TransLiteral Foundation

श्रीनाथलीलामृत - अध्याय ४ था

नाथसंप्रदाय भारताच्या सांस्कृतिक इतिहासांत महनीय स्थान पावलेला संप्रदाय आहे.


अध्याय ४ था
श्रीगणेशाय नमः ।
आदि अनादि आदिनाथ । जो अज अजित अव्यक्त । सच्चिदानंद मायातीत । ओतप्रोत परिपूर्ण ॥१॥
जें आदिबीज विस्तारलें । जें आदिमध्यअवसानीं संचलें । जें अव्यक्त व्यक्तीसे आले । अवतारलें हे भूमंडळी ॥२॥
गतकथारहस्यसार । गोरक्षोत्पत्ति सविस्तर । आतां परिसावी एकाग्र । कथा सुंदर अवधारा ॥३॥
सिंहावलोकनेंकरुन । चतुर श्रोती करावें श्रवण । मत्स्येंद्र गोरक्ष आपण करिती गमन तेथुनी ॥४॥
येऊनि कनकाद्रिशिखरीं । गोरक्षातें उपदेश करी । पीठत्रय स्थापित निर्धारी । पूजन करी मत्स्येंद्र ॥५॥
आवाहनितां आदिनाथ । प्रत्यक्ष तेथें प्रगट होत । षोडशोपचारें पूजा करीत । गोरक्ष स्वयें निजांगे ॥६॥
शक्तीचें करितां आवाहन । चिच्छक्ति देत क्षीरपान । मंदस्मित सुहास्यवदन । प्रसन्न भाषण वदे ॥७॥
पय परामामृत पात्र पूर्ण । गोरक्षाननीं लावी आपण । कृपादृष्टीं अवलोकन । करिती झाली जगदंबा ॥८॥
पूर्णिमेचा पूर्ण इंदु । हर्ष पावे पाहोन सिंधु । कीं चकोरातें चंद्र सुधाबिंदू । अर्पीतसे प्रीतीनें ॥९॥
तेवीं आदिनाथ अवलोकन । कृतार्थता पावून धन्य । शरण येऊन अनन्य । स्तवन करी प्रार्थूनि ॥१०॥
जय जय मंगलकारक । जगन्नाथा जगदोध्दारका । भवईभकुंभस्थळविदारका । भवानीवरा तूं ॥११॥
आद्य आराध्य मत्स्येंद्रा । वेदवंद्या चित्समुद्रा । वेदप्रतिपाद्या निर्द्वद्वा । साध्य सिध्दा होसी तूं ॥१२॥
मग वदे कैलासनाथ । द्वीपांतरी असती नृपनाथ । त्यांतें करुनि सनाथ । नाथपंथ चालवी ॥१३॥
गोरक्षें आज्ञा वंदोनी । शिवचरणीं ठेवीं मूर्न्धी । निघते झाले तेथूनि । भूमंडळीं प्रगटले ॥१४॥
योगियांचे दर्शन न मेदिनीं । म्हणूनि गेले पाताळभुवनीं । तेथें बैसले अनुष्ठानीं ॥ भोगावतीतीरीं पैं ॥१५॥
सहस्त्र वर्षे अनुष्ठान । गोरक्ष करिती रात्रंदिन । तंव मत्स्येंद्र येऊन । मस्तकी हस्त ठेविती ॥१६॥
अरे पुत्र होई सावध । कासया करिसी दिनावध । जड जीवांत्तें शोधूनि बोध । तयां सिध्द करावें ॥१७॥
गोरक्षें गुरु निरखोनी । स्तविते झाले विनयवचनीं । तें वर्णितां वाग्वाणी । विस्तार होईल ग्रंथातें ॥१८॥
श्रीगोरक्षशतक ग्रंथ । श्रवणें पुरती मनोरथ । तें स्तवी गोरक्षनाथ । परमरहस्य योगियां ॥१९॥
विवेक मार्तंड विवेकतरणी । स्वयें गोरक्ष वदोनी । तीन सहस्त्र ग्रंथवाणी । त्यांतील श्लोक पैं ॥२०॥

दीनोऽहं बुध्दिहीनो जनिनिधनजराकालपापौघनाशम् । वंदे मत्स्येंद्रनाथं मृदुपदकमलं योगमार्गागमेच्छुः ॥
यो माध्व्या साद्गिरा स्वान्‍ कथयति नितरां ज्ञानमज्ञानचर्याम् । ध्वांतार्क विश्वभेदव्यपनयनपटुं चित्तजाडयासहिष्णुम् ॥१॥


