TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
संस्कृत सूची|शास्त्रः|आयुर्वेदः|सार्थ माधवनिदान|
उदररोगनिदान

माधवनिदान - उदररोगनिदान

" शरिरेंद्रिय-सर्वात्मा संयोगधारी जीवितम् " अशी जीवनाची आयुर्वेदीय, व्यापक व्याख्या आहे.


उदररोगनिदान

उदररोगाचीं कारणें .

रोगा : सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि च ॥

अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात्‌ ॥१॥

( अग्निमांद्य हे त्रिदोषोत्पत्ति करणारे असल्यामुळे ) जठराग्नीची शक्ति कमी झाली असता सारेच रोग उद्भवतात : तरी निरंतर होणारे म्हणजे टदररोगच होत . तसेच अजीर्ण , मलिनान्न ( क्षीर , मत्स्य वगैरे संयोगाविरूद्ध पदार्थंचे सेवन अथवा जेवगावर जेवणे ) आणि मलसंचय या कारणांमुळेही उदररोग होतात .

उदररोगाचा संप्राप्ति .

रुध्वा स्वेदाम्बुवाहीनि दोषा : स्त्रोतांसि सञ्चिता : ॥

प्राणाग्न्यपानान्सन्दूष्य जनयन्त्युदरं नृणाम्‌ ॥२॥

वातादिक दोष स्वेदवाहक व उदकवाहक स्वोतसांचा रोघ करून संचितसे प्राणवायू . अपानवायु व जठरान्गि यांना दूषित करून पुढे सांगितलेल्या लक्षणांचा उदररोश उत्पन्न करतात .

उदररोगाची सामान्य लक्षणें .

आध्मानं गमने शक्तिदौर्बल्यं दुर्बलाग्निता ॥

शोथ : सदनमङ्गानां सङ्गो वातपुरीषयो : ॥३॥

दाहस्तन्द्रा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि ॥

पोट दुखणे व फुगणे , चालता न येणे , शक्ति क्षीण होणे , अंग गळणे , सुबणे , अग्निमांद्य , मलावष्टंभ , अपानवाय़ूचा अवरोध , दाह आणि तंद्रा या प्रकारची सामान्य लक्षणे कोणत्याही उदररोगांत द्दष्टीस पडतात .

पृथग्‌गदोषै : समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकै : ॥

सम्भवन्त्युदराण्यष्टौ तेषां लिङ्गं पृथक शृणु ॥४॥

वात , पित्त व कफ या तिन्ही दोषांपासून पृथक्‌ पृथक्‌ होणारे तीन व तिन्ही मिळून होणारा एक असे चार आणि प्लीहोटर , बद्धोदर , क्षतोदर आणि जलोदर हे दुसरे चार मिळून आठ प्रकारचे उदररोग होतात ; त्यांची लक्षणे पुढे निरनिराळी सांगितल्याप्रमाणे जाणावी .

वातोदराचीं लक्षणें .

तत्र वातोदरे शोथ : पाणिपन्नाभिकुक्षियु ॥

कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरूकपर्वभेदनम्‌ ॥५॥

शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधोगुरुतामलसङग्रह : ॥

श्यावारूणत्वगादित्वमकस्माद्धृद्धिफासवत्‌ ॥६॥

सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णशिराततम्‌ ॥

आध्मातबस्तिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च ॥७॥

वायुश्चात्र सरुक्‌शब्दो विचरेत्‌ सर्वतोगति : ॥

वातोदर झाले असता रोग्याचे हात , पाय , नाभी व कुशी याच्या ठिकाणी सूज येते , सांधे तुटतात , कुशी , बरगडया , पोट , कमर , पाठ यात पिडा , कोरडा खोकला उत्पन्न होतो , अंग मोडून येते , त्वचा , नखे व डोळे हे काळे व तांबडे पडतात , मळ सांचतो , कंबरेखालचा भाग जड होतो , पोटात टोचणी व फुटल्यासारखी पीडा , एकाएकी पोट लहान व मोठे होते , त्यावर बारीक काळ्या शिरा उमटतात आणि टिचकी मारली असता फुगलेल्या पखालीप्रमाणे आवाज होतो आणि सर्वत्र वायूचा संचार असून त्याचा गुरगुर असा शब्द व त्यामुळे होणार्‍या वेश्ना हे दोन्ही प्रकार उभवतात .

पित्तोदराचीं लक्षणें .

