TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

श्री दत्तप्रबोध - अध्याय पंचवीसावा

श्री अनंतसुत विठ्ठल उर्फ कावडीबाबा विरचित ’श्री दत्तप्रबोध’ ग्रंथाचे पारायण केल्याने ’गुरुचरित्र’ पारायणाचे पुण्य मिळते.

अध्याय पंचवीसावा

श्रीगणेशाय नमः । श्रीसद्‌गुरुदत्तात्रेयाय नमः ॥

जय सद्‌गुरुस्वामी अनंता । अनाथनाथा तूं समर्था । कृपें सांभाळी शरणागता । दीनमाता तूं होसी ॥१॥

तूं शरणागताचें माहेरु । दीनदुर्बळांचा दातारु । सर्वस्वीं आम्हां तुझाचि आधारु । हा भवपारु कर्ता तूं ॥२॥

तूं सद्‌गुरुमाउली दयाळ । तुझे आम्ही लाडके लडिवाळ । आमुचे अंतरींची आळ । तूंचि सकळ पुरविता ॥३॥

तव कृपा होतांचि पाहीं । ज्ञान प्रगटे दिव्य देहीं । न होतां कृपा न घडे कांहीं । ऐसी नवलाई कृपेची ॥४॥

सद्‌गुरु तुझें अभय होतां । कोठोनि देहीं बाधे चिंता । दुःख दारिद्रय व्यथा । क्षण न लागतां निवटेल ॥५॥

म्हणोनि तुझिया चरणीं । शरण झालों मोक्षदानी । सर्व अपराध क्षमा करोनी । कृपा करोनि अंगीकारी ॥६॥

सद्‌गुरु अनंता कृपाराशी । मम अंतरींचे हेतू जाणसी । ते पुरवावया समर्थ होसी । अपंगी दीनासी स्वामिया ॥७॥

तुझिया कृपाबळें करुन । चालिलें या ग्रंथीं निरोपण । कर्ता करविता तूंचि पूर्ण । निमित्तासि दीन किंकर हा ॥८॥

सद्‌गुरु तूंचि या ग्रंथींचा वक्ता । तूंचि स्वामिया होसी श्रोता । ग्रंथीं अक्षरें लिहविता । कथानुसंगविता तुझा तूं ॥९॥

शुद्ध अशुद्ध आणि प्रसिद्ध । तूंचि जाणता भेदाभेद । रस उद्भवोनि आनंद । कर्ता स्वतः सिद्ध तुझा तूं ॥१०॥

मागां तुझें त्वांचि निरोपिलें । तेवींच पुढें चालवी रसागळें । श्रोती श्रवणीं क्षुधित बैसलें । तयां तोषविलें पाहिजे ॥११॥

हे सद्‌गुरु अविनाश दत्ता । श्रवणीं वाट पाहे अनसूयामाता । तिचे प्रश्न आदरोनि आतां । पुरवी मनोरथा स्वामिया ॥१२॥

केले प्रश्न गताध्यायीं । कीं चंद्रसूर्यकळा सांगे लवलाहीं । सत्रावी कोणती निरोपी तेही । उत्साह देहीं श्रवणार्थीं ॥१३॥

यदर्थी श्रोते सावधान । प्रश्नोत्तरें कीजे श्रवण । सकृपें अवधूत दयाघन । करिती निरोपण साक्षेपें ॥१४॥

अविनाश प्रार्थी मातेसी । प्रश्नोत्तरें निरोपितों तुजसी । तें तूं सांठवी निजमानसीं । नाणीं देहासी आळस श्रवणीं ॥१५॥

माते चंद्रसूर्य कोठें राहती । या देही तयांची सांगतों वस्ती । ते तूं परिसोन ओळखी चित्तीं । स्थानें त्यांप्रती पृथकची ॥१६॥

त्या चंद्राचें तालुकास्थान । जेणें शोभविलें तें गगन । सोळा कळा परिपूर्ण । प्रभायमान शीतळ तो ॥१७॥

आतां त्या कळा परियेसी । पृथक नामें सांगतों तुजसी । शंखिनी पद्मिनी लक्ष्मिणीसी । एवं तिघांचीं नामें हे ॥१८॥

कामिनी पुंखिणी शापिनी । विद्या मोहिनी प्रमोदिनी । मंथुवी आणि विकाशिनी । अमृता अमृतश्रवणी तेरावी ॥१९॥

निजन विज्ञान दृष्टी पाहावी । एवं सोळांची संख्या जाणावी । अनुभवियें ओळखावी । केवीं लक्षावी अज्ञानमूढें ॥२०॥

सोळा कळांसहित शशी । अधोमुखें धांवे पूवसी । हें वर्म ओळखी जो निश्चयेंसी । तोचि ज्योतिषी ज्ञानी पुरा ॥२१॥

आतां या भानूचें निरोपण । यथाक्रमें सांगतों निवडोन । तें माते करी श्रवण । कळा संपूर्ण निवेदितों ॥२२॥

बाराही कळांसमवेत । नाभोमुळीं सूर्य तपत । तेथें असतें निभ्रांत । तेज लखलखीत तयांचे ॥२३॥

त्या बारा कळांची नामें । तुज मी सांगतों अनुक्रमें । तें तूं सांठवी संभ्रमें । स्वानंदप्रेमें करोनिया ॥२४॥

ज्वालिनी करुणी दहनी । दीपिनी ज्योतिनी तेजिनी । विद्या आठवी मोहिनी । ज्वाळा जेतिनी दहावी ॥२५॥

प्रकाशिनी दीपकळिका । ह्या बारा कळी सूर्य देखा । पश्चिमे चाले चालणीं निका । अतिसुरेखा सोज्वळ ॥२६॥