गोरक्ष उवाच । मग वंदन करुनि मत्स्येंद्रनाथा । मज योगमार्गाची आहे आस्था । चरणीं ठेऊनियां माथा । मनी बहु आवडी ॥२१॥
मज दाखवा हा योगमार्ग । मज अति अनुराग । कृपा करोनि सांग । सांगावा जी समर्था ॥२२॥
तव ब्रह्मगिरि शिवस्थान । बुध्दिपंगूसी केवी गमन । यास्तव आशंकित मन । महद्भाव कठिण हा ॥२३॥
नुलंघवे ब्रह्मगिरीचा घाट । महागूढार्थ दरे दरकूट । ऐसे जाणोनि संकट । केवीं पुढें मजमार्ग ॥२४॥
करी मार्ग मृदु मवाळ । जन्ममृत्यु जराकाळ । तरी द्यावें ज्ञान अढळ । चंद्र सोज्वळ ज्यापरी ॥२५॥
तरी तो मोक्षयोग मजलागीं । मागतसें लडिवाळ सलगी । सद्गद होऊनि अंगप्रत्यंगी । मत्स्येंद्रा नमी पैं ॥२६॥
सद्गुरु भवाब्धिनौका जाण । सद्गुरु देई कैवल्यपण । स्वर्गस्थित्यंतकारण । सद्गुरु पूर्णब्रह्म पै ॥२७॥
पिंडब्रह्मांडाची स्थिति । गोरक्ष पुसे मत्स्येंद्राप्रति । तो श्लोक गोरक्षोक्ति । एकाग्र श्रोती परिसिजे ॥२८॥

कियदंगुलमाकाशं कियद्गगनतारका । कातिधारा वर्षते मेघो कियध्दस्ता वसुंधरा ॥२॥

किती अंगुलें गगन प्रमाण । किती नक्षत्र धारा धन । किती हस्त मेदिनीमान । कृपा करोनि मज सांगा ॥२९॥

चतुरंगुलमाकाशं द्वे वै गगनतारका । दशधारा वर्षते मेघो औटहस्ता वसुंधरा ॥३॥

 परिसें रे माझ्या वत्सा । त्वां केली युक्त पृच्छा । पिंडब्रह्मांडचिकित्सा । तुज इच्छा असे कीं ।\३०॥
तरी गोरक्षा अवधारी । व्योम चार अंगुल वदे निर्धारी । दोन नक्षत्र दशधारी । मेघ वृष्टि करीतसे ॥३१॥
त्रयपरार्ध हस्त मही । अनुभव पाही या देही । पिंडब्रह्मांड देह विदेही । याहूनि नाही दुजे पैं ॥३२॥
पिंडीं प्रचित शब्दी विश्वास । ध्रुवनिश्चय हे मानस । निमग्न होऊनि समरस । निर्दोष यश विचरें कां ॥३३॥
मग विनवी कर जोडून । शिवशक्तीचें स्थान कोण । चंद्रचकोरन्यायेंकरुन । आर्त माझें पुरवावें ॥३४॥

॥ गोरक्ष उवाचः कस्मिन् स्थाने वसेत्‍ शक्तिः कस्मिन्‍ स्थाने वसेत्‍ शिवः । कस्मिन्‍ स्थाने वसेत् कालो जरा केन प्रजायते ॥४॥

कोणे स्थानी शक्तिवैभव । वसे कोठें परात्पर शिव । कोठें काळ जरा संभव । स्थान कोण सांगावें ॥३५॥

पाताले वसते शक्तिर्ब्रह्मांडे वसते शिवः । अंतरिक्षे वसेत्कालो जरा तेन प्रजायते ॥५॥