पित्तोदरे ज्वरो मूर्च्छा दाहस्तृट कटुकास्यता ॥

भ्रमोऽतिसार : पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित्‌ ॥८॥

पीतताम्रशिरानद्धं सस्वेदं सोष्म दह्यते ॥

धूमायते मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते ॥९॥

पित्तोदर झाले असता ज्वर , मूर्च्छा , चक्कर व तोंडास कडवटपणा येणे , दाह , तहान लागणे , अतिसार व अत्यंत वेदना होणे , त्वचा , नखे व व डोळे हे पिवळे पडणे , आणि पोट हिरवे होणे , त्यावर पिवळया व तांबडया अशा शिरा उमटणे , घामामुळे ओलसर व तसेच कढत आणि स्पर्श केला असता हातास मऊ लागणे , त्याचा दाह होणे व त्यातून धूर निघाल्यासारखा वाटणे आणि ते लौकर पिकणे ( म्हणजे पित्तोदराचे जलोदर होणे ) व पीडा याप्रमाणे जाणावी .

कफोदराचीं लक्षणें .

श्लोष्मोदरेऽ ङ्गसदनं स्वाप : श्वयथुगौरवम्‌ ॥

निद्रोत्क्लेशो रुचि : श्वास : कास : शुक्लत्वगादिता ॥१०॥

उदरं स्तिमितं स्निग्धं शुक्कराजीततं महत्‌ ॥

चिराभिवृद्धं कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिक्लरम्‌ ॥११॥

अंग गळणे , स्पर्श न कळणे , सूज येणे , अंग जड होणे , चव नसणे व वांति होईलशी वाटणे , झोप व तोंडाला पाणी सुटणे , श्वास व खोकला उत्पन्न होणे , त्वचा , नखे व डोळे हे पांढरे पडणे आणि पोट स्थिर , जड व मोठे होणे , त्यावर तुळतुळीत पांढर्‍या रेषा उमटणे , स्पर्श केला असता कठीण व गार लागणे आणि चिरकालाने वाढणे ही लक्षणे कफोदराची होत .

सन्निपातोदराचीं कारणें व लक्षणें .

स्त्रियोऽन्नपान नखरोममूत्रविडार्तवैर्युक्तमसाधुवृत्ता : ॥

यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्च दुष्टाम्बुदूषीविषसेवनाद्धा ॥१२॥

तेनाशु रक्तं कुपिताश्च दोषा : कुर्यु : सुघोरं जठर त्रिलिङ्गम्‌ ॥

तच्छीतवाते भृशदुर्दिने वा विशेषत : कुप्यति दह्यते च ॥१३॥

सचातुरो मूर्छति हि प्रसक्तं पाण्डु : कृश : शुप्यति तृष्णा च ॥

दूष्योदरं कीर्तितमेतदेव

ज्या पुरुषाला वाईट चालीच्या स्त्रिया वशीकरणार्थ , नखे , केस , मूत्र , विष्ठा , विटाळ हे कालवून दिलेले अन्न व पाणी खाऊ घालतात अथवा ज्यास शत्रूकडून कृत्रिम विषप्रयोग करण्यांत येतो , तसेच जो दुष्ट ( विषारी प्राणी , कुजलेली पाने यांनी युक्त असे ) जल अथवा दूषी ( अल्य वीर्याचें , जुने अथवा मारक औषधांनी मारलेले ) विष ग्रहण करतो , त्याच्या शरीरांतील रक्त आणि वातादिक दोष त्या कारणामुळे तत्काळ प्रकोप पावून ते अत्यंत भयंकर अशा सन्निपातोदरास उत्पन्न करतात . याचा जोर विशेषेकरून थंडीचे दिवस आले असता , गडद आभाळ आले असता अथवा गार वारा सुटला असता रोग वाढतो , दाहही होतो , त्यास दूष्योदर ( रक्तास दूषित करून होणारे उदर ) असे दुसरे नांव असून हे झाले असता रोगी विषामुळे निरंतर मुर्च्छा पावतो व त्याचा वर्ण पांढरा पडून तो कृश होतो , तसेच श्रम केले असता त्यास पाण्याचा शोषही पडतो .

प्लीहोदराचीं कारणें व लक्षणें .

