TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
संस्कृत सूची|शास्त्रः|आयुर्वेदः|सार्थ माधवनिदान|
कुष्ठरोगनिदान

माधवनिदान - कुष्ठरोगनिदान

" शरिरेंद्रिय-सर्वात्मा संयोगधारी जीवितम् " अशी जीवनाची आयुर्वेदीय, व्यापक व्याख्या आहे.


कुष्ठरोगनिदान

कुष्ठरोगनिदान

कुष्टरोगाचीं कारणें व प्रकार

विरोधीन्यन्नपानानि द्रवस्निग्घगुरुणि च ॥

भजतामागतां छर्दि वेगांश्चान्यात्‌ प्रतिघ्नताम्‌ ॥१॥

व्यायाममतिसन्तापमतिभुक्‌त्वा निषेविणाम्‌ ॥

घर्मश्रमभयार्तानां दुतं शीताम्बुसेविनाम्‌ ॥२॥

अजीणीध्यशिनां चैव पञ्चकर्मापचारिणाम्‌‍ ॥

नवान्नदधिमत्स्यातिलवणाम्लनिषेविणाम्‌ ॥३॥

माषनूलकपिष्टान्नतिलक्षीरगुडाशिनाम्‌ ॥

शीतोष्णलङ्घनाहारान्‌ क्रमभुक्त्वा निषेविणाम्‌ ॥

व्यवायं चाप्यजीर्णेऽन्ने निद्रां च भजतां दिवा ॥४॥

विप्रान्‌ गुरून्‌ घर्षयतां पांप कर्म च कुर्वताम्‌ ॥

वातादयस्र्यो दुष्टास्त्वग्रक्तं मांसमम्बु च ॥५॥

दुषयन्ति स कुष्ठानां सप्तको द्रव्यसङग्रह : ॥

अत : कुष्ठानि जायन्त सप्त चैक्रादशैव च ॥६॥

( दूध , मसे वगैरे ) संयोगविरुद्र , तसे व पातळ , स्निग्व व जड असे अन्नधान्य खाणे अथवा नवीन अदमुरे दही , मासे , खारट आणि आंबट पदार्थ , व त्यांचप्रमाणे उडीद , मुळे , पिठाचे ( लाडू वगैरे ) केलेले पदार्थ , तीळ , दूध व गूळ ( नेहमी ) सेवन करणे , अपक्वान भक्षिणे अथवा जेवणावर जेवणे , पोटमर जेवून संताप , व्यायाम यांपासून पीडा होणे , उन्हातून आल्यावर , श्रम झाल्यावर , भव वाटल्यावर तत्क्षणी गार पाणी पिणे , अव्यवस्यित वमन - विरेचनादि पंचकर्मे होणे , मलमूत्रादिकांच्या अथवा वांतीच्या वेगाचा रोघ करणे . जेवण झाले असता अतिशय चालणे अथवा कडक ऊन घेणे , वैद्यशास्त्रात सांगितलेल्या मर्यादेबाहेर शीत , उष्ण , लंघन व भोजन यांचे सेवन करणे , दिवसा निजणे आणि जेवण झाल्यावर अन्न जिरले नसता स्रीसमागम करणे ही कृत्ये करणार्‍या व त्याचप्रमाणे पाप आचरणार्‍या व गुरुबाह्मणांवा अपमान करणार्‍या अशा मनुष्याचे शरीरातील वातादि तिन्ही दोष प्रकुपित होतात व ते त्ववा , रक्त , मांस आणि उदक यास दूषित करून त्याच्या ठिकाणी भयंकर असा कुष्ठरोग उत्पन्न करतात . हा कुष्ठरोग सात प्रकारची महाकुष्ठे व अकरा प्रकारची क्षुद्र कुष्ठे मिळून अठरा प्रकार चा होतो , व तो होण्यास ( वात , पित्त व कफ ) हे तिन्ही दोष व ( त्ववा , रक्त , मांस व उदक ही ) चार दूष्यें मिळून या सात कारणांचा संबंध अवश्य असावा लागतो .

