TransLiteral Foundation
संस्कृत सूची|शास्त्रः|आयुर्वेदः|सार्थ माधवनिदान|
मसूरिका ( देवी ) निदान

माधवनिदान - मसूरिका ( देवी ) निदान

" शरिरेंद्रिय-सर्वात्मा संयोगधारी जीवितम् " अशी जीवनाची आयुर्वेदीय, व्यापक व्याख्या आहे.


मसूरिकानिदान

देवीचीं कारणें .

कट्‌वस्ललवणक्षारविरुद्धाध्यशनाशनै : ॥

दुष्टनिष्पावशाकाद्यै : प्रदुष्टपवनोदकै : ॥१॥

क्रुद्धग्रहेक्षणाच्चापि देशे दोषा : समुद्धता : ॥

जनयन्ति शरीरेऽस्मिन्‌ दुष्टरक्तेन सङ्गता : ॥२॥

संप्राप्ति व प्रकार , मसूराकृतिसंस्थाना : पिडका : स्युर्मसूरिका : ॥

तिखट , आंबट , खारट व क्षार पदार्थ खाणे , संयोगविरूद्ध पदार्थ व त्याचप्रमाणे नासलेले अन्न व वाल , वाटाणे , उडीद वगैरे कडधान्य बक्षण करणे , जेवणावर जेवणे , वायु आणि पाणी बिघडणे आणि शनि वगैरे दुष्ट ग्रहाची प्रतिकूलता होणे या सर्व कारणांमुळे वातादि दोष प्रकुपित झाले असता ते दुष्ट रक्ताअशी मिळून रोग्याच्या शरीस्भर मसुराच्या दाण्याएवढया व तशाच वर्णाच्या ज्या पुळया उत्पन्न करतात त्यांना प्रसुरिका अथवा देवी असे म्हणतात . या तिन्ही दोषांपासून पृथक पृथक होणार्‍या अशा तीन , सान्निपातिक एक , रक्तजन्य एक , रक्तजन्य एक , चर्मपिटिका एक आणि रोमांतिक ( गोवर ) एक मिळून एकंदर सात प्रकारच्या असतात .

देवींचें पूर्वरूप .

तासां पूर्वं ज्वर : कण्डूर्गात्रभङ्गोऽरुचिर्भ्रम : ॥३॥

त्वचि शोफ : सवैवर्ण्यो नेत्ररागस्तथैव च ॥

देवी उत्पन्न होण्यापूर्वी रोग्यास प्रथम ताप येतो , अंगास कंड सुटते व ते फुटू लागते . त्वचैचा वर्ण बदलतो व ती सुजते आणि तसेच त्यास अरुचि होते घेरी येते व त्याचे डोळे लाल होतात .

वातजन्य देवींचीं लक्षणें .

स्फोटा : कृष्णारुणा रुक्षास्तीव्रवेदनयान्विता : ॥४॥

कठिनाश्चिरपाकाश्च भबन्त्यनिलसंम्भवा : ॥

सन्ध्यस्थिपर्वणां भेद : कास : कम्पोऽरति : क्लम : ॥५॥

शोषत्ताल्वोष्टजिव्हानां तृष्णा चारुचिसंयुता ॥

वातजन्य देवीमध्ये रोग्याच्या शरीरावर उद्भवलेल्या काळया पुळया व तांबूस वर्णाच्या , रूक्ष , कठिण व लौकर न पिकणार्‍या अशा असून त्यांना अत्यत ठणका असतो व त्यांमुळे सांधे , हाडे व बोटाची पेरी ही फुटतात ; अंग कापते , खोकला येतो , अरुचि उत्पन्न होते , टाळू , ओठ व जीभ यास कोरड पडते , तहान . लागते , आयासावाचून त्यास थकवा येतो व अस्वस्थपणा वाटतो .

पित्तजन्य देवींचीं लक्षणें .

