TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

विभक्तिसंबधी अनुस्वार सप्तमी

व्याकरण हा भाषेचा पाया आहे.


विभक्तिसंबधी अनुस्वार सप्तमी
सप्तमी विभक्तीचे प्रत्यय

काल मी बाबाबरोबर बाजारांत गेलों होतों. रस्त्यांत धान्य व कापड पहात व भावांई चौकशी करीत भांड्य़ाचे दुकानीं आलों. तेथें आम्हीं एक परात विकत घेतली. बाबा म्हणतात, “ ही परात पूर्वीं दोन रुपयाम्स मिळाली असती; आतां तिला सात रुपये द्यावे लागले. ” वाटेत आम्हांला दौलत मिस्त्री भेटले. त्यांचे हातीं एक करवत होती. ती त्यांनी दहा रुपयांस घेतलीं. ते म्हणाले, “ हीच करवत लढाईपूर्वीं अडीच रुपयांस मिळे; पण आतां तिची किंमत दहा रुपयापर्यंत चढली आहे. ” तें ऐकून माझ्या ध्यानांत आलें कीं, हल्लीं सर्वत्र महागाई झाली आहे. मिस्त्री व आम्ही बोलत बोलत भाजीबाजारांत आलों. तेथें थोडा भाजीपाला व द्राक्षें घेतली. सर्व फळांत मला द्राक्षें फार आवडतात. थोड्या वेळानें आम्ही घरीं परत आलों.

या लिहिण्यांत सप्तमीचे प्रत्यय खालील शब्दांस लागले आहेत.

बाजार        त    बाजारांत,    बाजारामध्यें,        एकवचन.
रस्ता        त     रस्त्यांत,    रस्त्यामध्यें        एकवचन.
दुकान     ईं     दुकानीं,    दुकानामध्यें        एकवचन.
वाट         त    वाटेंत,        वाटेमध्ये,        एकवचन.
हात         ईं    हातीं,         हातांत,         एकवचन.
ध्यान        त     ध्यानांत,     ध्यानामध्यें,        एकवचन.
फळ        त    फळांत,    फळांमध्यें,         अनेकवचन.

सप्तमीचा त प्रत्यय लागलेल्या शब्दांत उपान्त्य अक्षरावर अनुस्वार आले आहेत. जसें - बाजारांत, रस्त्यांत, वाटेंत.
सप्तमीच्या ईं प्रत्ययांत शब्दांतील शेवटच्या अक्षरावर ( ईं प्रत्यययुक्त अक्षरावर ) अनुस्वार आहेत. जसें - दुकानीं, हातीं, घरीं.
सप्तमीचा आँ व ईं हे प्रत्यय बहुतकरून कवितेंत येतात. हें मागें सोदाहरण सांगितलें आहेत. पण क्कचित् ते गद्यांतही येतात. जसें - रामू शेतकरी आपली जमीन जाऊन मुलांना उपाशी रहाण्याची पाळी येऊं नये, म्हणून रामदयाळ शेटजींच्या पायां पडला ! पण रामदयाळ शेटजींना त्याची दया आले नाहीं. पायां - पायांवर, माथां - डोकीवर.
हे प्रत्यय लागून होणार्‍या शब्दांचीं गद्यांतील उदाहरणें वर दिलीं आहेतच. आतां पद्यांतील उदाहरणें पहा.
तारा नभीं जो चमके सुतेजें । ऐका म्हणे भाषण सर्व माझें.
नभ - आकाश, नभीं - आकाशांत, सप्तमी एकवचन.
१ पहात, बोलत, करीत हे शब्द पहा. बोल, कर या धातूंवरून बनले आहेत. दुकानीं कसे आलों ? धान्य व कापड पहात भावाची चौकशी करीत तसेंच बोलत घरीं आलों.  यावरून हे शब्द क्रियापदाबद्दल जास्त माहिती सांगतात. ( त्यांची रीत दाखवितात ). राम बोलत बसला. यमू बोलत बसली. मुलें बोलत बसलीं. यावरून या धातुसाधित शब्दांना लिंगवचनांचा कोणताच विकार ( व्यय ) होत नाहींत; म्हणून तीं अव्ययें होत.
अशा शब्दांना धातुसाधित क्रियाविशेषण अव्ययें म्हणतात. त्यांवर अनुस्वार देऊं नये.
(२) परात, करवत हे शब्द मूळ नामें होत. यांतील ‘ त ’ सप्तमीचा प्रत्यय नाहीं; म्हणून अशा शब्दांवर अनुस्वार देऊं नये. उदा. दऊत, सरबत, इ.
(३) म्हणतात, आवडतात हे शब्द क्रियापदें होत. यांतील ‘ त ’ सप्तमी विभक्तीचा प्रत्यय नाहीं. म्हणून अशा क्रियापदांवर अनुस्वार देऊं नये. उदा. देतात, घेतात, इ.
यावरून लक्षांत येईल कीं, शब्दाच्या शेवटचें अक्षर त असल्यास तो शब्द मूळनाम, धातुसाधित अव्यय; परत, अर्थात् यासारखा अव्यय; क्रियापद आहे कीं, त्यास सप्तमीचा ‘ त ’ प्रत्यय लागल्यामुळें त्याचा त्यामध्यें असा अर्थ होतो, हें नीट पहावें.

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:05.8470000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

haterodyne interference

  • Radio संकरण व्यतिकरण 
  • हेटरोडाइन व्यतिकरण 
RANDOM WORD

Did you know?

गंध का लावावे ? अधिक माहिती द्यावी.
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.