कळांसहित सूर्यभानू । यांचें करोनि सांगितलें प्रमाणू । यांतें ओळखावयाचें कारणू । मुख्य पवनू पाहे नाकीं ॥२७॥

नासिकींचे दोन्ही दळ । तेथें पवन वाहे हा सरळ । यामाजीं राविशशीचा खेळ । होय निश्चळ वामसव्य ॥२८॥

डावे अंगीं चंद्र जाण । उजवे अंगीं उगवे भान । चंद्र म्हणजे तो मन । सूर्यं पवन होय हा ॥२९॥

अडीच घटिका यांची चाल । एक एकाच नेम निश्चळ । न वाढे कोणीही एक पळ । उणेही विपळ न होती ॥३०॥

दोन्ही स्वर वाहती समान । तया म्हणिजे संक्रमण । सर्व कार्यासी होय शून्य । आणी वैगुण्य निश्चयें ॥३१॥

या चंद्रसूर्याचे प्रवाहीं । तत्त्वें असती पांचही । कैसे म्हणसील तरी तेंही । सांगतों लवलाही परियेसी ॥३२॥

न लगतां कवणे स्थानीं । मध्यें वाहे ते जाणा धरणी । अधोमुख जयाची वाहणी । आप जाणोनी घेईजे ॥३३॥

ऊर्ध्वा वाहे जे सतेज । त्या नांव ओळखिजे तेज । जो धरोनि वाहे भुज । वातराज होय तो ॥३४॥

हेचि ओळखी आकाशाची । व्यापकता सर्व ठायाची । अर्ध ऊर्ध्व वाम सव्याची । पूर्व पश्चिमेची दिशायुक्त ॥३५॥

शुक्ल पक्ष तो चंद्राचा । कृष्ण पक्ष तो सूर्याचा । प्रतिपदेंपासोनि तृतीयेचा । भोग एकाचा जाणिजे ॥३६॥

एकाआड एक येती । दिवस तीन तीन भोगिती । एवं मास पाक्षिक तिथी । उभयांप्रती योजिल्या ॥३७॥

तेवींच उभयातें वासर । तुज सांगतों ऐक विचार । रवि शनि भौमवार । हा तो प्रकार भानूचा ॥३८॥

सौम्य सोम आणि भृगु । हा नेमिला असे चंद्रभागू । संक्रमणीं गुरुसंयोगू । नक्षत्रविभागू ऐसाची ॥३९॥

चंद्र विभाग नक्षत्र । अश्विनीपासोनि सलग चार । आर्द्रेपासोनि तत्वपर । नव निर्धार हे झाली ॥४०॥

पूर्वषाढापासोनि तीन । रेवती अनुराधा निवडून । हे चंद्रनक्षत्रें चौदा जाण । रविसी कोण तें ऐके ॥४१॥

पूर्वापासून सलग सहा । धनिष्टा चार मिळोनि दहा । मृग ज्येष्टा मूळ पहा । तेरा मुदा वहा रवीचीं ॥४२॥

संक्रमणीं असे अभिजित । हा सर्वामाजी व्यापक सत्य । सांपडावया युक्त बहुत । करोनि थकित पैं होती ॥४३॥

असो आतां हें बहु वर्णन । ग्रंथीं घेतलें कार्याकारण । तें सांगतोकिंचित निवडोन । साधेल साधन तरीं साधा ॥४४॥

चंद्रसूर्य माझारीं । तत्वओळखी साधिजे बरी । मग कार्यअकार्याची उतरी । किंचित परी निवेदितों ॥४५॥

चंद्रसूर्य सुफळ असती । परि त्यांची जाणिजे अंतरगती । तत्वा ऐसे प्रकार घडती । तेही निश्चिती ऐकिजे ॥४६॥

पृथ्वीं धीर कार्य कीजे । सुलग्न आपतत्त्वीं साधिजे । तेजीं शीघ्र इच्छिलें होइजे । वायुनें रोखिजे समत्व ॥४७॥

आकाश करितसे निष्फळ । संक्रमण नाशक प्रबळ । जाणती हें ज्योतिष्य सकळ । गुरु कृपाळ भेटतां ॥४८॥

इडा चंद्र तो वामांगीं । पिंगळा सूर्य तो दक्षिणभागीं । संक्रमण सुषुम्णा संयोगीं । मध्यरंगीं रंगली ते ॥४९॥

इडा तेचि भागीरथी । पिंगळा ते यमुना निश्चिती । सुषुम्णा मध्यें सरस्वती । पाहा हे वाहती वरोनी ॥५०॥

हें इतुकें तुज केलें श्रवण । आतां सत्रावीचें ऐक निरोपण । तया नांव निरंजन । दैदीप्यमान जिव्हा ते ॥५१॥

तया शक्तिबळें पाहे । देहीं प्राण सुखी या राहे । औट हितातें पुष्टी होये । तिचेनि सोये इंद्रिया ॥५२॥

ती सतरावी जीवनकळा । तियेपासोनि अमृतगरळा । वाहतसे घुळघुळा । वृद्धि सकळां तिचेनी ॥५३॥

अक्षय ओलावा जिव्हेसी । त्यांत मिष्टता उद्भवें अमृतरसीं । हें कां न कळे या रुचीसी । शोधुनी मानसीं पहा बरें ॥५४॥

ते या पंचप्राणातें वाढवी । हे बाह्यदृष्टीं ओळखावी । ज्ञानदृष्टीं पहावी । जीवीं ओळखावी सोळांत ॥५५॥

जियेचेनि बळाश्रयें । पंचभूतांचा विस्तार होये । आनंद तिन्ही ताळीं न समाये । डोलत राहे सुखी एकी ॥५६॥

ते अमृतसंजीवनी । होय सतरावी जननी । योगियांचे ध्यानीं मनीं । दिवारजनीं वसतसे ॥५७॥

सद्‌गुरुप्रसादें ध्यान हातवटी । पावतां होय ऊर्ध्वदिठी । ते समावेल जैं पोटीं । तै ती भेटी अभ्यासें ॥५८॥