रक्ता : पतिऽसिता : स्फोटा : सदाहास्तीव्रवेदना : ॥६॥

भवन्त्यचिरपाकाश्च पित्तकोपसमुद्भवा : ॥

विटभेदश्चाङ्गमर्दश्च दाहस्तृष्णऽरुचिस्तथा ॥७॥

मुखपाकोऽक्षिपाकश्च ज्वरस्तीव्र : सुदारुण : ॥

पित्तजन्य देवीमध्ये रोग्याच्या शरीरावर उद्भवलेल्या पुयळा तांबडया , पिवळया व काळया वर्णाच्या अशा असून त्यांना ठणका व दाह अत्यंत असतो व त्या लौकर पिकतात , यापासून रोग्यास भयंकर ताप येतो , त्याच्या तोंडास व डोळयास पिकलेले फोड येतात , अंग मोडून येऊन त्याचा दाह होतो व त्याचप्रमाणे अरुचि , तहान व शौचास पातळ होणे ही लक्षणे होतात .

रक्तजन्य देवी .

रक्तजायां भवन्त्येते विकारा : पित्तलक्षणा : ॥८॥

वर सांगितलेले पित्तजन्य देवीचे सर्व प्रकार व लक्षणे हीच रक्तजन्य देवी आल्या असता द्दष्टीस पडतात .

कफजन्य देवींची लक्षणें .

कफप्रसेक : स्तैमित्यं शिरोरुग्गात्रगौरवम्‌ ॥

ह्रल्लास : सारुचिर्निद्रा तन्द्रालस्यसमन्विता : ॥९॥

श्वेता : स्निंग्धा भृंशं स्थूला : कण्डूरा मन्दवेदना : ॥

मसूरिका : कफोत्थाश्च चिरपाका : प्रकीर्तिता : ॥१०॥

कफजन्य देवीतील फोड फार मोठे , पांढरे , तुळतुळीत व त्याचप्रमाणे किंचित्‌ ठणका होणारे पण फार खाजणारे व फार दिवसांनी पिकणारे असे असून या रोगात रोग्याच्या तोंडातून कफ पडतो , अंग चिधळते व ओले वस्र गुंडाळल्यासारखे होते ; त्यास आळस येतो आणि उम्हासे , अरुचि , झोप व झापड या लक्षणांनी तो युक्त असतो .

सान्निपातिक देवी .

नीलाश्विपिटविस्तीर्णा मध्ये निम्ना महारुजा : ॥

चिरपाका : पूतिस्रावा ; प्रभूता : सर्वदोषजा : ॥११॥

सान्निपातिक देवीचे फोड रोग्याच्या शरीरावर फार दाट येतात व ते निळया वर्णाचे , पोह्यासारखे चपटे , पसरट व मध्यभागी खोलगट अशा प्रकारचे असून त्यांस अत्यंत ठणका लागलेला असतो व त्यांचा पाक फार दिवसांनी होऊन त्यांतून दूर्गंधयुक्त पुवाचा स्राव होतो .

चर्मपिटिका .

कण्ठरोधोऽरुविस्तन्द्राप्रलापारतिसंयुता : ॥

दुश्चिकित्स्या : समुद्दिष्टा : पिडकाश्चर्मसंज्ञिता : ॥१२॥

ज्या देवींच्या फोडामुळे रोग्याचा घसा घरतो व अरुचि , झापड , बडबड व अस्वस्थपणा या लक्षणांनी तो पीडित होतो त्यास चर्मपिटिका अशी संज्ञा असून त्याची चिकिस्सा करणे कठिण पडते .

रोमांतिक अथवा गोवर ,

रोमकूरोन्नतिसमा रागिण्य : कफपित्तजा : ॥

कासापोचकसंयुक्ता रोमान्त्यो ज्वर र्विका : ॥१३॥

रोग्यास प्रथम ताप येऊन मग त्याच्या शरीरावर केसांची छिद्रे उंचावून जो बारीक व तांबडया वर्णाचा पुर्ळ येतो त्यास रोमांतिक अथवा गोवर असे म्हणतात . हा तुरळक असतो व कफपित्त याच्या प्रकोपापासून उद्‌भवतो व हा उद्‌भवल्यावर त्याच्या तोंडाची चव जाते व त्यास खोकला उत्पन्न होतो .

येथपर्यंत देवींचे प्रकार व त्यांची लक्षणे सांगितली ; आता त्या देवी रसादि सप्तधातूंशी संयुक्त झाल्यामुळे जे प्रकार होतात ते क्रमाने खाली सांगितल्याप्रमाणे जाणावे .

रसगत देवींचीं लक्षणें .

