TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
संस्कृत सूची|शास्त्रः|आयुर्वेदः|सार्थ माधवनिदान|
श्वासनिदान

माधवनिदान - श्वासनिदान

" शरिरेंद्रिय-सर्वात्मा संयोगधारी जीवितम् " अशी जीवनाची आयुर्वेदीय, व्यापक व्याख्या आहे.


श्वासनिदान

श्वासाचे प्रकार .

महोर्ध्वछिन्नतमकक्षुद्रभेदैश्च पञ्चधा ॥

भिद्यते स महाव्याधि : श्वास एको विशेषत : ॥१॥

एकच श्वास ( दमा ) हा महारोग असून त्याचे महाश्वास , ऊर्ध्वश्वास , छिन्नश्वास , तमकश्वास आणि क्षुद्रश्वास असे पांच प्रकार आहेत .

श्वासाचें पूर्वरूप .

प्राग्रूपं तस्य ह्र्त्पीडा शूलमाध्मानमेव च ॥

आनाहो वक्त्रवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च ॥२॥

श्वास उत्पन्न होण्याच्या पूर्वी रोग्याच्या ठायी छातीत कळ , शूल , पोट फुगणे व ताणणे , आनाह ( शूलयुक्त पोट फुगणे ), तोंडास अरुचि आणि कानशिलांत टोंचल्यासारख्या वेदना ही लक्षणे उत्पन्न होतात .

श्वासाची संप्राप्ति .

यदा . स्त्रोतांसि संरुध्य मारुत : कफपूर्वक : ॥

विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान्‌ करोति स : ॥३॥

जेव्हां रोग्याच्या शरीरांत प्रकोप पावलेला वायु कफमिभित होऊन स्रोतसांचा ( प्राण , अन्न व उदक वाहविणार्‍या नाडयांचा ) मार्ग रोध करून सर्वत्र बाहेर पडू लागतो तेव्हां तो त्याच्या ठायीं श्वासरोग उत्पन्न करतो .

महाश्वासाचीं लक्षणें .

उद्भयमानवातो य : शब्दवद्‌ दुःखितो नर : ॥

उच्चै : श्वसिति संरूद्धो मत्तर्षभ इवानिशम्‌ ॥४॥

प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथाविभ्रान्तलोचन : ॥

विवृताक्षाननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्‌ ॥५॥

दीन : प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम्‌ ॥

महाश्वासोपसृष्टश्च शीघ्रमेव विपद्यते ॥६॥

हा झालेल्या रोग्याचा वायू वर ओढला जाऊन तो दुःखित होत्साता एखाद्या , रागावलेल्या व माजलेल्या बैलाप्रमाणे अहोरात्र उंच व शब्दयुक्त असा श्वास टाकतो , तसेच त्याचे ज्ञान वगैरे नष्ट होणे , डोळे चंचल होणे व ताणले जाणे , तोंड वासणे , मलमूत्राचा अवरोध होणे , विशीर्णवाक् म्हणजे आवाज फुटीर किरकिरा ( अथवा फारच हलके बोलता येणे ) आणि अत्यंत दीनपणा येणे ही लक्षणे त्याच्या ठायी उत्पन्न होतात . अशा प्रकारचा हा महाश्वास दुरूनच ओळखता येतो . श्वासाच्या सर्व प्रकारांपैकी महाश्वास हा तत्काळ प्राणाचा नाश करणारा आहे .

उर्ध्वश्वासाची लक्षणें .

ऊर्ध्वं श्वसिति यो दीर्घं न च प्रत्याहरत्यध : ॥

श्लेष्मावृतमुखस्नोता : कृद्धगन्धवहार्दित : ॥७॥

ऊर्ध्वद्दष्टिर्विपश्यंश्च विभ्रान्ताक्ष इतस्तत : ॥

प्रमुह्यन्वेदनार्तश्च शुष्कास्योऽरतिपीडित : ॥८॥

ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यध : श्वासो निरुध्यते ॥

मुह्यतताग्यस्ताश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून्‌ ॥९॥

ऊर्ध्व श्वास झालेला रोगी पुष्कळ वेळ श्वास वर ओढून घेतो व लवकर खाली सोडीत नाही ; त्याचे तोंड आणि स्त्रोतसे ( नाडया ) कफाने दाटतात व प्रकोप पावलेल्या वायूपासून त्याच्या शरीराच्या ठायी वेदना होतात . तसेंच तो डोळे वर करून चंचल द्दष्टीने भ्रांतिष्टासारखाच चहूकडे पाहतो व याशिवाय तोंडास कोरड , मूर्च्छा , वेदना व मनास अस्वस्थता ही लक्षणे त्याच्या ठायी द्दष्टीस पदतात . अशा प्रकारचा हा ऊर्ध्वश्वास प्रबळ झला असतां खालचा श्वास बंद होतो ( म्हणजे वायु हृदयांत कोंडून राहिल्यामुळे तो खाली उतरत नाहीं .) व रोग्याच्या ठायी मूर्च्छा व ग्लनि ह्या उत्पन्न होऊन त्याचा प्राण जातो .

