापि विद्रधे :

स्नवेद्धि पूयं श्रवणोऽनिलार्दित : स कर्णसंस्नाव इति प्रकीर्तित : ॥

पाचवा प्रकार कर्णस्वाव . हा डोक्यास आधात झाल्याने , पाण्यात पोहताना , पाणी कानात शिरख्याने अथवा कानांत गळू होऊन ते पिकल्याने वायूचा प्रकोण होऊन होतो व यांत कानांदूम पू स्रवतो .

कर्णकेडू .

मारुत : कफसंयुक्त : कर्णे कण्डूं करोति च ॥

सहाव्या प्रकारास कर्णकंडु म्हणतात . यात कफमिश्रित वायु कानामध्ये अतिशय कंड उत्पन्न करतो .

कर्णगथूक .

पित्तोष्मशोषित : श्चेष्मा कुरुते कर्णगूथक : ॥८॥

सातवा प्रकार कर्णगुथक . हे नाव पित्ताच्या उष्णतेमुळे कफ सुकला असता योमुळ कानांत चमतो त्यास देतात .

कर्णप्रतिनाहलक्षणें .

स कर्णगूथो द्रवतां गतो यदा विळायितो घ्राणमुले प्रथञ्चतो ॥

तदा स कर्णप्रतिनाहसंज्ञितो भवेद्धिकार : शिरसोऽभंदकृछ ॥

आठवा प्रकार कर्णप्रतिनाह . यात कानातील पळ द्रवकम होऊन अथवा स्नेहाधर्माविकांमुळे आर्द्र होऊन नाकात व तोंडात शिरतो . हा विकार फार दिवस गहित्यास यापासून पुढे अर्धझिशीचाही ( अर्धें डोके दुखण्याचा ) विकार उदभवतो .

कृमिकर्णाचीं लक्षणें .

यदा तु मूर्च्छन्त्यथवापि जन्तव : मृजन्त्वपत्यान्यथवापि मक्षिका : ॥

तदाञ्जनत्वाच्छ्रवणो निरुच्यते भिषग्मिराद्यै : कृमिकर्णको गद : ॥

पतङ्गा : शतपद्यश्च कर्णस्नोत : प्रविश्य हि ॥

अरतिं व्याकुलत्वं च भृशं कुर्वन्ति बेदनाम्‌ ॥११॥

कर्णो निस्तुद्यते तस्य तथा फुरफुरायते ॥

कीटे चरति रूक्‌तीव्रा निष्पन्दे मन्दवेदना ॥१२॥

कर्णरोगाच्या नवव्या प्रकारास कृमिकर्णक म्हणतात . कानात किडे पडतात अथवा माशा अंडी घालतात तेव्हां जुने वैद्य कृमिरोगांत सांगितल्या प्रकारची लक्षणे असलेला हा विकार म्हणतात . याशिवाय कानांत कधी कधी पतंग , गोमा व गोमाशा या शिरतात तेव्हा कान फुरफुरतो , त्याला ठणका लागतो व सुया टोबल्यामुळे त्यांत वेदना होऊन रोग्याचा जीव अत्यंत व्याकुळ होतो . या वेदना पतंगादि कीटक कानांत फिरू लागला असता तीव्र होतात व तो शांत राहिला असता मंद असतात .

कर्णविद्रधीचीं लक्षणें .

क्षताभिघातप्रभवस्तु विद्रधिर्मवेत्तथा दोवकृतोऽपर : पुन : ॥

सरक्तपीतारुणमस्नमास्नवेत्‌ प्रतोदधूमायनदाहचोषवान्‌ ॥

दहावा प्रकार कर्णविद्रधि होय , हा कान कोरल्याने दुखावला गेला अथवा कांही लागून क्षत पडते तर त्यामुळे उद्भवतो व त्याचप्रमाणे वातादि दोषप्रकोपानेहि उत्पन्न होतो . त्याचे ठिकाणी आग असते , यातून धूर निधाल्यासारखे वातते ; यास सुयांनी टोचल्यासारख्या अथवा तुंबडी लावल्यासारख्या वेदना होतात आणि हा फुटला असता यातून तांबूस व पिवळट रक्ताचा स्राव होतो .

कर्णरोगाचे इतर प्रकार .

कर्णपाकस्तु पित्तेन कोथविक्लेदकृद्भवेत्‌ ॥

कर्णविद्रधिपाकाद्वा जायते चाम्बुपूरणात्‌ ॥१४॥

पूयं स्नवति वा पूर्ति स ज्ञेय ; पूतिकर्णक :

कर्णशोथार्बुदार्शांसि जानीयादुक्तलक्षणै : ॥१५॥

अकरावा प्रकार कर्णपाक , हा कानात पाणी गेल्यामुळे अथवा वर सांगितलेला कर्णविद्रधि पिकल्यामुळे होऊन त्याच्या योगाने कान सडतो व चिवळतो आणि बारावा प्रकार पूतिकर्णक यात कानावाटे घाण पू वाहतो . या कर्णरोगाच्या सांगितलेल्या बारा प्रकारांशिवाय कर्णशोथ , कर्णार्श असे आणखी त्याचे तीन प्रकार वैद्यशास्रात सांगितले आहेत . याची लक्षणे मागे सांगितलेल्या शोथ , अर्बुद व अर्श या रोगाप्रमाणे असल्यामुळे ती तेथेच पाहावी ; येथे त्यांची द्विरुक्ति करीत नाही .