तोयबुद्‌बुदसंकाशास्त्वग्गताश्च मसूरिका : ॥

स्वल्पदोषा : प्रजायन्ते भिन्नास्तोयं स्नवन्ति च ॥१४॥

रस ( त्वचा ) गत देवी पाण्याच्या बुडबुडयासारख्या असून त्या फुटल्या असता त्यांतून ( फोडातून ) पाणी वाहते . या देवी अल्प दोषयुक्त असल्यामुळे सुसाध्य असतात .

रक्तगत देवींचीं लक्षणें .

रक्तस्था लोहिताकारा : शीघ्रपाकास्तनुत्वच : ॥

साध्या नात्यर्थदुष्टाश्च भिन्न रक्तं स्रवन्ति च ॥१५॥

रक्तगत देवी तांबडया वर्णाच्या व लौकर पिकणार्‍या व पातळ त्वचेच्या अशा असून त्या फुटल्या असता त्यातून रक्त वाहते . या रक्त फार बिघडले नसल्यास साध्य होतात .

मांसगत देवींचीं लक्षणें .

मांसस्था : कठिना : स्निग्धाश्चिरपाकास्तनुत्वच : ॥

गात्रशूलोऽरति : कण्डूर्मूर्च्छादाहतृषान्विता : ॥१६॥

मांसगत देवी या कठिण , तुळतुळीत , पातळ स्वचेच्या व फार दिवसांनी पिकणार्‍या अशा असून या झालेल्या रोग्याच्या अंगास कंड सुटते व कळा लागतात आणि याशिवाय मूर्च्छा , तहान , दाह व अस्वस्थपणा ही लक्षणेही द्दष्टीस पडतात .

मेदोगत देवींची लक्षणें .

मेदोजा मण्डलाकारा : मृदव : किञ्चिदुन्नता : ॥

घोरज्वरपरीताश्च स्थूला : कृष्णा : सवेदना : ॥

सम्मोहारतिसन्तापा : कश्चिदाभ्योविनिस्तरेत्‌ ॥१७॥

मेदोगत देवी या वाटोळया , किंचित वर उचललेल्या , फुगलेल्या , मऊ व काळया दर्णाच्या असून त्यांच्या फोडास ठणका असतो व या उद्भवलेल्या रोग्याच ठिकाणी दाह , भयंकर ताप , इंद्रिये व मन यास व्याकुलपणा व अस्वस्थता ही लक्षणे द्दष्टीस पडतात . या अत्यंत कष्टसाध्य असल्यामुळे एखादाच रोगी यातून क्वचित पार पडतो .

मज्जागत व अस्थिगत देवींचीं लक्षणें .

क्षुद्रा गात्रसमारूढाश्चिपिटा : किञ्चिदुन्नता : ॥

मज्जोत्था भृशसम्मोहवेदनारतिसंयुता : ॥१८॥

छिन्दन्ति मर्मधामानि प्राणानाशु हरन्ति ता : ॥

भ्रमरेणेव विद्धानि भवन्त्यस्थीनि सर्वत : ॥१९॥

अस्थि व मज्जागत झालेल्या देवी बारक्या चिपटया , किंचित्‌ वर आलेल्या पण बहुतेक अंगासरशा अशा असून त्यांस ठणका असतो व त्या अस्थींना भुंग्याने पोखरल्याप्रमाणे वेदना होतात ; तसेच यांच्यामुळे रोग्याच्या मनास ग्लानि व अस्वस्थपणा येतो व या ( देवी ) शेवटी त्याच्या मर्माचा भेद करून प्राण घेतात .

शुक्रगत देवींचीं लक्षणें .

पक्वाभा : पिडका : स्निग्धा : श्लक्ष्णाश्चात्यर्थवेदना : ॥

स्तैमित्यारतिसम्मोहदाहोन्मादस्र मान्विता : ॥२०॥

शुक्रजायां मसूर्यां तु लक्षणानि भवन्ति च ॥

निर्दिष्टं केवलं चिन्हं द्दश्यते न तु जीवितम्‌ ॥२१॥

शुक्रगत देवी तुळतुळीत , गुळगुळीत व पिकल्याप्रमाणे दिसतात आणि त्यांस अत्यंत ठणका असून त्या दाह , ओले वस्त्र गुंडाळल्यासारखे वाटणे , मूर्च्छा , उन्माद व अस्वस्थपणा या लक्षणांनी रोग्यास पीडा देतात , या असाध्य आहेत .

