TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
संस्कृत सूची|शास्त्रः|आयुर्वेदः|सार्थ माधवनिदान|
ग्रंथिरोगनिदान

माधवनिदान - ग्रंथिरोगनिदान

" शरिरेंद्रिय-सर्वात्मा संयोगधारी जीवितम् " अशी जीवनाची आयुर्वेदीय, व्यापक व्याख्या आहे.


ग्रंथिरोगनिदान

ग्रंथिरोगाचीं कारणें .

वातादयो मांसमसृक्‌प्रदुष्टा : सन्दूव्य मेदश्च तथा शिराश्च ॥

वृत्तोन्नतं तु शोथं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्ट : ॥१॥

वातादि दोषांच्या प्रकोपामुळे रोग्याचे मांस , रक्त , मेद व शिरा या दूषित झाल्या असता जी वाटोळी , उंच व गाठाळलेली अथवा कठीण अशी सूज उद्‌भवते तिला ग्रंथि असे म्हणतात . या ग्रंथिरोगाचे वातजन्य , पित्तजन्य , कफजन्य , मेदजन्य व शिराजन्य असे पाच प्रकार आहेत .

वातजन्य ग्रंथि .

आयम्यते वृश्चति तुद्यते च प्रत्स्यते मथ्यति भिद्यते च ॥

कृष्णो मृदुर्बस्तिरिवाततश्च भिन्न : स्नवेच्चानिलजोऽस्नमच्छम्‌ ॥२॥

वातजन्य ग्रंथि ( गाठ ) काळ्या रंगाची , मऊ व बस्तीसारखी मोठी असून ती ताणल्याप्रमाणे , कापल्याप्रमाणे , टोचल्याप्रमाणे , चमकल्याप्रमाणे , घुसळल्याप्रमाणे व फोडल्याप्रमाणे पीडा उत्पन्न करते ; आणि तसेच ती फुटली असता त्यांतून स्वच्छ रक्तस्राव होतो .

पित्तजन्य ग्रंथि .

दन्दह्यते धूम्यति चूष्यते च पापच्यते प्रज्वलतीव चाषि ॥

रक्त : सपीतोऽप्यथवापि पित्ताद्भिन्न : स्नवेद्दष्टमतीव चास्नम्‌ ॥

पित्तजन्य ग्रंथि तांबडी लाल अथवा किंचित पिवळी व भाजल्याप्रमाणे दाहयुक्त अशी असून ती आंतन धूर निधाल्याप्रमाणे , तुमडीने ओढल्याप्रमाणे , क्षार लावून पोळल्याप्रमाणे व आगीचा भडका होत असल्याप्रमाणे , पीडा उत्पन्न करते , व ती अत्यंत पिकते आणि त्यांतून दूषित रक्ताचा पुष्कळ स्राव होतो .

कफजन्य ग्रंथि .

शीतो विवर्णोऽल्परुर्जोऽतिकण्डू : पाषाणवत्संदननोऽपपन्न : ॥

चिराभिवृद्धिश्च कफप्रकोपाद्भिन्न : स्नवेच्छुक्लधनं च पूयम्‌ ॥

कफजन्य ग्रंथि थंड , शरीराच्या वर्णासारखा , थोडी पीडा करणारी , फार कंड असलेली आणि दगडाप्रमाणे कठीण व मोठी अशी असून ती फार दिवसांनी वाढते व फुटली असता त्यातून घट्ट पांढर्‍या पुवाचा स्राव होतो .

मदजन्य ग्रंथि .

शरीरवृद्धिक्षयवृद्धिहानि : स्निग्धो महान्कण्डुयुतोऽल्परुक्‌ च ॥

मेद : कृते गच्छति चात्र भिन्ने पिण्याकसर्पि : प्रतिमं च मेद : ॥५॥

मेदजन्य ग्रंथि ही मोठी , तुळतुळीत , कंड असलेली व वेदना फार नसलेली अशी असून ती शरीर पुष्ट झाले असता वाढते व क्षीण झालेअ सता बारीक होते ; तसेच ती फुटली असता त्यातून तिळाच्या पेंडेसारखा अथवा थिजलेल्या तुपासारखा मेदस्राव होतो .

शिराजन्य ग्रंथिरोगाचीं लक्षणें .

व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराक्षिप्य वायुस्तु शिराप्रतानम्‌ ॥

सङ्कुच्य सम्पीडय विशोष्य चापि ग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशुकृच्च ॥

ग्रन्थि : शिराज : स तु कृच्छ्रसाध्यो भवद्येदिस्यात्सरुजश्चलश्च ॥

अरुक्‌ स एवाप्यचलो महांश्च मर्मोत्थितश्चापि विवर्जनीय : ॥७॥

अशक्त प्रकृतीच्या रोग्याने शरीराला कष्ट देणारी अनेक कामे केली असता त्याचा वायु प्रकोप पावून तो त्याच्या शिराजालास संकोचित , बेदनायुक्त व शुष्क करून टाकतो व त्या ठिकाणी तात्काल उंच व वर्तुळ अशी ग्रंथि ( ग्रंथि ) उत्पन्न करते . अशा प्रकारे उद्‌भवलेली ही शिराजन्य ग्रंथि कष्टाने बरी होणारी आहे . जेव्हा ती वेदनायुक्त व चंचल अशी असते तेव्हा ती कष्टसाध्य समजून वैद्याने त्यावर उपाय करावा ; पणजर वेदनारहित , निश्चल , मोठी अथवा मर्मस्थानी झालेली असली तर असाध्य म्हणून ती सोडून द्यावी .

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2015-06-24T13:49:41.2870000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

telodynamic transmission

  • दूरगतिक पारेषण 
RANDOM WORD

Did you know?

Gotra. Vats & vatsayan are same ?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site