सप्त महाकुष्ठें ( रक्तपिती )

कुष्ठानि सप्तधा षैदो : थपृग्द्वन्द्वे : समागतै : ॥

सवष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकत्वत : ॥७॥

वर कुष्ठरोग अठरा प्रकारचा होतो म्हणून सांगतले त्यापैकी सात प्रकारची जी महाकुष्ठे होतात ती तिन्ही दोषांपासून पृथक पृथक होणारी तीन , दोन दोन दोषापासून होणारी तीन , तिन्ही दोषांपासून होणारे एक याप्रमाणे ( सात ) जाणावी . च सातहि प्रकारात त्रिदोषांचा संबंध असतो . तथापि ज्या प्रकारांत ज्या दोषाचे भाविक्व असेल त्याचे नाव त्यास देऊन वैद्यांनी रोग्याची चिकित्सा करावी .

सप्त महाकुष्ठांचीं पूर्वरूपें व नांवें .

अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णता : ॥

दाह : कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोद : कोठोन्नतिर्भ्रम : ॥८॥

व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थिति : ॥

रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽतिकोपनम्‌ ॥९॥

रोमहर्षोऽसृज : कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम्‌ ॥

जेथे कुष्ठ व्हावयाचे असते ती शरीरावरील जागा हातास अत्यंत गुळगुळीत अथवा खरखरीत लागणे , तेथे घाम येणे अथवा मुळी न येणे ; दाह होणे , कंड सुटणे , वर्ण बदलणे , स्पर्शज्ञान न होणे , टोचल्यासारखे दुखणे व गांधीलमाशी डसल्यांप्रमाणे गांधी येणे , भ्रमण होणे , त्याचप्रमाणे यक्तिंचित कारणाने त्वरित व्रण उदभवणे व तो फार दिवस राहणे व त्याच्या ठिकाणी ठणका फार असून तो भरून आला असताहि रुक्ष असणे व किंचित्‌ निमित्त घडल्याने विकोपास जाणे ही व दुसरी रोग्याप्त आयासावाचून थकवा येणे , त्याच्या अंगावर काटा उभा राहणे व त्याच्या रक्तास काळेपणा येणे या प्रकारची वर सांगितलेल्या सप्त महाकुष्ठांची पूर्वरूपे द्दष्टीस पडतात . यांची कापाल , औदुंबर , मंडल , ऋष्पजिव्हा , पुंडरीक , सिब्म व काकण याप्रमाणे नावे असून त्यांची लक्षणे पुढे क्रमाने सांगितल्याप्रमाणे जाणावी .

कापाल महाकुष्ठ ,

कृष्णारुणकपालाभं यद्रुक्षं परुषं तनु ॥

कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम्‌ ॥१०॥

पहिले महामुष्ठ कापाल , हे काळया अथवा तांबुस खापराच्या वर्णाचे , पातळ त्वचा झालेले पण खरखरीत व रूक्ष आणि टोचणी लागलेले असते व याची चिकिसा करण्यास वैद्यास कठिण असते .

औदुंबर महाकुष्ठ .

रुग्दाहरागकण्डूभि ; परीतं लोमपञ्जरम्‌ ॥

उदुम्बरफलाभासं कुष्टमौदुम्बरं वदेत्‌ ॥११॥

दुसरे महाकुष्ठांस औदुंबर हे उंबराच्या फळसारखे दिसते व शूल ( वेदना ), दाह , कंड व लाली या लक्षणांनी युक्त असून त्यातरचे केस भोरे होतात .

मंडल महाकुष्ठ .

श्वेतं रक्तं स्थिरं स्त्यानं स्रिग्धमुत्सन्नमण्डलम्‌ ॥

कृच्छ्रमन्योऽन्यसंयुक्त कुष्ठं मण्डलमुच्यते ॥१२॥

तिसर्‍या महाकुष्ठास मंडल अशी संज्ञा असतो . हे कष्टसाध्य आहे . याची पांढरी , तांबडी , कठीण , ओलसर , गुळगुळीत व त्वचेच्यार आलेली अशी मंडळे रोग्याच्या शरीरावर उदभवुन ति एकमेकांशी लागलेली अर्श असतात .