सत्रावीचें दर्शन । होता नुरेची अज्ञान । जया सत्रावीचें पान । तो पुरुष धन्य ये लोकीं ॥५९॥

सत्रावीतें जो पावला । सर्व सिद्धी वोळंगती त्याला । त्यांतें लोटोनि सरसावला । अविनाश पावला पद तोची ॥६०॥

जैं समर्थ सद्‌गुरु भेटेल । तैंच हा मार्ग दावील । अभ्यासबळें रिघवील । प्राप्त करवील गुज हें तो ॥६१॥

येथें दाविलें असोनि नाहीं । ज्ञानिकावांचोनि कळे कायी । जो हातवटी वळखोनि घेई । तोचि ठायीं ठसावे ॥६२॥

हें सिद्धयोगियांचें ज्ञान । संत साधूची वर्मखूण । या सत्रावे कामधेनूचें लक्षण । न कळे यावीण आणिकां ॥६३॥

पाहिलें जरी नाना मत । ग्रंथ अवलोकोंनि झाला पंडित । कथिता झाला जरी वेदांत । अभ्यासरहित वृथा सर्व ॥६४॥

नाना पदार्थिक नांवें घेतलें । बहु मिष्ट म्हणोनि वाचें वर्णिलें । तेणें क्षुधार्थी तृप्त झाले । ऐसें वागले काय तुम्हां ॥६५॥

जेवीं वांझेचा डोहोळा । गर्भावांचोनि फोल जाला । तेवीं अनुभवावांचोनि ज्ञानाला । काय त्याला करावें ॥६६॥

अनुभवी अभ्यास नाहीं । त्याचें कोरडे ज्ञान ऐकोनि काई । उभय नारी रमतां पाही । फळ न देहीं संभवे ॥६७॥

यदर्थ समर्थ गुरु करावा । अभ्यास बरवा साधावा । उगवा करोन सर्व घ्यावा । प्रसाद पावावा कृपेचा ॥६८॥

तंव अनसूया म्हणे रे बाळा । तुझिया निरोपणीं अद्‌भुत लीला । ऐकता उद्भवे आनंद सोहळा । ब्रह्मांडगोळा उजेडवी ॥६९॥

जंव जंव करावें श्रवण । तंव तंव आठवती मज प्रश्न । देहीं सप्तद्वीप सागर पूर्ण । अद्री ते कोण कवणे ठायीं ॥७०॥

आणी नव खंडे कोठें वसती । कवणिये नामें विराजती । हें पृथक सांगे मजप्रती । इच्छा श्रवणार्थी उदेली ॥७१॥

तुझें निरोपण बहु गोड । मज श्रवणीं विशेष आवड । तें पुरवी माझे कोड । साधवी जोड परमार्थाची ॥७२॥

परिसोनि मातेचे शब्द । अवधूतासी जाला परमानंद । धन्य म्हणे तुझी मती शुद्ध । बरवें साधन श्रवण तुझें ॥७३॥

प्रथम सांगतो तुज द्वीपावळी । ते तूं सांठवी हृदयकमळीं । नामें निवेदितों निराळीं । स्थानादि वेगळीं करोनिया ॥७४॥

जंबुद्वीप शंखद्वीप । कुशद्वीप क्रौंचद्वीप । श्वेतद्वीप पुष्करद्वीप । शाल्वद्वीप सातवें ॥७५॥

कोण कोणे ठायी वसती । तें परियेसीं तूं निगुतीं । अस्थिठायी जंबूची वस्ती । मेदीं निश्चिती शंखद्वीप ॥७६॥

मांसी कुशद्वीप जाणिजे । शिरीं क्रौंचद्वीप वोळखिजे । त्वचें शाल्वद्वीप वोलिजे । रोमीं निरस्विजे श्र्वेतद्वीप ॥७७॥

पुष्करद्वीप तें नाभीसी । एवं सप्तद्वीपें जाणिजे ऐसीं । आतां निवेदितों सागरासी । स्थान नामेंसीं युक्त तुज ॥७८॥

नीर क्षीर दधी पक्ष । सागर रत्‍नाकर मधु प्रत्यक्ष । हे सप्त सागर सरिताध्यक्ष । स्थानीं लक्ष देई आता ॥७९॥

नेत्रीं नीर समुद्र वाहे । क्षीरसागर सतरावीसीं राहे । दधीसमुद्र नासिर्की पाहे । क्षार तो आहे तळवटीं ॥८०॥

नाभीं वसे रत्‍नाकर । मधुसमुद्राचे स्थान शीर घृतसमुद्र हृदयांतर । वसती सागर स्थाननेमें ॥८१॥

आतां गिरीचें प्रमाण । स्थानासहित करितों निरोपण । पूर्वे उदयेगिरी जाण । अस्ताचळ स्थान पश्चिमे ॥८२॥

उत्तरे गिरी असे कनक । दक्षिणे शेषगिरी देख । नैऋत्ये नारायणगिरी वोळख । वसे औषधिक वायवे ॥८३॥

इशान्यकोनीं महिगीरी वसे । अग्निकोणी सिंहाद्री असे । एवं अष्टगिरी विलसे । अष्ट दिसे पाहे पां ॥८४॥

अष्ट गिरीहुनी मेरु आगळा । हा याहोनी असे निराळा । जैशा कमळीच्या अष्ट कळा । तैसे भूगोळा शोभविती ॥८५॥

सर्व गिरीमाजीं श्रेष्ठ । मेरु सर्व गुणें वरिष्ठ । हें भूमीचें मध्यपीठ । दिसे गोमठ कनकाचें ॥८६॥