पाताळीं वसे ती शक्ति । ब्रह्मांडीं शिवाची वस्ती । अंतरिक्ष कालस्थिति । जरा प्राप्त त्यायोगें ॥३६॥
तरी स्नानसंध्या करुन । करी योगवळें आराधन । सत्वर करी मानसिक स्नान । ते निरुपण अवधारी ॥३७॥
मत्स्येंरसंहिता मत्स्येंद्रनाथ । सांगती मानसिक तीर्थ । ते स्नानें होवोनि सुस्त्रात । मानस कृतार्थ होतसे ॥३८॥
जळस्नानें बाह्यमळ जाती । परि मनोमळ शुध्द न होती । यालागीं त्रिवेणीतीर्थी । स्नानें सुस्त्रात होई कां ॥३९॥
शतविध स्नानें असतीं । मानसिक स्नान सरी न पवती । तेंही सांगतों तुजप्रति । यथानिगुती अवधारीं ॥४०॥
जागृति स्वप्न सुषुप्ति तुर्या । तेणीं सर्व दोष जाती विलया । सांगतो तुज गोरक्षराया । कासया वाया खटपट ॥४१॥

इडायां संस्थिता गंगा पिंगला यमुना नदी । नमस्त्रैपथगामिन्यै सुषुम्नाख्या सरस्वती ॥६॥

इशा नाडी भागिरथी । पिंगला ते रविजा निश्चिती । सुषुम्ना सूक्ष्म सरस्वती । तीर्थनृपति हा होय ॥४२॥
तीर्थराज प्रयाग प्रसिध्द । प्राप्त झाल्या पुण्य अगाध । जीवदशा जाऊनि शुध्द । कैवल्य साध्य गुरुकृपें ॥४३॥
त्रिवेणी हे प्रयागतीर्थी । कमळासन कमळापति । तेथें अक्षयीं राहे पशुपति । सिध्दयोगियां लाभ तो ॥४४॥

स्वस्थितः सद्गुरुरुपेण ज्ञानगंगा त्रिवेणि वै । सार्धत्रिकूटतीर्थेषु स्नानं कोटिगुणं भवेत् ॥७॥

चिद्‍व्योमीं स्वप्रकाश गुरुनाथ । गंगा त्रिवेणी प्रयागतीर्थ । साध्य सार्धत्रिकूटतीर्थ । कोटितीर्थी फळ लाभे ॥४५॥
या स्नानाचा अगाध महिमा । स्वयें जाणे शंकर उमा । काय वदूं त्या माहात्म्या । योगप्रेमा अतर्क्य ॥४६॥

उन्मनीजलमध्ये च रागद्वेषमलापहम् । यः स्नाति मानसे तीर्थे जायते स्फटिकोपमः ॥८॥

उन्मनीजळाभीतरी । द्वैतदोष पळती दुरी । मानसस्नानें थोरी । स्फटिकस्वच्छता ज्यापरी ॥४७॥

अच्युतोऽहं हरिरहं सच्चिदानंदविग्रहम् । अहं ब्रह्मैवाहमभेदेन मुक्तोऽहमिति भावयेत् ॥९॥

अहंकार जेथें आभास । जीवदशेचा होई नाश । द्वैताचा करोनि ग्रास । अद्वैत तें दिसे सर्वही ॥४८॥
धन्य धन्य त्रिवेणीस्नान । जेथें अहंब्रह्म होय आपण । तेथें सर्वतीर्थे एकवटून । फळ देताती आपुलें ॥४९॥
गंगा गोदा फल्गु गोमती । यमुना सरस्वती वेत्रवती । कृष्णा पयोष्णी भीमरथी । अगाध कीर्ति जयांची ॥५०॥
कावेरी तुंगभद्रा मही । तापी ताम्रपर्णी पाही । अलका अटका भोगावती ही । असंख्य तीर्थे ते स्थळीं ॥५१॥
आतां ऐक संध्या सोज्वळ । नलगे दर्भ आसन जळ । परत्वसंधी स्थित निश्चळ । संध्याकाळ साधीं हा ॥५२॥

ह्रदयाकाशं चिदादित्यं प्रतिभाति निरंतरम्‍ । उदयास्ते द्वयं नास्ति कथं संध्यामुपास्महे ॥१०॥