ऋष्यजिव्ह महाकुष्ठ .

कर्कशं रक्तपर्यन्तमच्या श्यावं सवेदनम्‌ ॥

यद्दष्यजिव्हासंस्थानमुसवजिव्हं तदुच्यते ॥१३॥

चवथे महाकुष्ठ ऋष्याच्या ( रोहीच्या ) जिहिसारखे असते म्हणून यास ऋष्यजिव्ह असे नाव देतात . हे रूक्ष , मध्ये काळे व कडा तांबडया असलेले व वेदनांनी युक्त झालेले अशा प्रकारचे असते .

पुंडरीक महाकुष्ठ .

सश्वेतं रक्तपर्यन्तं पुण्डरीकदलोपमम्‌ ॥

सोत्सेधं च सरागं च पुण्डरीकं प्रचक्षते ॥१४॥

पाचवे महाकुष्ठ जे पुंडरीक ते पांढर्‍या कमळाच्या पानासारखे किंचित्‌ पांढरे व किंचित्‌ त्वचेच्यावर आलेले आणि मध्ये तांबूस असून कडा अगदी लाल झालेले अशा प्रकारचे द्दष्टीस पडते .

सिघ्म महाकुष्ठ .

श्वेतं ताम्रं तनु च यद्रजो घृष्टं विमुञ्जति ॥

प्रायेणोरसि तत्सिध्ममलाबुकुसुमोपमम्‌ ॥१५॥

सहाव्या प्रकारच्या महाकुष्ठास लोकांत सिध्म ( शिवे ) असे म्हणतात . हे बहुतकरून रोग्याच्या उरावर उद्‌भवते व पातळ आणि वर्णाने पांढर्‍या भोपळयाच्या फुलासारखे ( वर्ण पांढरा व तांबूस असे ) असते व हे घासले असता याचा भूस पांढरा ढांबुस निघतो .

काकण महाकुष्ठ ,

यत्काकणन्तिकावर्णं सपाकं तीव्रवेदनम्‌ ॥

त्रिदोषलिङ्गं तत्कुष्ठं काकणं नैव सिध्यति ॥१६॥

महाकुष्ठाच्या सातव्या प्रकारास काकण अशी सांज्ञ असून हे त्रिदोषलक्षप्पांनी युक्त असल्यामुळे असाध्य असते . याचा वर्ण गुंजेसारखा ( म्हणजे मध्ये काळा व कडेला तांबडा अथवा मध्ये व तांबडा कडेला काळा ) असतो ; हे किंचित्‌ पिकते व याच्या जागी तीव्र वेदना उद्‌भवतात .

याप्रमाणे सप्त महाकुष्ठाची लक्षणे झाली . आता यापुढे एकादश क्षुद्रकुष्ठांची लक्षणे क्रमवार सांगितलेली समजून घ्यावी .

चर्मकुष्ठ .

अस्वेदनं महावास्तु यन्मत्स्यशकलोपमम्‌ ॥

तदेककुष्ठं चर्माख्यं बहलं हस्तिचर्मवत ॥१७॥

पहिले चर्मकुत - हे हत्तीच्या कातडयाप्रमाणे जाड व माशाच्या खवल्यासाखे असून शरीराच्या पुष्कळ भागावर पसरते व यास घाम सुटत नाही .

किटिभ कुष्ठ .

श्यावं किणखरस्पशं परूषं किटिभं स्मृतम्‌ ॥

दुसरे किटिभकुष्ठ - हे निळया वर्णाचे व व्रणाच्या घट्टयाप्रमाणे खडबडीत व रूक्ष असे असते

वैपादिककुष्ठ ,

वैपादिकं पाणिपादस्फोटनं तीव्रवेदनम्‌ ॥१८॥

तिसरे वैपादिक कुष्ठ - हे तीन वेदनांनी युक्त असून याच्यामुळे रोग्याच्या हाता पायांस भेगा पडतात . ( यास जळवात असे नाव आहे .)