सर्व लोकांची रचणुका । त्यावरी असे देखा । तयाचा न पवे कोण्ही तुका । वास देवादिकां ते ठायीं ॥८७॥

आतां नवखंडींचे भाग । ते मी निवेदितों सांग । सोडोनिया अनेक उद्योग । श्रवणीं लाग करि माये ॥८८॥

भरतखंड व्रतखंड । रमेशखंड द्राक्षखंड । द्राक्षमाळखंड केतुखंड । विधिवंशखंड सातवें ॥८९॥

हरिखंड तें आठवें । नवम सुवर्णखंड जाणावें । हे खंडांचीं वोळखिजे नांवें । नव इंद्रियें बरवें नवखंड ॥९०॥

दहावें खंड ते कासी । दशमद्वार निश्चयेंसी । विश्वनाथदेव तया स्थळासी । आनंदवासी आनंदवनी ॥९१॥

पूर्वदिशेसी भरतखंड आहे । अग्निकोणीं व्रतखंड पाहे । दक्षिणे रम्यखंड होये । द्रामळाखंड राहे नैऋतीं ॥९२॥

पश्चिमे केतुखंड वसे । वायव्ये हरिखंड असे । उत्तरे द्राक्षमाळाखंड विलसे । रामेश्वर वसतसे ईशानें ॥९३॥

सुवर्णखंड मध्यस्थानीं । ते हे मेरुची मांडणी । दहावें खंड दशम स्थानीं । योगियां ध्यानीं सदा वसे ॥९४॥

मातें त्वां प्रश्न केले चार । ते तुज म्यां सांगितलें निर्धार । आतां खाणींचा विचार । तोहि सुंदर निवेदितों ॥९५॥

जारज आणी स्वेदज । अंडज आणी उद्भिज । यांची कोठोनि देहीं उपज । बोलतों सहज निरोपणीं ॥९६॥

स्वेदीं असे स्वेदजखाणी । अंडज होती अस्थिस्थानीं । मज्जा जारज निवडोनी । रोमस्थानीं उद्भिज ॥९७॥

तवं अनसूया म्हणे कुमारा । तूं हेतु पुरविसी माझा खरा । उरलें निरोपण स्मरण करा । कथा विस्तारा मेरुची ॥९८॥

मातेची देखोनि सावधता । पुनरा दत्त जाला निरोपिता । तरी सावधान होवोनि श्रोता । संवादीं अवधानता देईजे ॥९९॥

दत्त म्हणे सकळ गिरींत । विशाळ असे मेरुपर्वत । तो पीत सुवर्ण लखलखीत । विस्तार अद्‌भुत जयाचा ॥१००॥

उंची योजनें खर्व तीन । ऐसें शास्त्राचें प्रमाण । रुंदीची संख्या नेमून । चार लक्ष करुन ठेविली ॥१॥

सोळा सहस्त्र भूमिगर्भात । टेकणें लागले तीन पर्वत । कमलपुष्पाऐसा विकासित । शिखरें शोभत तीन वरी ॥२॥

बाहात्तर द्वारें तया शोभती । टाकें नव विराजती । नवग्रह तेथें वसती । रक्षण करिती सर्वदा ॥३॥

ऐसा हा जाणिजे मेरु । सर्वांमाजीं श्रेष्ठ गंभीरु । भ्रामदेवीचा अंकुरुं पंच प्रकारु मंडित ॥४॥

मेरु दक्षिणभागीं निर्धार । असे जें अमरावतीनगर । नव सहस्त्र योजनें विस्तार । तेंथें अमरेंद्र देवांसह ॥५॥

वरी तीन शिखरें असती । त्यांची परिसिजे विभक्ती । पूर्वभागीं विधी बसतीं । लोक म्हणती सत्य तया ॥६॥

तेरा सहस्त्र योजनें विस्तीर्ण । तेथें राहती ब्रह्मगण । करितसे उत्पत्तिकारण । ललना तीन शोभती ॥७॥

आतां पश्चिम शिखराचे ठायीं । वैकुंठ वसतसे पाहीं । अद्‌भुत तेथील नवलाई । भक्तसमूहीं नांदे विष्णू ॥८॥

तया रुंदीची गणित । सात सहस्त्र योजनें नेमस्त । रजाकरी रमायुक्त । शरणागत देव सारे ॥९॥

आतां उत्तरेचें शुभ्र शिखर । त्या कैलासीं नांदे शंकर । अर्धांगी अपर्णा सुंदर । एकोणीस सहस्त्र विस्तीर्ण र्तें ॥११०॥

रुद्रगण तेथें वसती । अनन्यें शिवातें भजती । सुरवर दर्शना येती । कैलासपती पाहावया ॥११॥

एकवीस स्वर्ग सप्त पाताळ । यांतची आलें भूमंडळ । हें देहींच वोळखिजे सकळ । निरोपितों निवळ परिसीजे ॥१२॥

अतळ वितळ सुतळ । तळ तळातळ रसातळ । सातवें जाणिजे पाताळ । कंठापासोनि सरळ जाणिजे ॥१३॥

आतां यांची वोळखी । तुम्हां निवेदितों निकी । राहती कोण कोणत्यां लोकीं । हेंही आवश्य कीं ऐकिजे ॥१४॥

पायातळींतें अतळ । त्याउपरी उर्ध्व वितळ । घोटे जाणिजे सुतळ । पोटरी महातळ वोळखा ॥१५॥

सांधे तळातळ जाणिजे । मांडया रसातळ वोळखिजें । कंठीं तळपाताळ म्हणविजे । एवं विलोकिजे सात हे ॥१६॥

पहिलें पाताळ सुंदर । तेथें पुष्पावतीनगर । रक्तगुंज असे नृपवर । परम सुखकर राज्य करी ॥१७॥