छिन्नश्वासाचीं लक्षणें .

यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडित : ॥

न वा श्वसिति दु : खार्तो मर्मच्छेदरुगर्दित : ॥१०॥

आनाहस्वेदमूर्च्छार्तो दह्यमानेन बस्तिना ॥

विप्लुताक्ष : परिक्षीण : श्वसन्‌ रक्तैकलोचन : ॥११॥

विचेता : परिशुष्कास्यो विवर्ण : प्रलपन्नर : ॥

छिन्नश्वासेन विच्छिन्न : स शीघ्रं विजहात्यसून्‌ ॥१२॥

छिन्नश्वास झालेल्या रोग्याची लक्षणे :--- रोगी राहून राहून आपल्या सर्व शक्तीचा उपयोग करून श्वासोच्छवास करितो किंवा तो अगदी बंद झाल्यासारखा दिसतो ; व त्यावेळी ह्रदयावर कुर्‍हाडीचा प्रहार केल्याप्रमाणे वेदना होऊन तो घाबरा होतो . शिवाय त्याचे पोट फुगते . घाम येतो , बस्तीत दाह होतो . मूर्च्छा येते . डोळे आंसवांनी भरून जातात व वारंवार श्वास टाकल्यामुळे रक्तासारखे लाल होतात , तोंडास कोरड पडते . अंगाचा वर्ण बदलतो व अत्यंत क्षीणता येते , चित्त उद्विग्न होते , अशक्तपणा येतो व तो बडबड करतो . या प्रकारच्या लक्षणांचा हा छिन्नश्वास झालेला रोगी लौकरच प्राणत्याग करतो .

तमक श्वासाचीं लक्षणें .

प्रतिलोमं यदा वायु : स्त्रोतांसि प्रतिपद्यते ॥

ग्रीवां शिरश्च सङगृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च ॥१३॥

करोति पीनसं तेन रूद्धो घुर्घुरकं तथा ॥

अतीव तीव्रवेगेन श्वासं प्राणप्रपीडकम्‌ ॥१४॥

प्रताम्यति स वेगेन त्रस्यते सन्निरुध्यते ॥

प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहु : ॥१५॥

श्लेष्मणा मुच्यमानेन भृशं भवति दुढखित : ॥

तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्तं लभते सुखम्‌ ॥१६॥

तथास्योद्‌ध्वंसते कण्ठ : कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम्‌ ॥

न चापि लक्षते निद्रां शयान : श्वासपीडित : ॥१७॥

पार्श्वे तस्यावगृण्हाति शयानस्य समीरण : ॥

आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति ॥१८॥

उच्छूनाक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान्‌ ॥

विशुष्कास्यो मुहु : श्वासो मुहुश्वैवावधम्यते ॥१९॥

मेघाम्बुशीतप्राग्वातै : श्लेष्मलैश्व विवर्धते ॥

स याप्यस्तमकश्वास : साध्यो वा स्यान्नवोत्थित : ॥२०॥

रोग्याच्या शरीरातील प्रकोप पावलेला वायु उलट गतीने त्याची मान व डोके जखडून टाकतो व कफाशी मिश्रित होऊन वरच्या स्रोतसांत ( नाडयांमध्ये ) शिरतो व त्या ( कफा ) मुळे त्यांच्या ( नाडयांच्या ) मार्गाचा रोध करतो व त्याच्या ठायी पडसे , गळयांत होणारा घुरघुर शब्द आणि अत्यंत जोराचा ह्रदयास पीडा करणारा असा श्वास उत्पन्न करतो ; हाच तमक श्वास होय . हा झाला . असता रोगी वेशुद्ध पडतो . त्रासतो , निश्चेष्ट होतो व खोकतांना वारंवार मूर्च्छा पावतो . तसेच जेव्हां त्याचा कफ सुटत असतो तेव्हां त्यास फार आयास होतात व सुटला म्हणजे दोन घटका सुख वाटते ; तरी त्याचा गळा खाजत असतो व फारच कष्टाने तो बोलू शकतो . आणखी या श्वासामुळे तो निजला असता वायूने वरगडया धरतात व त्यास झोप येत नाही , डोळे सुजतात . शरीराच्या ठायी अत्यंत वेदना होतात . तोंडास कोरड पडते . वारंवार श्वास उत्पन्न होतो . आणि वारंवार तो आपले अंग डोलवीत असतो ; त्यास बसले असतां बरे वाटते व उष्ण पदार्थाचे सेवन झाले असतां सुख वाटते , अशा अनेक प्रकारचीं लक्षणें उत्पन्न करणारा हा तमक श्वास आहे . हा मेव , पाऊस , थंडी व पूर्वेकडील वारा व कफकारक पदार्थ यांच्या सेवानाने प्रबळ होतो . नवीन उत्पन्न होतांक्षणी यावर उपाय केले तर हा साध्य होतो ; नाहीपेक्षा याप्य ( औषध घ्यावें तोंपर्यंत बरा असणारा व ते सोडतांच पुन : उत्पन्न होणारा असा ) होऊन राहतो .