प्लीहोदरं कीर्तयतो निवोध ॥

विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तो : प्रदुष्टमत्यर्थमसृक्कफश्च ॥१४॥

प्लीहाभिवृद्धिं कुरुत : प्रवृद्धौ प्लीहोत्थमेतज्जठरं वदन्ति ॥

तद्वामपाश्व परिवृद्धिमेति विशेषत : सीदति चातुरोऽत्र ॥१५॥

मन्दज्जराग्नि : कफपित्तलिङ्गैरुपद्रत : क्षीणबलोऽतिपाण्डु : ॥१६॥

दाहकारक व कफकारक अशा पदार्थांचे सेवन हे प्लीहोदर होण्याचे कारण होय , यामुळे रक्त व कफ वाढून ते प्लीहेची वृद्धि करतात . यास प्लीहोत्थ उदर असेही म्हणतात व हे शरीरांत डावीकडे वाढत जाते . याचीलक्षणे :--- रोग्याची शवित क्षीण होणे , तो अतिशय गळून जाणे व अगदी पांढरी फटफटीत पडणे , तसेच त्याच्या अंगात बारीक ज्वर असणे , जठराग्रि मंद होणे व कफजन्य व पित्तजन्य उदराची लक्षणे उद‌भवणे याप्रमाणे जाणावी .

प्लीहोदराचा भेद व त्याचीं लक्षणें .

सव्यान्यपार्श्वे यकृति प्रदुष्टे ज्ञेयं यकृद्दाल्युदरं तदेव ॥१७॥

उदावर्तरूजानाहैर्मोहतृदहनज्वरै : ॥

गौरवारूचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान्‌ क्रमात्‌ ॥१८॥

वर सांगितलेल्या प्लीहोदराचाच यकृद्दाल्युदर म्हणून एक निराळा मेद आहे . ह्या मनुष्याच्या शरीरांत उसध्या बाजूला ’ जे यकृत्‌ ( काळीब ) आहे ते वृष्ट ( रोगयुक्त ) झाले असता उदूभवतो व यात वात , पित्त व कफ या तिन्हीही दोषांचा क्रमाने संबंध असतो . जेव्हा उदावर्त , शूल व पोट फुगणे ही लक्षणे द्दष्टीस पडतात तेव्हा वातप्रकोपापासून ; मूर्च्छा , तहान व ज्वर ही लक्षणे असता पित्तप्रकोपापासून आणि अरूचि , काठिन्य व जडत्व या लक्षणांनी रोगी युक्त असता कफपकोपासून या यकृद्दाल्युदराची क्रमाणे उत्यत्ति झाली आहे असे जाणावे .

बद्ध गुदोदराचीं कारणें व लक्षणें .

यस्यान्त्रमन्नैरूपलेपिभिर्वा बालाश्ममिरर्वा पिहितं यथावत्‌ ॥

सञ्चीयते तस्य मल : सदोष : शनै : शनै : सङ्करवच्च नाडयाम्‌ ॥

निरुध्यते तस्य गुदे पुरीषं निरेति ‘ कृच्छ्रादतिचाल्पमल्पम्‌ ॥

हृन्नाभिमध्ये परिवृद्धिमेति तस्योदरं वद्धगुदं वदन्ति ॥२०॥

ज्या पुरुषाचे आतडयात बारीक बारीक ( अन्नाबरोबर गेलेले ) ख्डे , केस अथवा बुळबुळीत अन्न साचून ते आतडे दाटून जाते त्याचा मळ वातादि दोघामुळे हळुहळू पुरीषवह नाडयामधून राहिला , असता त्यापासून बद्धगुदोदर उत्पन्न होते , याची लक्षणे अशी की , रोग्याच्या गुदद्वारात मळ गुंततो व मोठया कष्ठाने व कुंथुन कुंथून थोडथोडा पडतो ; तसेच त्याचे उदर , ह्रदय व नाभि यांच्यामध्ये मोठे होते .

क्षतोदराचीं कारणें . व लक्षणें .

शल्यं तथाऽन्नोपहितं यदन्त्रं भुक्तं भिनत्त्यागतमन्यथा वा ॥

तस्मात्क्षतान्त्रात्सलिलप्रकाश : स्नाव : स्नवेद्वैदतस्तुगुभूय : ॥

नाभेरधश्चोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यते दाल्यति चातिमात्रम्‌ ॥

एतत्परिस्नाव्युदरं प्रदिष्टम्‌

क्षतोदरास पटिस्त्राव्युदर असेही म्हणतात . हे अन्न खातेवेळी कांटा वगैरे शल्य घशाखाली जाऊन व पव्काशगात वाकडे तिकडे होऊन त्यामुळे आतडयास भोक पडले असता ( कधी कधी जांभई आल्यामुळे अथवा अतिशय खाल्यामुळे आतडे फाटले असता ) उद्भवते व तसे उद्भवले असता रोग्याच्या त्या सत पडलेल्या आतडयातून गुदद्वारावाटे पाण्यासारखा वारंवार प्रवाह वाहु लागतो आणि बेंबीच्या खाली त्याचे पोट मोठे होऊन त्यामध्ये टोचल्यासारख्या व फोडल्यासारख्या अत्यंत वेदना होतात .