अलसककुष्ठ ,

कण्डूमद्भि : सरागैश्च गण्डैरलसकं चितम्‌ ॥

चवये अलसक कुष्ठ - हे फार कंड सुटणार्‍या व तांबडया वर्णाच्या अशा फोडांनी व्याप्त असते .

ददुमंडलकुष्ठ ,

सकण्डूरागपिटिकंददुमण्डरुमुद्नतम्‌ ॥१९॥

पाचवे . दद्रुमंडळ कुष्ठ - हे वर उचललेले मंडलकार असे उद्भवते च कंड , लाली , आणि फोड या लक्षणांनी युक्त असते . ( यास नायटा असे नाव आहे .)

चर्मदलकुष्ठ .

रक्तं सशूलं कण्डूमत्सस्फोटं यद्नलत्यपि ॥

तच्चर्मदलमाख्यातं संस्पर्शासहमुच्यते ॥२०॥

सहावे चर्मदल कुष्ठ - हे तांबडया वर्णाचे व वेदना , कंड आणि फोड यांनी व्यापलेले व त्यास स्पर्श सहन होत नसलेले असे व स्राव युक्तही असून याच्यामुळे रोग्याची त्वचा फाटते . ( यास इसब म्हणतात .)

पामाकुष्ठ ,

सुक्ष्भाबब्धय : पीडका : स्नाववत्य : ॥

पामेत्युक्ता : कण्डुमत्य : सदाहा : ॥

सातवे पामाकुष्ठ - यात बारीक बारीक असे पुप्कळ फोड उद्भवून त्यात्‌न लस वाहते व त्याच्या ठिकाणी कंड व आग अतिशय असते . ( यास पैण म्हणतात .)

कच्छुकुष्ठ ,

सैव स्फोटैस्तीव्रदाहैरूपेता

ज्ञेया पाण्यो : कच्छुरूग्रास्फिजोश्च ॥२१॥

आठवे कच्छु कुष्ठ - हे नाव जेव्हा पामाकुष्ठातील फोड मोठाले व अत्यंत आग होत असलेले असतात तेव्हा त्यास देतात ; हे हातावर अथवा कुल्लयावर उद्भवते व वास खरूज असे म्हणतात .

विरफोटककुष्ठ .

स्फोटा : श्यावारुणाभासा विस्फोटा : स्युस्तनुत्वच : ॥

नववे विस्फोटक कुष्ठ - हे निळया व तांबूस वर्णाचे आणि पातळ त्वचेचे जे फोड उद‌भवतात ते होय .

शतारूकुष्ठ .

रक्तं श्यांव सदाहार्ति शतारु : स्याद्वहुव्रणम्‌ ॥२२॥

दहावे शतारुकुष्ठ - हे काळ्या व तांबडया वर्णांनी मिश्रित अनेक व्रणांनी युक्त वदाह आणि वेदना यांनी व्याप्त असे असते .

विचर्चिकाकुष्ठ ,

सकण्डु : पिटिका श्यावा बहुस्नावा विचर्चिका ॥२३॥

काळ्या वणाची , कंड असलेली व पुष्कळ स्राव करणारी अशी पुळी जेव्हा शरीरावर उद्‌भवते तेव्हा विचर्चिका अशी संज्ञा देतात . हा शुद्रकुष्ठाचा अकरावा प्रकार समजावा .

कुष्ठरोगांतील दोषाधिक्य लक्षणें .

खरं श्यावारुणं रूक्षं वातकुष्ठं सबेदनम्‌

पित्तात्प्रकुथितं दाहरागस्नावान्वितं मतम्‌ ॥२४॥

कफात्क्लेदि घनं स्निग्धं सकण्डूशैत्यगौरवम्‌ ॥

द्विलिङ्गं द्वन्द्वजं कुष्ठं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्‌ ॥२५॥

कुष्ठरोगात वाताच प्राधान्य असता कुष्ठ काळसर अथवा तांबूस वर्णाचे , खरखरीत , रूक्ष वेदनांनी युक्त असे असते , पित्ताचे पाधान्य असता कुजलेले , लाल झालेले व जड जाड , दाह आणि स्राव यांनी व्यापलेले द्दष्टीस पडते , आणि कफाधिक्य असता स्निग्ध , थंड , कंड सुटणारे व लस वाहणारे असे ( कुष्ठ ) आढळून येते , जेव्हा कुष्ठरोगात दोन दोन दोषांचे प्राधान्य असते , तेव्हा ज्या दोन दोषापासून कुष्ठ उदूभवले असते त्याची लक्षणे संयुक्त झालेली त्यात दिसतात व सन्निपातिक कुष्ठात तिन्ही दोषांची लक्षणे एकक्टलेली असतात .