ह्रदयाकाशीं स्वप्रकाश । सूर्यप्रभांकित अविनाश । उदय अस्त जेथें नसे । अर्ध्य कसें मग द्यावें ॥५३॥
सत्रावीचे जळ । सर्वदा प्रवाह प्रांजळ । अनर्ध्य अर्ध्य वाहे सजळ । अढळ दिवानिशीं पैं ॥५४॥
आतां ऐक आजपागायत्री । सोऽहं सोऽहं महामंत्रीं । एकवीस सहस्त्र साहाशें अहोरात्रीं । जप होतसे अनायासें ॥५५॥
अजपा अनाहत अलक्षा । नाथपंथाची मुख्य दीक्षा । तुज निवेदितों गोरक्षा । अनुभवी परीक्षा करी तूं ॥५६॥
मूळाधारी वज्रासन । मूळबंध म्हणती त्याकारण । तेथें कुंडलिनीउत्थापन । ऊर्ध्वपवनें करावें ॥५७॥
चतुर्दळीं गणपतिस्थान । अजपा जप साहा शत प्रमाण । स्वाधिष्ठानीं साहा सहस्त्र जाण । चतुरानन षड्‍दळीं ॥५८॥
मणिपूर ते दशदलेंसीं । विष्णुदेवते स्थळासीं । अजपाजप साहा सहस्त्रेसी । अहर्निशीं होतसे ॥५९॥
अष्टदळीं फिरे मन भ्रमर । दळपरत्वें होय विकार । स्फटिकस्वच्छ प्रकार । उपाधी रंगें तैसा तो ॥६०॥
अष्टदळीं अष्टधावृत्ति । मनपद्मजा तें बोलती ॥ पूर्वदळी होय पुण्यमति । निद्रालस्य अग्नि दिसे ॥६१॥
याम्य दिशा क्रूर म्हणती । नैरृत्य दिशें पापस्मृति । वरुणदिशा ते क्रीडास्फूर्ति । वायव्य गगन बुध्दि ते ॥६२॥
उत्तरे ते रतिकल्पना । ईशान्य धर्मवासना । मध्य वैराग्यभावना । मनेच्छास्थिति जाणिजे ॥६३॥
कमळकेसरी जागृत मन । कर्णिके अवस्थेंत स्वप्न । लिंगे सुषुप्ति प्रमाण । यावरी मनकमळ अष्टदळ ॥६४॥
ह्रदयस्थान चक्रें द्वादश । अजपाजप षट्‍सहस्त्र । द्वादश जळ स्वयंप्रकाश । अनाहतचक्र बोलती ॥६५॥
विशुध्दचक्र कंठस्थान । जीवात्मा देवता ज्योतिर्वर्ण । तेथें षोडशदळप्रमाण । अजपाजप सहस्त्र ॥६६॥
ललाट ते परमात्मस्थळ । कोटिचंद्रसूर्यबंबाळ । भ्रूसंधी अग्निचक्र द्विदळ । सहस्त्र जपसंख्या ॥६७॥
सहस्त्रदळीं सद्गुरुदेवता । प्रकाश कोटिशशिसविता । अखंडध्वनि नादात्मता । जप सहस्त्र ते स्थळीं ॥६८॥
हे अजपामाळ षट्‍चक्रमणि । सुषुम्नेचे वोवोनि गुणीं । अजपा फेरे फिरे स्मरणी । सहस्त्रदळमेरूपर्यंत ॥६९॥
मग वदती गोरक्षनाथ । दश नाद जो कां अनाहत । तो स्वामी करवा श्रुत । आर्त माझा बहुत असे ॥७०॥
परिस पुत्रा नाद अनाहत । आतां परिसें तूं निवांत । एकाग्र करोनि चित्त । श्रवण करी तूं पाडसा ॥७१॥
प्रथम रव चिकार खरा । चिंचिनी शब्द तो दुसरा । घन घंटानाद तिसरा । शंखस्फुरण हा चतुर्थ ॥७२॥
पंचम तो तंत्रीनाद । षष्ठम तो तालशब्द । सप्त वेणु प्रसिध्द । अष्टमृदंगसुशब्दीं ॥७३॥
नवम वाद्य दुंदभी । मेघनाद दशम नभीं । बृहद्गिरा गगनगर्भी । दुमदुमीत भरलेसे ॥७४॥
तंत वितंत घन सुस्वर । चतुर्विध वाद्यांचा प्रकार । जेथें असे निरंतर । नादानुसंधान योगियां ॥७५॥
मुख्य आसनीं आसनजय । तेणे योगाभ्यास होय विजय । ये विषयीं अभिप्राय । आसनविधी सांगतों ॥७६॥
नवग्रहांत दिनकर । विवुधांत सहस्त्रनेत्र । आयुधांमाजि वज्र । तेंवि वज्रासन श्रेष्ठ हें ॥७७॥