य : जलोदराचीं कारणें व लक्षणें .

जलोदरं कीर्तयतो निबोध ॥२२॥

स्नेहपीतोऽप्यनुवासितो वा वान्तो विरक्तो प्यथवा निरूढ : ॥

पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्त्रोतांसि

दूष्यन्ति हि तद्वहानि ॥२३॥

स्नेहोपलिप्तेष्वथवापि तेषु जलोदरं पूर्ववदभ्युपैति ॥

स्निग्धं महत्तत्परिवृद्धनाभि समाततं पूर्णमिवाम्वुना च ॥

यथा दृति : क्षुभ्यति कम्पते च शब्दायते चापि जलोदरं तत्‌ ॥२४॥

आता शेवटल्या बलोदराची कारणे व लक्षणे पुढे सांगितल्याप्रमाणे समजावी . स्नेहपान केलेल्या , वमन अथवा रेचक घेतलेल्या अथवा अनुवासन किंवा निरूह बस्ति सेविलेल्या अशा पुरुषाने थंड पाणी प्याले असता त्यांची उदकवाहिनी स्रोतसे होऊन अथवा त्या स्नेहाने लिप्त होऊन त्यामुळे जलोदर उत्पन्न होते ; हे वरून तुकतुकीत दिसते ; मोठे असून बेंबीजवळ फारच उंच होते ; आत चहुकडे तिडका लागतात , पोट पाण्याने अगदी भरलेसे व ( पाण्याने भरलेल्या ) पखालीप्रमाणे हालते , डचमळते व डबफ डबक वाजते .

सर्व प्रकारच्या उदरांविषयीं साध्यासाध्य विचार .

जन्मनैवोदरं सर्वं प्राय : कृच्छ्रतम विदु : ॥

बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम्‌ ॥२५॥

पक्षाद्वध्वगुदं तूर्ध्वं सर्वं जातोदकं तथा ॥

प्रायो भवत्यभावाय छिद्रान्न्नं चोदरं नृणाम्‌ ॥२६॥

शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्ननुत्वचम्‌ ॥

बलशोणितमांसाग्निपरिक्षीणं च वर्जयेत्‌ ॥२७॥

पार्श्वभंगान्नविद्वेषशोथातीसारपीडितम्‌ ॥

विरिक्तं चाप्युदरिणं पूर्यमाणं विवर्जयेत्‌ ॥२८॥

बहुतकरून सर्व प्रकारची उदरे जात्याच कष्टमय समजावी , तथापि त्या रोग्याची शक्ति चांगली असेल व त्यास मुकतेच उदर होऊन त्यात पाणी झाले नसेल तर त्यविषयी केलेला प्रयत्न सफळ होण्याची आशा घरावी . तसेच , बद्धगुदोदर - पंधरा दिवसांच्या आत उपाय न केल्यास - व क्षतोदर ही दोन्ही उदरे प्राय : साध्य होत नाहीत . आत पाणी झाले म्हणजे कोणतेही उदर असाध्य समजावे . या उदराचा जो रोगी डोळे सुजलेला , उपस्थ ( शिश्न किंवा योनि ) वाकडे पडलेला , पोटाची त्वचा लसयुक्त व पातळ झालेला आणि बळ , रक्त , मांस व जटराग्नि हे क्षीण झालेला असा असेल त्याची वैद्याने चिकिसा करू नये आणि तसाच जो बरगडया फुटलेला , अन्नाचा द्वेष उत्पन्न झालेला , सूज आलेला , अतिसाराने पीडलेला व रेचकाने रिकामे केलेले पोट पुन : भरत असलेला असा दिसेल त्याचीही त्याने आशा धरू नये .

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2015-06-24T13:49:40.3670000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

वृक्षामध्यें एक साया आणि वरकड सार्‍या आया बाया

  • सर्व झाडें कांहीं तरी उपयोगी आहेतच. परंतु त्या सर्वोमध्यें सर्वोत अधिक उपयोगी असें फक्त सागाचें झाड आहे. त्याप्रमाणें सर्व स्त्रिया कोणत्या तरी प्रकारें उपयोगीं पडण्यासारख्या असतात, परंतु त्या सर्वोत फक्त आईच अधिक उपयोगी पडणारी असते. बाकीच्या सर्व आयाबाया होत. त्या आईची सर करणार नाहींत. 
RANDOM WORD

Did you know?

गंध का लावावे ? अधिक माहिती द्यावी.
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site