प्रतमक .

ज्वरमूर्च्छापरीतस्य विद्यात्प्रतमकं तु तम्‌ ॥

उदावर्तरजोजीर्णक्लिन्नकायनिरोधज : ॥२१॥

तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति ॥

मज्जतस्तप्रसीवास्य विद्यात्प्रतमकं तु तम्‌ ॥२२॥

वर सांगितलेल्या तमकश्वासाचाच एक निराळा प्रकार आहे , त्यास प्रतमक श्वास म्हणतात . तमक श्वासांत ज्वर आणि मूर्च्छा ही लक्षणें उत्पन्न झाली म्हणजे प्रतमक श्वास होतो ; किंवा शरीरांत वाढलेला जलांश , धूळ , अजीर्ण व मलमूत्रादिकांच्या वेगाचा अवरोध या कारणांमुळे उत्पन्न होतो , व तो झाला असता रोग्यास अंधारांत बुडून गेल्यासारखे वाटते . हा प्रतमक श्वास अंधारात बसल्याने अत्यंत वाढणारा व शीतकारक उपचारांनी त्वरित शमणारा आहे असे जाणावे .

क्षुद्र श्वासाचीं लक्षणें .

रूक्षायासोद्भव : कोष्ठे क्षुद्रो वातमुदीरयेत्‌ ॥

क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थं दु : खेनाङप्रबाधक : ॥२३॥

हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखो यथेतरे ॥

न च भोजनपानानां निरुणद्धयुचितां गतिम्‌ ॥२४॥

नेन्द्रियाणां व्यथां चापि काञ्चिदापादयेदुजम्‌ ॥

स सध्या उक्त :---

रुक्ष पदार्थांचे सेवन आणि श्रम हे केल्यापासून जो श्वास उत्पन्न होतो तो क्षुद्र श्वास जाणावा , हा झाल्यामुळे रोग्याला मोठेसे दु : ख होत नाही व शरीरालहि तो काही विशेष बाधा करीत नाही . हा वायूला वर नेतो , पण ऊर्ध्वश्वासादिक इतर श्वास तसे करून ज्या वेदना देतात तशा हा देत नाही ; इतकेच नाही , तर खाण्यापिण्याच्या योग्य मार्गाचा रोधहि हा करीत नाही . तसेच याच्यामुळे कोणत्याही इंद्रियास कांही व्यथा जडत नाही व त्याच्या ठायी कसलाहि विकार उत्पन्न होत नाही . हा क्षुद्र श्वास त्याच्या निरुपद्रविक लक्षणांवरून साध्य म्हणून सांगितला आहे .

बलिन : सर्वे चाव्यक्तलक्षणा : ॥

क्षुद्र : साध्यस्तमस्तेषां तमक : कृच्छ्र उच्यते ॥२५॥

त्रय : श्वासा न सिद्धयन्ति तमको दुर्बुलस्य च ॥

सशक्त पुरुषास झालेलेअ महाश्वासादिक पांचहि श्वास जर अस्पष्ट लक्षणांचे ( अथवा नुकतेच झालेले ) असतील तर ते सर्व साध्य होतात . एरवी क्षुद्र श्वास लौकर साध्य होणारा , तमक श्वास कष्टसाध्य आणि बाकीचे तीन असाध्य असा नियं समजावा . रोगी अशक्त असला तर त्यास झालेला तमक श्वासहे प्राणघातक समजवा .

कांम प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा ॥

यथा श्वासश्च हिक्का च हरत : प्राणमाशु वै ॥२६॥

आतां या रोगनिदानाच्या शेवटी इतकेच सांगावयाचे की रोग्याचा प्राण हरण करणारे ( ज्वर वगैरे ) अनेक रोग आहेत हे जरी खरे आहे ; तरी हिक्का आणि श्वास हे रोग जसा त्याचा त्वरित प्राण घेतात तसे दुसरे घेत नाहीत . ( यासाठी हे रोग फार भयंकर समजून ते उत्पन्न होतांक्षणी त्यावर उपचार करण्याविषयी रोग्याने हयगय करू नये .)