नासनं वज्रसदृशं न कुंभः पवनोपमः न खेचरीसमा मुद्रा न नादसदृशो लयः ॥११॥

वज्रासनाहूनि आसन पर । कुंभकाहुन वायू थोर । खेचरी ते मुद्राशिखर । वायूंमध्यें कुंभक ॥७८॥
याहून नसे दुसरी सरी । मत्स्येंद्र वदती निश्चयोत्तरी । गोरक्षा हें सत्य अवधारि । सिध्दा साध्य आसन हे ॥७९॥
त्वपद आणि असि । तें कैवल्य स्वानंदाराशी । तेथें होऊन तापसी । निजांगें मी फिरतसें ॥८०॥
हा योगमार्ग पुरातन । ह्र्दयमांदुसीं करी जतन । हेंचि माझे अचळ धन । पुत्र म्हणोनि अर्पितों ॥८१॥
गुह्याद्गुह्य परम गुज । प्रतारणा केवीं राखूं तुज । तूं पात्र जाणोनि सहज । वोगरितों संतोषें ॥८२॥
मत्स्येंद्र म्हणे वज्रासन । ऐक हठयोग लक्षण । अंध्रिमूळ वामचरण । मूळाधारी रोधावा ॥८३॥
आधारीं चारी मातृका असती । कुंडलिनी सर्पिणी ऊर्ध्वगति । जागृत करोनि ते शक्ति । स्वाधिष्ठानीं पदरोधी ॥८४॥
षड्‍दळीं षड्‍मातृका । उड्डियानीं कंद म्हणती देखा । त्राहाटक रोधोनि कुंभका । ऊर्ध्वपंथें लावावा ॥८५॥
अनाहा ते द्वादशदळ । द्वादशामाजी जाश्वनीळ । अनाहती दळचक्र तें केवळ । नादानुसंधान तेथूनि ॥८६॥
षोडशदळीं षोडशमात्रा पाही । जीवात्मा राहे ते ठाई । जालंधरबंध स्नान तेंही । गुरुपुत्र ते जाणती ॥८७॥
ललाटसंधी द्विदळ । दोन मातृकेचें ते स्थळ । त्रिकूट श्रीहठादि केवळ । उल्हाट औटपीठ तें ॥८८॥
अग्निचक्र वैन्यचक्र । कोटिरवि आज्ञाचक्र । काकीमुख स्वतंत्र । चंद्रसूर्य दों भागीं ॥८९॥
सव्यभागी भास्कर । वामभागीं वसे चंद्र । सुषुम्ना मध्यभागी सुंदर । दाहकळा दाहकत्व ॥९०॥
बारा सोळा कळा असती । सत्रावी जीवनकळा म्हणती । तिची काय सांगूं ख्याती । योगियांची निजजननी ॥९१॥
सत्रावी लंबिकामार्गे । जो पान करीत निजांगें । तो चिरंजीव चिरकाळयोगें । भोगी भोग उन्मनीं वसे ॥९२॥
पंचमुद्रा खेचरी भूचरी । चांचरी अगोचरी । अलक्षा पांचवी खरी । मुद्रापंचक जाणावें ॥९३॥
पंचमार्ग तरी कोण । ऐसा करिसील प्रश्न । पिपीलिका विहंग मीन । कपिशेष जाणावा ॥९४॥

खेचरे खं तु मध्यस्थं उम्ननीगगनाकृतिः अंगुष्ठमात्रस्वस्थानें चक्षुश्चंद्रः प्रकाशते ॥१२॥

खेचरी ते गगनी लीन । उन्मनीचें लयस्थान । शाखाचंद्रन्यायेंकरुन । चंद्र पाहे तेथूनि ॥९५॥
काळदमन कल्पनाधन । योगमार्गे योगसाधन । त्रिकाळ ज्ञानैश्चर्यसंपन्न । मग गमन त्रिलोकीं ॥९६॥
भूत भविष्य वर्तमान । शीतोष्णादि अदृश्यसाधन । अंतरसाक्ष अंतरिक्षगमन । योगी फळ लाभे पै ॥९७॥
आतां ऐक काळज्ञान । मृत्युपरीक्षाचिन्ह । तें अवलोकी लक्षण । खूण पाहाणें ते स्थळीं ॥९८॥

अरुंधतीं ध्रुवं चैव विष्णोस्त्रीणि पदानि च । आयुर्हीना न पश्यंति चतुर्थं मातृमंडलम् ॥१३॥

अरुंधती धृति ध्रुवं । त्रिकुटी विष्णुपद निश्चय । मातृमंडल चतुर्थ होय । आयुर्हीन न पाहाती ॥९९॥