आतां कर्णपाली रोगाविषयी लिहितो .

परिपोटकाचीं लक्षणें .

सौकुमार्याच्चिरोत्सृष्टे सहसाऽतिप्रवर्धिते ॥

कर्णशोथो भवेत्पाल्यां सरुज : परिपोटवान्‌ ॥१६॥

कृष्णारुणनिभ : स्तब्ध : स वातात्परिपोटक : ॥

टोचलेल्या कानाची भोके कान कोवळा असल्यामुळे पुष्कळ दिवस तशीच सोडून एकदम वाढविली तर त्याच्या पाळीला सूज येऊन तो फुगतो ; या प्रकारच्या रोगास परिपोटक ( हिंगुरडे ) म्हणतात . हा वातजन्य आहे व यांत वायूमुळे कानास आलेला फुगा काळा व तांबूस वर्णाचा , आणि कठिण असा असतो .

उत्पाताचीं लक्षणें .

गुर्वाभरणसंयोगात्ताडणाद्धर्षणादपि ॥१७॥

शोथ : पाल्यां भवेच्छयावो दाहपाकरुजान्वित : ॥

रक्तो वा रक्तपित्ताभ्यामुत्पात : स गदो मत : ॥१८॥

सोन्यामोत्याचे जड दागिने कानांत घातल्यामुळे अथवा त्याच्या ठिकाणी ताडण अथवा घर्षण केल्यामुळे ( कानांच्या ) पाळीला हिरव्या , निळया अथवा तांबूस वर्णाची सूज येऊन तिला ठणका लागणे , आग होणे व ती पिकून पू स्रवणे या रोगास उत्पात असे नांव आहे , हा रक्त व पित्त यांचा प्रकोप झाल्याने उद्भवतो .

उन्मन्थकाचीं लक्षणें .

कर्णं बलाद्वर्धयत : पाल्यां वायु : प्रकुप्यति ॥

कफं प्रगृह्य क्रुरुते शोफं स्तब्धमवेदनम्‌ ॥१९॥

उन्मन्थक : सकण्डूको विकार : कफवातज : ॥

कानाचे भोक बळेच मोठे केले असता होणार्‍या वातकफजन्य कर्णपाळीच्या रोगास उन्मंथक अशी संज्ञा असून , यांत कुपित झालेला वायु कफाशी मिश्रित होऊन तो कानाच्या पाळीमध्ये कठिण अशी सूज उत्पन्न करतो . या सुजेच्या ठिकाणी वेदना कमी असतात , पण कंड असते .

दु : खवर्धन लक्षणें .

संवर्धमाने दुर्विंद्धे कण्डूदाहरुजान्वित : ॥

शोफो भवति पाकश्च त्रिदोषो दुःखवर्धन : ॥२०॥

वाईट रीतीने कान टोचला गेला असता जर तो तसाच वाढू दिला तर कानाच्या पाळीला शोथ ( सज ) येतो ; यास दु : खवर्धन म्हणतात व हा कंड , दाह व ठणका या लक्षणांनी युक्त असतो आणि त्याचा पाक होतो .

परिलेहीचीं लक्षणें .

कफासृक्कृमिसंभूत : स विसर्पान्नितस्तत : ॥

लिहेत्‌सशष्कुलीं पालीं परिलेहत्यिसौ स्मृत : ॥२१॥

कानाच्या पाळीला कफ व कृमि यांपासून जी सूज उत्पन्न होऊन पाळीवर सर्वत्र पसरते तिला परिलेही ही संज्ञा देतात , हिच्यामुळे कानी ची पाळी सर्व झडून जाते .

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2015-06-24T13:49:46.1600000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

इष्टि

  • स्त्री. अग्निहोत्र्यानें दर महिन्याच्या शुक्ल आणि कृष्ण पक्षाच्या प्रतिपदेस करावयाचा याग ; अग्निहोत्र घेतल्यापासून तें नष्ट होईपर्यंत अग्निहोत्र्यानें हा याग करावयाचा असतो . इष्टींत नित्य ( दर्शपूर्णमास ) नैमित्तिक ( आग्रयणेष्टि ; वर्धापनेष्टि इ० ) व कांहीं काम्य ( वर्षकामेष्टि , पवित्रेष्टि इ० ) आहेत . अग्निष्टोमादि यज्ञांतहि दीक्षणीया , प्रायणीया , आतिथ्या , अवभृथेष्टि , उदयनीया वगैरे इष्टी असतात . चातुर्मास्य याग हाहि अनेक इष्टींचाच समुदाय आहे . पशुयाग हीहि पश्विष्टीच आहे . सामान्यत : कोणत्याहि श्रौतयागाची इष्टि ही मूल प्रकृति आहे . तंव तिये इष्टीचिया बुडीं । पशुहिंसा रोकडी । - ज्ञा १३ . २२२ . [ सं . इष = इच्छिणें ] 
RANDOM WORD

Did you know?

shreeyantra siddha kase karave ?
Category : Hindu - Puja Vidhi
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site