आता उतरोत्तर धातुगत कुष्ठामुळे काय काय प्रकार घडतात ते पहा ---

सप्तधातुगत कुष्ठरोगाचीं पृथ‍क्‌ पृथक्‌ लक्षणें .

त्वक्‌स्थे वैवर्ण्यमङ्गेपु कुष्ठे रौक्ष्यं च जायते ॥

त्वक्‌स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्यातिप्रवर्तनम्‌ ॥२६॥

कण्डूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसंश्रिते ॥

बाहुल्यं बक्‌त्रशोषश्च कार्कश्यं पिडिकोद्नम : ॥२७॥

तोद : स्फोट : स्थिरत्व च कुष्ठ मांससमाश्रिते ॥

कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां सम्भेद : क्षतसर्पणम्‌ ॥२८॥

मेद : स्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च ॥

नासाभङ्गोऽक्षिरागश्च क्षतेषु कृमिसम्भव : ॥२९॥

स्वरोपघातश्च भवेदस्थिमज्जा समाश्रिते ॥

दम्पत्यो : कुष्ठबाहुल्यादुष्टशोणिशुक्रयो : ॥

यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम्‌ ॥३०॥

जेव्हा कुष्ठरोग रसधातुगत असतो तेव्हा रोग्याच्या शरीराचा वर्ण पालटतो , ते रूक्ष होते , त्यावर काटा येतो , त्यास फार घाम सुटतो व त्वचेचे स्पर्शज्ञान नष्ट होते , तो ( कुष्ठरोग ) रक्ताशी मिडला म्हणजे शरीरास कंड सुटतें व पू फार वाहू लागतो . मांसास मिळाला असता त्याच्या तोंडास कोरड पडते व त्याचे अंग खरखरीत होऊन त्यावर पुळया उठतात . व त्यास टोचणी लागते आणि त्याचप्रमाणे . फोड उप्तन्न होऊन ते फार दिवस राहतात . मग जेव्हा कुष्ठरोग मेदधातूस जाऊन पोचतो तेव्हा रोग्याच्या हाताचीं बोटे झडतात , त्याची चालण्याची गति खुंटते , अंगास फूट लागते किंवा त्यावर क्षते पडून ती पसरतात आणि या शिवाय आता सांगितलेली रस , रक्त व मांसगत कुष्ठाचीहि सर्व लक्षणे त्याच्या ठिकाणी उद्‌भवतात . पुढे हा रोग रोग्याच्या अस्थीला मिळतो व त्या घातूच्या आतील मज्जेशीहि संयुक्त होतो तेव्हा त्याचे नाक झडणे , डोळे लाल होणे , घसा बसणे व अंगावरील क्षतात किडे पडणे या प्रकारची अधिक लक्षणे झालेली द्दष्टीस पडतात आणि शेवटी तो शुक्रगत झाला असता वर सांगितलेली रसादि घातुगत कुष्ठांची सर्व लक्षणे एकेवेळी त्याच्या ठिकाणी उदभवतात व अशा प्रकारच्या कुष्ठरोगामुळे ज्याचे शुक्रशोणित दूषित झालेले असते अशा दंपत्यास ( स्त्रीपुरुष ) होणारे अपत्यहि कुष्ठरोगी होते .

कुष्ठरोगाचीं साध्यासाध्य लक्षणें .