दुसरिया पाताळीं जाण । शैल्यपुरनगर विस्तीर्ण । तेथें गंधनामा नृपनिधान । राज्यकारण चालवी ॥१८॥

तिसरिया पाताळाआंत । नरुकुमळजा विख्यात । श्रीघरपट्टण शोभत । दिव्य विराजत तें ठांयीं ॥१९॥

चौथिया पाताळाभीतरीं । चातकपुर नाम नगरी । मलुध्वनराजा राज्य करी । सहपरिवारीं आनंदें ॥१२०॥

पांचवे पाताळीं विलसे । रुद्रावतीनगर असे । ईशान्यराजा नागु वसे । सुखसंतोषें राज्य करी ॥२१॥

साहाविया पाताळभुवनीं कंजवायुनगरी तये स्थानीं । तेथें चक्रनाग राज्यांसनीं । अति सन्मानीं नांदत ॥२२॥

सातवें जें का पाताळ । तेथें उग्रावतीनगर विशाळ । शत्रुत्वती असे नृपाळ । परम सबळ राव तो ॥२३॥

एवं पाताळें हीं सात । निवेदिलीं असतीं भूपासहित । हे जाणिजे या देहांत । विवेकयुक्त ज्ञानदृष्टीं ॥२४॥

उरले एकवीस जे का स्वर्ग । ते मणी एकवीस सुभंग । तो योगिजनांचा होय मार्ग । तेचि लाग साधिती ॥२५॥

येरा पामरा न घे गती । गुरुकृपें मुकुक्षू पावती । यालागीं सेवन साधिजे प्रीतीं । लीनवृत्ति करोनिया ॥२६॥

हे ज्ञान गुह्यात्मक असे । गुरुकृपें होतील लाभ सरसे । हे बोलणें नोहे अन्या ऐसे । अनुभव दिसें अभ्यासिया ॥२७॥

प्राण अपाना होय भेटी । तो भरे कुंडलिनी पोटीं । परेपासुनी खाय उठी । जाय भेटी मणिमागें ॥२८॥

व्यानमार्गे त्वरें जाइजे । प्राण आवरते तें साहिजे । सोळापासोन उड्डाण साधिजे । मग पाविजे रंध्रद्धारीं ॥२९॥

असो तेथील परिजाण । साहणें असे परम कठिण । कुंडलिनी जातसे भडकोन । वाद्यें दारुण वाजती ॥१३०॥

तेथें सर्व भावें होय घाबरा । पळों पाहे सैरावैरा । धारिष्टें साधिजे वायो आवरा । फुटों बाहेरा न दीजे ॥३१॥

हें गुरुकृपें साधन । जैं परिपक्व होय पूर्ण । तैं पूर्वद्वारीं घडे गमन । स्वरुपीं संधान लाधला ॥३२॥

असो हें बोलिलों उघड । परी तें करणें असे अवघड । गुरुकृपेवीण नुघडे कवाड । न जोडे जोड फुकट हे ॥३३॥

सहस्त्रामाजीं विरळा । जाणे आत्मगुह्याच्या कळा । तो पुरुष होय दैवागळा । त्या चरणकमळा वंदिजे ॥३४॥

मागुतीं अनसूया म्हणे दत्ता । तुवां अद्‌भुत निवेदिली हे गुह्य वार्ता । सद्‌गुरुची दावील या पंथा । त्यावीण सर्वथा सापडेना ॥३५॥

तूं जग तारावयासी । प्रगट जालासि गा अविनाशी । जे जे मार्ग तूं बोधिसी । ते ते हितासी मज होय ॥३६॥

परी आणिक एक आठवलें । तेंही पुंसू तुज वागलें । तें ऐकोनि उगवी भलें । निरोपण चांगलें करोनिया ॥३७॥

सांगे त्रिगुणाचें वर्णन । देहीं स्थळें सांग नेमून । हें निवडोनिया प्रमाण । बाणवीं पूर्ण अंगीं मज ॥३८॥

दुसरा प्रश्न अवधारीं । पदपिंड निवडोनि सत्वरीं । कोण रुप तें विस्तारी । रुपातीत परी कैसी तें ॥३९॥

सखोल प्रश्न मातेचे । ऐकोनि उल्हासलें चित्त दत्ताचें । म्हणे धन्य माते श्रवण तुमचें । धन्य बुद्धीचे तर्क तुझ्या ॥१४०॥

ऐसी हे विचारणा । नुपजे कवणाचिया मना । ते अतर्क्य रचिसी तूं प्रश्ना । पुससी खुणा जीवींचिया ॥४१॥

हे अत्यंत प्रश्न नागर । ऐकतां सुखावे मम अंतर । निरोपणीं उद्भवे उल्हास थोर । सेवेसि तत्पर अनुसरतों ॥४२॥

हें एकाग्रतेचें निरोपण । सर्व त्यजोनि व्यवधान । सावध कीजे माते श्रवण । आदरें निवेदन करितों तुज ॥४३॥

रजोगुण तमोगुण सत्त्वगुण । हे मागां केले तुज निरोपण । आतां यांचें कोन वर्णन । तेंही निवडून सांगतों ॥४४॥

सत्त्व हा गौर जाणिजे । रजते पीत ओळखिजे । निबिड काळें देखिजे । तम म्हणजे त्या नांव ॥४५॥

प्रभाते सत्त्व सात्त्विक । माध्यान्हीं तामस वोळख । अस्तीं राजस चोख । तिन्ही प्रकाशक स्वतेजें ॥४६॥

या त्रिगुणांपासोनि । असे या देहाची उभारणी । परी राहती कवणियें स्थानीं । तेंही श्रवणीं सांठवीं ॥४७॥

रजोगुण तो स्वाधिष्ठानीं वसे । सत्वगुण नामीस्थानीं विलसे । तमोगुण अनुहातीं असे । त्रिगुण दिसे पिंड हा ॥४८॥

