मन्त्र - १ ते ५०

ध्यानम्

ॐ खड्‌गं चक्रगदेषुचापपरिघाञ्छूलं भुशुण्डीं शिरः

शङ्खं संदधतीं करैस्त्रिनयनां सर्वाङ्गभूषावृताम् ।

नीलाश्मद्युतिमास्यपाददशकां सेवे महाकालिकां

यामस्तौत्स्वपिते हरौ कमलजो हन्तुं मधुं कैटभम् ॥

ॐ सावर्णिर्भविता मनुः ॥१॥

मार्कण्डेय उवाच  ॥२॥

एवं देव्या वरं लब्ध्वा सुरथः क्षत्रियर्षभः  ।

सूर्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनुः ॥३॥

सावर्णिः सूर्यतनयो यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः ।

निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद् गदतो मम ॥४॥

इति दत्त्वा तयोर्देवी यथाभिलषितं वरम्  ।

बभूवान्तर्हिता सद्यो भक्त्या ताभ्यामभिष्टुता  ॥५॥

महामायानुभावेन यथा मन्वन्तदराधिपः ।

स बभूव महाभागः सावर्णिस्तनयो रवेः ॥६॥

मार्कण्डेय उवाच ॥७॥

स्वारोचिषेऽन्त रे पूर्वं चैत्रवंशसमुद्भवः ।

सुरथो नाम राजाभूत्समस्ते क्षितिमण्डले ॥८॥

तं प्रयच्छामि संसिद्ध्यै तव ज्ञानं भविष्यति ॥९॥

तस्य पालयतः सम्यक् प्रजाः पुत्रानिवौरसान् ।

बभूवुः शत्रवो भूपाः कोलाविध्वंसिनस्तदा ॥१०॥

वैश्यणवर्य त्वया यश्च् वरोऽस्मत्तोऽभिवाञ्छितः ॥११॥

तस्य तैरभवद् युद्धमतिप्रबलदण्डिनः ।

न्यूनैरपि स तैर्युद्धे कोलाविध्वंसिभिर्जितः ॥१२॥

सावर्णिको नाम* मनुर्भवान् भुवि भविष्यति ॥१३॥

ततः स्वपुरमायातो निजदेशाधिपोऽभवत् ।

आक्रान्तः स महाभागस्तैस्तदा प्रबलारिभिः ॥१४॥

मृतश्चै भूयः सम्प्राप्य जन्म देवाद्विवस्वतः ॥१५॥

अमात्यैर्बलिभिर्दुष्टैर्दुर्बलस्य दुरात्मभिः ।

कोशो बलं चापहृतं तत्रापि स्वपुरे ततः ॥१६॥

हत्वा रिपूनस्खलितं तव तत्र भविष्यति ॥१७॥

ततो मृगयाव्याजेन हृतस्वाम्यः स भूपतिः ।

एकाकी हयमारुह्य जगाम गहनं वनम् ॥१८॥

स्वल्पैरहोभिर्नृपते स्वं राज्यं प्राप्स्यते भवान् ॥१९॥

स तत्राश्रममद्राक्षीद् द्विजवर्यस्य मेधसः ।

प्रशान्त्श्वा्पदाकीर्णं मुनिशिष्योपशोभितम् ॥२०॥

देव्युवाच ॥२१॥

तस्थौ कंचित्स कालं च मुनिना तेन सत्कृतः ।

इतश्चेकतश्च  विचरंस्तस्मिन्मुनिवराश्रमे ॥२२॥

सोऽपि वैश्यजस्ततो ज्ञानं वव्रे निर्विण्णमानसः ।

ममेत्यहमिति प्राज्ञः सङ्‌गविच्युतिकारकम् ॥२३॥

सोऽचिन्तयित्तदा तत्र ममत्वाकृष्टचेतनः ।

मत्पूर्वैः पालितं पूर्वं मया हीनं पुरं हि तत् ॥२४॥

ततो वव्रे नृपो राज्यमविभ्रंश्यान्यजन्मनि ।

अत्रैव च निजं राज्यं हतशत्रुबलं बलात् ॥२५॥

मद्‌भृत्यैस्तैरसद्‌वृत्तैर्धर्मतः पाल्यते न वा ।

न जाने स प्रधानो मे शूरहस्ती सदामदः ॥२६॥

मार्कण्डेय उवाच ॥२७॥  

मम वैरिवशं यातः कान् भोगानुपलप्स्यते ।

ये ममानुगता नित्यं प्रसादधनभोजनैः ॥२८॥

यत्प्रार्थ्यते त्वया भूप त्वया च कुलनन्दन ।

मत्तस्तत्प्राप्यतां सर्वं परितुष्टा ददामि तत् ॥२९॥     

अनुवृत्तिं ध्रुवं तेऽद्य कुर्वन्त्यन्यमहीभृताम् ।

असम्यग्व्यशीलैस्तैः कुर्वद्भिः सततं व्ययम् ॥३०॥

देव्युवाच ॥३१॥

संचितः सोऽतिदुःखेन क्षयं कोशो गमिष्यति ।

एतच्चान्यच्च सततं चिन्तयामास पार्थिवः ॥३२॥

परितुष्टा जगद्धात्री प्रत्यक्षं प्राह चण्डिका ॥३३॥

तत्र विप्राश्रमाभ्याशे वैश्यमेकं ददर्श सः ।

स पृष्टस्तेन कस्त्वं भो हेतुश्चा गमनेऽत्र कः ॥३४॥

ददतुस्तौ बलिं चैव निजगात्रासृगुक्षितम् ।

एवं समाराधयतोस्त्रिभिर्वर्षैर्यतात्मनोः ॥३५॥

सशोक इव कस्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे ।

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम् ॥३६॥

अर्हणां चक्रतुस्तस्याः पुष्पधूपाग्नितर्पणैः ।

निराहारौ यताहारौ तन्मनस्कौ समाहितौ ॥३७॥

प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम् ॥३८॥

स च वैश्यस्तपस्तेपे देवीसूक्तं परं जपन् ।

तौ तस्मिन पुलिने देव्याः कृत्वा मूर्तिं महीमयीम् ॥३९॥

वैश्य उवाच ॥४०॥

जगाम सद्यस्तपसे स च वैश्यो महामुने ।

संदर्शनार्थमम्बाया नदीपुलिनसंस्थितः ॥४१॥

समाधिर्नाम वैश्योचऽहमुत्पन्नो धनिनां कुले ॥४२॥

प्रणिपत्य महाभागं तमृषिं शंसितव्रतम् ।

निर्विण्णोऽतिममत्वेन राज्यापहरणेन च ॥४३॥

पुत्रदारैर्निरस्तश्च‍ धनलोभादसाधुभिः ।

विहीनश्चै धनैर्दारैः पुत्रैरादाय मे धनम् ॥४४॥

इति तस्य वचः श्रुत्वा सुरथः स नराधिपः ॥४५॥

वनमभ्यागतो दुःखी निरस्तश्चाप्तबन्धुभिः ।

सोऽहं न वेद्मि पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम् ॥४६॥

मार्कण्डेय उवाच ॥४७॥

प्रवृत्तिं स्वजनानां च दाराणां चात्र संस्थितः ।

किं नु तेषां गृहे क्षेममक्षेमं किं नु साम्प्रतम् ॥४८॥

आराधिता सैव नृणां भोगस्वर्गापवर्गदा ॥४९॥

कथं ते किं नु सद्‌वृत्ता दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः ॥५०॥