साध्यं त्वग्रक्तमांसस्थं वातश्लष्माधिकं च यत्‌ ॥

मेदसि द्वन्द्वजं याप्यं वर्ज्यं मज्जास्थिसंश्रितम्‌ ॥३१॥

कृमिहल्लासमन्दाग्निसंयुक्तं यत्त्रिदोषजम्‌ ॥

भिन्नं प्रस्नुताङ्गं च रक्तनेत्रं हतस्वरम्‌ ॥

पञ्चकर्मगुणातीतं कुष्ठं हन्तीह कुष्ठिनम्‌ ॥३२॥

रस , रक्त व मांस या तीन घातूंपर्यंत गेलेला कुष्ठरोग बरा होतो ; व तसाच ज्यात वात व कफ हे दोष प्रधान असतात तोहि साध्य असतो . मेदधातुगत कुष्ठरोग व त्याचप्रमाणे द्वंद्वज कुष्ठरोग हे याप्य ( औषध वेत आहे तोपर्यंत बरे होणारे व ते सोडले असता पुन : उद्भवणारे ) होऊन राहतात ; आणि अस्थि व मज्जा यास जाऊन भिडलेले ( व शुक्रगत असे कुष्ठरोग ) असाध्य म्हणून चिकित्सा करण्यास वर्ज्य असतात . जो ( कुष्ठरोग ) त्रिदोषजन्य आहे व त्यात कृमि , मळमळ व मंदाग्नि ही लक्षणे उद्‌भवली आहेत तो , व ज्यात पू वहात असून रोग्याचे डोळे लाल झाले आहेत , घसा बसला आहे व ( वमनविरेचनादि ) पंचकर्माचा परिणाम उयावर होणे अशक्य झाले आहे तो , हे दोन्ही प्रकारचे कुष्ठरोग रोग्यास मारक होतात .

कोणत्या कुष्ठरोगांत कोणते दोष प्रधान असतात .

वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौदुम्बरं कफात्‌ ॥

मण्डलारख्यं विचर्ची च ऋष्याख्यं वातपित्तजम्‌ ॥३३॥

चमैंककुष्ठं किटिभं सिध्मालसविपादिका : ॥

वातश्लेष्मोद्भवा : श्लेष्मपित्ताद्दद्रु शतातारुषी ॥३४॥

पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा ॥

सर्वै : स्यात्‌ काकणं पूर्वत्रिक दद्रु सकाकणम्‌ ॥

पुण्डरीकर्ष्यजिव्हे च महाकुष्ठानि सप्त तु ॥३५॥

सर्व प्रकारच्या कुष्ठरोगात त्रिदोषसंबंध असतो असे मागे सांगण्यात आले आहे , तरी चिकित्सेच्या सोयीसाठी कोणत्या कुष्ठरोगात कोणता दोष प्रधान म्हणून समजवा याविषयी ‘ माधवाचार्य ’ येणेप्रमाणे सांगतात :--- कापालकुष्ठात वाताचे प्राधान्य असते , औदुंबरात पित्ताचे असते , आणि मंडल व विचर्चिका या दोहोंत कफाचे असते . वात पित्त या दोनदोषांपासून ऋष्यजिव्हा , वात व कफ या दोहोंपासून चर्म , किटिभ , सिध्म , अलस व विपादिका ; आणि कफपित्तापासून द्रदू , शतारू , पुंडरीक , विस्फोट , पामा व चर्मदल या निरनिराळया क्षुद्र व महाकुष्ठ रोगांची उत्पत्ति होते , म्हणून हा द्वंद्वज होत व काकण कुष्ठरोगात तिन्ही दोष समान असतात म्हणून तो सान्निपातिक होय असे जाणावे काधालदि सप्तमहाकुष्ठे कोणती ( व एकादश क्षुद्र कोणती ) ती वर नामनिदेंश करून पृथक पृथक सांगितलीच आहेत .

श्वित्र .

कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं वारूणं भवेत्‌ ॥

निर्दिष्टमपरिस्नावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम्‌ ॥३६॥

कुष्ठरोग होण्याविषयीची जी आरंभी ( विरूद्धाशन गुरुद्वषादि ) कारणे सांगितली आहेत त्याच कारणांपासून श्वित्र अथवा पांढरे कोड उद्भवते ; यासच किलास अथवा वारूण म्हणतात . त्यातून स्राव होत नाही व हे रक्त , मांस व मेद या तीन घातूंचा आश्रय करून राहते . याची वतदि दोषभेदाने होणारी विशेष लक्षणे खाली सांगितल्याप्रमाणे जाणावी .