अनसूया म्हणे हे त्रिगुण । यांचें निवेदिलें लक्षण । परी एक आठवलें मजलागून । करी श्रवण किंचित ॥४९॥

या पिंडाच्या पोषणा । जीव सेविती उदक अन्ना । हे जाय कवणिया स्थाना । तेथील खुणा सांग मज ॥१५०॥

तंव दत्त म्हणे जी माते । दोन कोठे विशाळ उदरातें । ते सांठवण अन्नोदकातें । तया नामातें परियेसी ॥५१॥

पोटीं उजवे अंगीं जीवन । डावे अंगीं असे अन्न । ऐसे दोहीं कोठयामाजीं जाण । अन्नोदक जाऊन सांठवे ॥५२॥

उदरीं जठराग्नी प्रदीप्त असे । तो अन्नातें पचवींतसे । रसइंद्रियां देवोनि सुरसे । बाकस त्यागितसे तळकोठीं ॥५३॥

तळीं कोठे दोन असती । तेथें मळमूत्र जावोनि बैसती । तेथील काजकर्ते दोघे निश्चितीं । तेहीं निगुतीं निवेदितों ॥५४॥

प्राण आणि अपान । तेथील कर्गे दोघे पवन । आपुलाले करिती कारण । परम सावधान सर्वकाळ ॥५५॥

प्राण रसातें घेतसे । भाग इंद्रियांतें देतसें । अपान मळमूत्रा लोटीतसे । करिती ऐसे उभय काज ॥५६॥

प्राण तृप्तीचा देववी ढेंकर । न्यूनाधिक जाणवी प्रकार । समत्व स्वादाचा उद्गार । दावी बाहेर करावया ॥५७॥

तेवींच अपानवाया साचा । त्याग करवी अन्नोद्भव वायोचा । कोठा शुद्ध ठेवी करवोनि रेचा । जीर्णअजीर्णाचा प्रकार दावी ॥५८॥

जेव्हां जागृत होय अग्नी । तेव्हां मागे अन्नपाणी । शांत असतां समाधानीं । प्रकृतिस्थानीं शांत राहे ॥५९॥

तोच अग्नि सक्रोधें भडकतां । होय अस्थिमांसातें दाहितां । तेणें बाह्य उद्भवें ज्वरता । होय अरुचिता जिव्हेसी ॥१६०॥

तोचि अग्नि मंद होये । प्राणि न जाणतां अन्न खाये । तेणें ती पाचणिक सोयें । जेथिंची राहे तेथेंची ॥६१॥

तेणें रस न मिळे इंद्रियांसी । तेणें क्षीणतां पावे त्यासी । त्या मोडसीपासोनि रोगासी । आरंभ निश्चयेसी जाणिजे ॥६२॥

त्याच अग्निमुखीं देख । उदक न्यून अन्न अधिक । तें पचवितां कर्पे आवश्यक । ढेंकर भडक नाकीं उठे ॥६३॥

तया मोडसीचे विकारें । दिवसेंदिवस व्याधी भरे । हे अनुभव देही जाणवती खरे । केविं विस्तारें निवेंदू ॥६४॥

यदर्थ राहिजे सावधान । जाणोनि सेविजे अन्नपान । चतुर्थांश क्षुधा ठेवून । सुखसमाधान राहिजे ॥६५॥

असो आतां हा विस्तार । वदूं पदपिंडाचा विचार । रुपरुपांतीत प्रकार । तो निर्धार निरोपितों ॥६६॥

पद परमात्मा जाणिजे । तोचि ओंकार आदिपुरुषा बोलिजे । सकळ आदींचें बीज बोलिजे । गुरुगमें निरखिजे या पदा ॥६७॥

पिंड म्हणजे कुंडलिनी । आदिशक्ति सकळस्वामिनी । दश वायोगुण अधिष्ठानी । पिंडव्यापिनी ही होय ॥६८॥

रुप म्हणजे नादबिंद । कळा ज्योती वर्णभेद । हे साकारले प्रसिद्ध । रुप विविध दाविलें ॥६९॥

रुपातीत ते निरंजन । निराकार पाहे ते निर्गुण । तेंचि अरुप होय निर्वाण । निरामय जाण निःसंग ॥१७०॥

एवं हें ज्ञान जीवींचें । तें म्यां निवेदिलें सत्य साचें । ओळखावया अधिकार गुरुपुत्राचे । येर इतरांचे असेना ॥७१॥

हें ज्ञान जाणावया । शरण जाई जीवें गुरुराया । ते दावितील करोनि दया । निरसोनि माया अंतरींची ॥७२॥

अनन्यभावें जाता शरण । ते तात्काळ छेदितील अज्ञान । दिव्य दृष्टीं प्रकाशवून । आत्मज्ञान बाणविती ॥७३॥

तया ज्ञानासी पावतां । तात्काळ तुटे देहीं अहंता । देहातीत होय अवस्था । स्वप्नींहि चिंता नुपजे कधी ॥७४॥

तवं अनसूया म्हणे राजसा । श्रवणीं आनंद उपजे मानसा । जे रत जालेती अभ्यासा । त्यांच्या विलासा कोण पावे ॥७५॥

ते सुखानंदसागरीं । बुडोनि भोगिती स्वरुप लहरी । तया नावडती मोक्ष चारी । सुख चिदबंरीं सर्वदा ॥७६॥

अभ्यास करणें असे कठीण । परी वाटे करावें श्रवण । यदर्थीं आठवा ऐसे प्रश्न । तुजलागीं करुन ऐकते ॥७७॥

जें जें तुवां निरोपिलें । तें आवडीनें म्यां श्रवण केलें । श्रवणज्ञानें आणिक सुचले । सुचवितां निवेदिलें पाहिजे ॥७८॥