दोषमिश्रास्तु सप्तैता द्रष्टव्या दोषलक्षणै : ॥

आता सांगितलेल्या निरनिराळया लक्षणांच्या सप्तधातुगत देवींमध्ये ( वर सांगितलेल्या ) वातादि दोषांपकी ज्या दोषांची लक्षणे द्दष्टीस पडतील त्या दोषाने त्या मिश्रित झाल्या आहेत म्हणून समजावे .

त्वग्गता रक्तजाश्वैव पित्तजा : श्लेष्मजास्तथा ॥२२॥

पित्तश्लेष्मकृताश्वैव सुखसाध्या मसूरिका : ॥

एता विनापि क्रियया प्रशाम्यन्ति शरीरिणाम्‌ ॥२३॥

वातजा वातपित्तोत्था वातश्लेष्मकृताश्च या : ॥

कृच्छ्रसाध्यामतात्तास्तु यत्नादेता उपाचरेत्‌ ॥२४॥

असाध्या : सन्निपातोत्थास्तासां वक्ष्यामि लक्षणम्‌ ॥

प्रवालसद्दशा : काश्चित्‌ काश्चिज्जम्बूफलोपमा : ॥२५॥

लोहजालसमा : काश्चिदतसीफलसन्निभा : ॥

आसां बहुविधा वर्णा जायन्ते दोषभेदत : ॥२७॥

कासो हिक्का प्रमोहश्च ज्वरस्तीव्र : सुदारुण : ॥

प्रलापारतिमूर्च्छाश्च तृष्णादाहोऽतिघूर्णता ॥२७॥

मुखेन प्रस्नवेद्रक्तं तथा घ्राणेन चक्षुषा ॥

कण्ठे घुर्घुरकं कृत्वा श्वसित्यत्यर्थदारुणम्‌ ॥२८॥

मसूरिकाभिभूतो यो भृशं घ्राणेन नि : श्वसेत्‌ ॥

स भृशं त्यजति प्राणान्‌ तृष्णार्तो वायुदूषित्‌ ॥२९॥

सर्वं प्रकारच्या देवींपैकी रस व रक्तगत झालेल्या व त्याचप्र मा णे पित्तजन्य , कफजन्य व पित्तकफजन्य ज्या देवी असतात त्या साध्य असून औष धा वाचून वर्‍या होणार्‍या असतात व तशाच वातजन्य , वातपित्तजन्य व वातकफजन्य असलेल्या देवी कष्टसाध्य असून चिकित्सा केली असता बर्‍या होतात , पण ज्या देवी सान्निपातिक असून दोषमे दा ने भिन्न भिन्न वर्णाच्या म्हणजे काही पोवळयासारख्या लाल वर्णाच्या , काही जांभळासारख्या निळया वर्णाच्या , व काही लोखंडी गोटयासारख्या काळया व र्णा च्या व काही जवसाच्या बोंडासारख्या चमत्कारिक अशा होतात त्या असाध्य असतात . या देवीरोगाने पीडित झालेल्या रोग्याचे ठिकाणी जेव्हा भयंकर ताप , दाह , खोकला , तहान , उचकी , मूर्च्छा , बडबड व अस्वस्थपणा ही लक्षणे उत्पन्न होऊन तो डोळे वेडेवाकडे फा डतो , त्याचे तोंड , नाक व डोळे यांवाटे रक्त वाहते , त्यास दम लागातो व घसा घुरघुरतो , तो वायूने पीडित होतो व त्यास शोष पडतो आणि तो केवळ नाकाने श्वास टाकतो तेव्हा तो तात्काळ प्राण सोडतो .

मसूरिकान्ते शोथ : स्यात्‌ कूर्परे मणिबन्धके ॥

तथांसफलके चापि दुश्चिकित्स्य सुदारूण : ॥३०॥

देवी य़ेऊन गेल्यानंतर रोग्याचे कोपर व मनगट अथवा खांदा यावर सूज येते , ती असाध्य असते . आपल्यात तिला गुरु म्हणतात .

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2015-06-24T13:49:45.3300000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

सासरीं जातां कुचकुच कांटे, माहेरीं येतां हरीख वाटे

  • ( को.) सासरीं जाणें कष्टप्रद वाटतें, माहेरी जाणें सुखकर वाटतें. 
RANDOM WORD

Did you know?

मंदिराला कळस बांधतात, पण घरातील देव्हार्‍याला कळस का नसतो?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.