श्वित्राचीं लक्षणें .

वाताद्रुक्षारूणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत्‌ ॥

सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छेतं घनं गुरु ॥३७॥

सकण्डूरम क्रमाद्रक्तमांसमेदन्सु चादिशेत्‌ ॥

वर्णेवैवेदृगुभयं कुच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम्‌ ॥३८॥

श्वित्र ( पांढरे कोड ) वायुमुळे रूक्ष व तांबूस होते ; पितामुळे लाल कमळाच्या पानाप्रमाणे भडक होऊन त्याच्या ठिकाणी आग होते व त्यावरचे केस झडतात , आणि कफामुळे ते पांढते , जाड व जड असे होऊन त्यास कंड सुटते , श्वित्र किंवा किलास याचे वातजन्य , पित्तजन्य व कफजन्य हे तिन्ही प्रकार क्रमाने रक्त , मांस व मेद या धातूंशी संयुक्त होऊन होतात व त्याचप्रमाणे रक्ताश्रित असता तांबडा , मांसाश्रित असता तांबूस व मेदाश्रित असता पांढरा , असे त्याच्या वर्णाचे प्रकार झालेले द्दष्टीस पडतात . हे प्रकार एकाहून एक अधिक कष्टसाध्य होत .

श्वित्राचीं साध्यासाध्य लक्षणें .

अशुक्लरोमबहलमसंश्लिष्टमथो नवम्‌ ॥

अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतोऽन्यथा ॥३९॥

गुह्यपाणितलौ ष्ठेषु जातमप्यचिरन्तनम्‌ ॥

वर्जनीयं वि शेषे स किलासं सिद्धिमिच्छता ॥४०॥

जे श्वित्र नवीन , अं ग भाजन न झालेले व पातळ असे असून ते शरीरावर दोन्ही अंगांनीं मिळालेले नसते व त्सेच त्यावरचे केस पांढरे झालेले नसतात ते भाग साध्य करण्याचीं वैद्याने इच्छा धरावील बाकीचे कोणत्याही कारचे ते असले तरी त्यात साध्य होणे नाही . त्याचप्रमाणे गुद्यस्था नी , तळहातावर तळपायावर व ओठावर उदभवलेले कोड ( श्वित्र ) अगदी नवीन जरी असले तरी ते बरे करण्यात वैद्यास यश येणार नाहीं .

सांगर्गिक रोग .

प्रसङगात्‌ गात्रसस्पर्शान्नि : श्वासात्सहभोजनात्‌ ॥

सहशय्यासनाच्चापि वस्त्रमाल्यानुलेपनात्‌ ॥४१॥

कुष्ठं ज्वरश्व शोषश्च नेत्राभिष्यन्द एव च ॥

औपसर्गिकरोगाश्च सङकामन्ति नरान्नरम्‌ ॥४२॥

सर्व प्रकारचे कुष्ठरोग व त्याचप्रमाणे ज्वर , धातुक्षय , डोळे येणे व साथीचे रोग हे सांसार्गिक आहेत व ते ज्या रोग्यास झालेले असतात त्याशी संग अथवा सतत सहवास केला असता , त्याच्या शरीराचा स्पर्श झाला असता , त्याच्या श्वासोच्छवासाने दूषित हवेत राहिले असता , त्याचे वस्त्र पांघरले असता , त्याने हुंगलेले पुष्प हुगिले असता व त्याच्या गंधादि अनुलेपनाचा स्वीकार दुसर्‍या कोणी केला असता त्याग होऊन पुन : आणखी त्याच्या संसर्गाने दुसर्‍यास याप्रमाणे होत जातात .

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2015-06-24T13:49:43.9900000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

component of variance

  • प्रचरण घटक 
RANDOM WORD

Did you know?

भारतीय विवाहसंस्थेचा पाया केव्हां घातला गेला?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.