ते प्रश्न कोण म्हणसी । ऐक निरोपितें आतां तुजसी । कोठें वस्ती नादबिंदासी । मनपिंडपवनासी योजिले कोठें ॥७९॥

यावरी वदे स्वामी दत्त । या ब्रह्मांडशिखरांआंत । नादबिंद वास्तव्य करीत । हे जाण निश्चित अंबिके ॥१८०॥

हृदयी वसतसे हें मन नाभीं वसतसे पवन । एवं चौघांचें स्थान । तुज निवेदन पैं केलें ॥८१॥

या शरीराभीतरीं । यांचें वास्तव्य असे निर्धारीं । या पिंडाची कर्तृत्वपरी । यांचेनि बरी चालतसे ॥८२॥

तंव आणिक अनसूया पुसे । हृदय नसतां मन कोठें वसे । नाभी नसतां पवन विलसे । ठायीं बैसे कवणिया ॥८३॥

तंव उत्तर निरोपी दिगंबर । जंव नव्हतें हृदयभांडार । तंव शून्यामाजीं निर्धार । होत साचार मन तेथें ॥८४॥

नव्हतें जेव्हां नाभीस्थान । तैं निराकारीं होता पवन । ऐसें उभयांचें निरोपण । करविलें श्रवण जीवीं धरी ॥८५॥

हें परिसोनि अनसूया । म्हणे बरवें निरोपिलें प्राणसखया । आणिक मन इच्छी पुसावया । तेंही सदया ऐक तूं ॥८६॥

निराकार साकार आलें । पंचभौतिक विस्तारलें । शेवटीं कैसे समावलें । तें मज वहिलें सांग आतां ॥८७॥

तंव अवधूत म्हणें वो जननी । हे पंच प्रळयाची विंदानी । तूं पुससी मजलागोनी । तेचि निरोपणीं निवेदितों ॥८८॥

जीवमात्र हे वावरती । अन्नोदकांतें सेविती । नाना उपभोग क्रीडा भोगिती । सुखें पहुडतीं स्वानंदे ॥८९॥

वावरती असतां दिनमान । रजनींत करिती शयन । हा नित्य प्रळयो जाण । पुनरा जनन प्रभातीं ॥१९०॥

ऐसा आयुष्यमर्यादेचा भर । तोंवरी नित्य मृत्युजनन साचार । तें आयुष्य सरतां निर्धार । होय हरिहर देहाचा ॥९१॥

हे दोन प्रळय जीवां असती । तिसर्‍या प्रळयातें ऐक निश्चिती । चार युगें सहस्त्र वेळां जाती । तो दिवस म्हणती ब्रह्मयाचा ॥९२॥

तो नित्य करी उत्पत्तिकारण । तया प्रपंचाचा लोटतां दिन । होतां विधातियाचा अस्तमान । करी शयन सुखासनीं ॥९३॥

विधि करितांचि शयन । मर्यादा देतील अवघे सांडोन । अद्‌भुत होईल पापाचरण । कंपायमान होय धरा ॥९४॥

पापें न पिके धरणी । जीव मरती अन्नावांचोनी । अर्काची पडेल बहुतपणी । मेघ गद्‌बदोनी सुटती ॥९५॥

ते उदक शोषितील सैरा । वर्षतील तेव्हां मुसळधारा । बुडोनीया जाईल अवधी धरा । ठाव सागरा मग कैचा ॥९६॥

अवघे जळबंब होईल । सत्यलोकातें पाणी चढेल । निशी सरतां अगुष्ट भिजेल । तैं जागेल तो विधी ॥९७॥

एवं हा देखिजे तिसरा प्रळयो । पाहोनि विधीसी होय विस्मयो । अहा केलियाचा जाला लयो । निद्रेंत क्षयो जाला की ॥९८॥

ब्रह्मपळयो म्हणती यासी । मागुती विधाता सावध मानसीं । होवोनि रचिता होय सृष्टीसी । स्वसंसारासी जाण तूं ॥९९॥

एवं उत्पत्तिलयो होतां । पूर्ण आयुष्यीं विधी भरतां । मग रुद्रप्रळयाची ऐसी वार्ता । पृथक सांगतां ग्रंथ वाढे ॥२००॥

पुढें शक्तीचा महाप्रळय । सर्व एवं आटोनिया जाय । पंचभौतिकां होय लय । पावती ठाय जन्मतांतो ॥१॥

आपीं शोषिलें पृथ्वीतें । तेज शोषी त्या आपातें । पवन शोषी तेजातें । गगन पवनातें गिळीतसे ॥२॥

शून्यें ग्रासिलें तें गगन । साकार गेलें मावळोन । शून्याकार निराकारीं जाण । बीजीं समावोन वृक्ष गेला ॥३॥

तत्त्वापासाव तत्वें जालीं । तत्त्वींच तत्त्वें समावलीं । निराकार होवोनि ठेलीं । जळीं विरालीं जळगार ॥४॥

जितुकें हें दृश्य दिसे । तितुकेंही अवघें नासे । सांडी मिथ्या भ्रम कैसे । जावोनि बैसे अविनाशीं ॥५॥

जीव न गुंते मायापाशीं । तरी हाचि होय अविनाशी । मायायोगें जीवपणासी । नाम यांसी स्थापिलें ॥६॥

पाहतां अरुप रुपा आलें । मायादेवीनें नाम केलें । अहं उद्भारेंची प्रगटलें । रुप उदेले मायेचें ॥७॥

आपआपुली छाया । तैसीच जाण ईश्वराची मामा । आप आपणातें विसरोनिया । भुलला वांया छायेसी ॥८॥

जैं छाया अचळ राहे खरी । ते सत्य माय जाण निर्धारी । छाया माया बरोबरी । पाहे विचारीं शोधोनीं ॥९॥