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2015-06-24T13:49:34.7300000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

GHAṆṬĀKARṆA I(घण्टाकर्ण)


  • 1) General.
    Ghaṇṭa and Karṇa were two Rākṣasa brothers who attained salvation by worshipping Viṣṇu. [Bhāgavata, daśama Skandha]. But the elder brother, Ghaṇṭa alone is sometimes called by the name Ghaṇṭākarṇa in the Purāṇas.
    2) Birth.
    There is a reference in Dārukavadha (killing of Dārukāsura) about the birth of Ghaṇṭākaṛṇa. Dāruka, after having secured a boon from Brahmā, used to harass the world too much and when his depredation hecame unbearable Śiva created Bhadrakālī from his third eye and she killed the asura. Mandodarī wife of Dāruka and daughter of Maya was sunk in grief at the death of her husband. She began to do tapas. Śiva appeared and gave her a few drops of sweat from his body saying that the person on whom she sprinkled the sweat drops would suffer from small-pox and that such patients would worship her (Mandodarī) and supply her necessary food. From that day onwards Mandodarī became the presiding deity over small-pox. On her way back to the earth with the sweat-drops Mandodarī met Bhadrakālī at whom she threw the sweatdrops to take revenge for her husband's death. Immediately Bhadrakālī fell down with an attack of small-pox. Hearing about the mishap Śiva created a terrible Rākṣasa called Ghaṇṭākarṇa. According to Śiva's directions Ghaṇṭākarṇa licked off the small-pox from Bhadrakālī's body. But, when he tried to lick it off from her face she prevented him saying that she and Ghaṇṭākarṇa were sister and brother and that it was improper for the brother to lick the face of the sister. And, even to this day the small-pox on Bhadrakālī's face remains as an ornament to her.
    3) The name Ghaṇṭākarṇa.
    This Rākṣasa, at first, was an enemy of Viṣṇu, and did not tolerate even the mention of Viṣṇu's name. Therefore, he went about always wearing a bell so that the tinkling of it warded off the name of Viṣṇu from entering his ears. Because he wore a ghaṇṭā (bell) in his Karṇas (ears) he came to be known as Ghaṇṭākarṇa. [M.B. Bhaviṣya Parva, Chapter 80].
    4) Turned out to be a devotee of Viṣṇu.
    Ghaṇṭākarṇa became a servant of Kubera. Once he did tapas for salvation. Śiva appeared and asked him to do tapas to please Viṣṇu as Viṣṇu was greater than himself (Śiva). From that day onwards he removed the bells from his ears and became a devotee of Viṣṇu. [Bhaviṣya Parva, Chapter 80].
    5) Attained salvation.
    Handing over charge of government to Sātyaki Śrī Kṛṣṇa once went to Kailāsa mounted on Garuḍa to see Śiva. On his way he dismounted at the Badaryāśrama, and while sitting deep in meditation there he heard the thundering voice of Piśācas (souls of dead people roaming about without attaining salvation). He also heard the barking of dogs, and thus he understood that Piśācas were hunting animals. The hunters came to Kṛṣṇa's presence. They were led by Ghaṇṭākarṇa who was reciting the name of Viṣṇu. Śrī Kṛṣṇa felt pity for him. Ghaṇṭākarṇa told Kṛṣṇa that his aim and ambition were to see Viṣṇu and that Śiva had blessed that he would realise his ambition at Badaryāśrama. Pleased at all this, Śrī Kṛṣṇa revealed his Viśvarūpa (representing in his person the whole universe), and at once Ghaṇṭākarṇa brought half of the corpse of a brahmin and submitted it as a present before the Lord. He explained to Kṛṣṇa that according to the custom of the Rākṣasas that was the best present which could be made. Without accepting the present Kṛṣṇa patted Ghaṇṭākarṇa on his back with the result that he cast off his body and rose up to Vaikuṇṭha. [Bhaviṣya Purāṇa, Chapters 80-82 ];[ Bhāgavata, Daśama Skandha].
    6) Ghaṇṭākarṇa Pratiṣṭhā.
    (Installation of his idol in temples). Though Ghaṇṭākarṇa was a Rākṣasa, as he attained Vaikuṇṭha due to the blessings of God Almighty his idol is still installed in temples and worshipped. The installation ceremony is described in [Chapter 59 of the Agni Purāṇa] thus: “Ghaṇṭākarṇa should have 18 hands. He cures diseases born as a result of sins. He holds in his right hand Vajra, sword, Cakra, arrow etc. And in his left hand broom, sword, cord bell, pickaxe etc. He also holds the triśūla (trident). Ghaṇṭākarṇa who turned out to be a Deva is believed to cure small-pox.
     
RANDOM WORD

Did you know?

चातुर्मासाचे महत्व स्पष्ट करावे.
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site