छायेची करोनिया सांडी । विवेकें आत्मविचारणा मांडी । शोधोनि घेईं आपुले भांडी । वाउगी वितंडी सांडोनी ॥१०॥

सांडी जो मायिक पसारा । तोचि पावे आत्मिक सारा । हाचि तूंतें दिधला विसारा । टाकोनि आसरा सार घेईं ॥११॥

सार ज्याचें त्यापासीं आहे । आत्मविचारणीं विचारोनि पाहे । ज्याचा लाभ त्यासी होये । जाणिजे सोये गुरुकृपें ॥१२॥

श्रीगुरुकृपायोगें प्रसिद्ध । जाणिजे षड्‌चक्रींचे भेद । ते गती जाणोनिया शुद्ध । घेइजे बोध सातव्याचा ॥१३॥

जो सर्वज्ञानाची जाणे वोज । तो सातव्याची घेईल समज । साधील आपुलें स्वहित गुज । आपुलेंचि बीजा आपण पाहे ॥१४॥

तें बीज जया हातीं आलें । गुरुप्रासादें पूर्ण लाधलें । ते जन्ममरणापासो चुकले । पद पावले अविनाश ॥१५॥

नाश नाहीं जयासी । अविनाश म्हणविजे तयासी । तया भेटतां तेंचि होसी । ये वोळखीसी वर्म ऐका ॥१६॥

भ्रमरीचे स्पर्शे करुन । भ्रमरीच जाली आळिका पूर्ण । अग्निसंगें काष्ठपण । होउन हरण अग्नि होय ॥१७॥

वाती दीपा भेटूं जातां । स्वयेंचि पावली ती दीपता । बिंदु सिंधुमाजीं पडतां । नये काढितां सिंधु होय ॥१८॥

तेवीच हेंही जाण माते । वर्म निवेदिलें सत्य तूंतें । अभ्यासीं योजि या मनातें । साधी कार्यातें स्वदिताच्या ॥१९॥

येचि कारणासाठीं । पावली नरदेहाची कोटीं । येथचि होय श्रमनिवटी । साधितां हातवटी गुरुकृपें ॥२२०॥

तंव अनसूया म्हणे गुणनिधाना । निंबलोण करुं तुझिया निरोपणा । जेणें बोध केला माझिया मना । भाविक सज्जना लहानथोरां ॥२१॥

बोध नोहे हा उपदेश । नुरवी अज्ञानाचा लेश । श्रवण करितां दिवसेंदिवस । ज्ञान विशेष लाधवी ॥२२॥

श्रवणेचि करीतसे सधन । मननीं अधिकार वाढे गहन । निजध्यासें अभ्यासितां पूर्ण । सत्वर दर्शन पावेल पैं ॥२३॥

निजतत्त्वीं होतां भेटीं । मुसवळोनी होय खोटी । सबाह्य तोची पाठींपोटीं । द्वैत गोष्टी हारपली ॥२४॥

द्वैत अवघें निरसलें । अद्वयत्व जीवीं ठसलें। तें निराकारीं जावोनि वसलें । घृतीं समरस जालें नवनीत ॥२५॥

असें तुझें हें निरोपण । तेणें तृप्त केलें माझें श्रवण । परि आणिक ऐकावया इच्छी मन । उबग वाटो नये जीवा ॥२६॥

षट्‌चक्राचे ऐकावे भेद । येविसीं उपजला जीवीं आनंद । तूं ज्ञाता होसी स्वतःसिद्ध । निरोपी सावध श्रवणीं मी ॥२७॥

मज श्रवणावांचोनि पाहीं । गोड न लगे आन कांहीं । जागृतीं स्वप्न सुषुप्तीठायीं । श्रवणचि देहीं आठवंते ॥२८॥

श्रवणीं चित्त जडलें मातेचें । हें अवधूतासी कळलें साचें । निरोपणीं पात्र नोव्हे काचें । सांठवण सुरसाचें होय निकें ॥२९॥

हें जाणोनि मानसीं । अंतरीं उल्हासला अविनाशी । म्हणें निरोपणीं तोषवूं मातेसी । जेणें तिजसी सुख होय ॥२३०॥

हा अवधूत सदय उदार । आर्त भूतांचें जाणतो अंतर । पुरवी मनोरथ समग्र । दयासागर दीनबंधु ॥३१॥

पुढीले प्रसंगीं निजमायेसी । निरोपणीं तोषवील श्रोतयांसी । सांगेल षट्‌चक्राचिया भेदासी । अनुक्रमेंसी आदरें॥३२॥

अहो तुम्ही संत श्रोते जन । तुम्हा विनवितों कर जोडून । हें पिकलें क्षेत्र तुम्हांलागोन । अधिकारी पूर्ण येथिंचे तुम्ही ॥३३॥

आवडी करोनी रस सेविजे । तृप्तीपर्यंत स्वीकारिजे । पंक्तीं अनंतसुता घेइजे । लाभ देइजे निजशेष ॥३४॥

इति श्रीदत्तप्रबोधग्रंथ । श्रीनारदपुराणींचें संमत । परिसोत भाविक ज्ञानी पंडित । पंचविंशोध्यायार्थ गोड हा ॥२३५॥

॥ इति पंचविंशोध्यायः समाप्तः ॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2008-04-05T22:05:39.2130000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

capital-saving device

  • भांडवल बचतीएचे साधन 
RANDOM WORD

Did you know?

ADHYAY 43 OF GURUCHARITRA IS WRONGLY PRINTED AND ADHYAY 47 AND 48 ARE SAME KINDLY CHANGE or make correction for it
Category : About us!
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Dictionaries: 44
  • Hindi Pages: 4,328
  • Total Pages: 38,982
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Tags: 2,508
  • English Pages: 234
  • Marathi Pages: 22,630
  • Sanskrit Pages: 11,789
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.