अरुंधती भवेत् जिव्हा ध्रुवो नासाग्रमेव च । भ्रुवोर्विष्णुपदं ज्ञेय तारकं मातृमंडलम् ॥१४॥

अरुंधती जिव्हास्थान । नासाग्र तें ध्रुव जाण । भ्रूमध्य विष्णुपद निर्वाण । मातृमंडल तारक तें ॥१००॥

सूर्येण बध्यतें सूर्यश्वंद्रश्वंद्रेण बध्यतें । यो जानाति क्रियामेतां त्रैलोक्यं वशयेत् क्षणात् ॥१५॥

सूर्ये सूर्य करावा बध्द । शशीनें शशिनिरोध । हे जाण क्रिया विशद । तरी त्रैलोक्य वश्य पैं ॥१॥

चंद्रं पिबति सूर्यश्व सूर्य पिबंति चंद्रमा । अन्योन्यकालभावेन जीवेच्चंद्रार्कतारकम् ॥१६॥

चंद्रामृत सूर्य ग्रासी । सूर्यसुधांशु शशी प्राशी । ही कळा अन्योन्यभावेंसीं । चिरंजीवकल्प तो साधी ॥२॥
हा योगमार्ग दुर्घट पाहातां । साध्य होतां साधितां भलता । मनवासना क्षय न होता । कैसी सिध्दि तयांसी ॥३॥
आतां असा इतिहास । कथिला काळगतिसारांश । जो आचरण करी तयास । स्वात्मसाम्राज्य ये हातीं ॥४॥
ऐक ब्रह्मरंध्र सहस्त्रदळ । श्रीगुरुआदिनाथाचें स्थळ । ज्योतिर्मय निरामय केवळ । अचळ अढळ पै ॥५॥
अखंडध्वनि सोज्वळा । कोटिशशिसूर्याची कळा । कीं स्थिर ती अनंत चपळा । शीतोष्णावीण प्रकाशे ॥६॥
चहूं वाचेसीं अगोचर । चपळ मन तेथें स्थिर । जें उन्मनीचें माहेर । सूर्या पक्वता होतसे ॥७॥
जेवी सापत्नांचीं मनें । तेवीं इंद्रियभिन्नपणें । एकाग्रतेचीं साधनें । एकवटती ऐक्य पैं ॥८॥
मीतूंपणासीं भेद । अखंड वस्तूचि अभेद । आनंदाचा ब्रह्मानंद । तेथें अनुवाद कायसा ॥९॥
स्फटिकमंदिर दैदिप्यदीप्ति । अनेक प्रज्वळित ज्योति । अंतर्बाह्य प्रकाशती । आत्मस्थिती भावातें ॥११०॥
यापरी गोरक्षयोगबोध । योगस्थितिसूचक शोध । उपदेशग्रंथसिंधुअगाध । त्रुटित श्रोतियां कथियेला ॥११॥
जेथें श्रुत्यादि मार्ग पुसती । तेथें स्मृतीची कायसी गति । मूर्खपणें मी मंदमति । काय स्थिति ते सांगूं ॥१२॥
हठयोग तो हाटकेश्वरी । गोरक्ष तेथें साध्य करी । जे दिवस न रात्रीं । पाताळस्थळीं जाण पां ॥१३॥
महाफणिमस्तकीं मणि । प्रकाशती जेवीं तरणी । तेथें भोगावती तटिनी । तटी हाटकेश्वर धुर्जटी ॥१४॥
प्रशस्त प्रकार सादर । पाठांगणीं रत्नें विविध । दिव्यमनी जोडिले अभेद । विद्युद्‍ध्वज तळपती ॥१५॥
मणिमय लिंग अभ्यंग । नित्यार्चिती शेषादि नाग । जयाचे दर्शनें हठयोग । वासुकी शेषा प्राप्त होय ॥१६॥
योग साध्य हाटकेश्वरीं । योग पातांजळ विवरीं । श्रीगोरक्षातें निर्धारी । मत्स्येंद्रकृपें साधिला ॥१७॥
मत्स्येंद्रवरद अनुभव सिध्दि । गोरक्षालागीं समाधि । पाहूनि सवड संधि । मत्स्येंद्र जाती सत्वर ॥१८॥
घेत हाटकेश्वराचें दर्शन । तेथें प्रगटले नाथ भगवान । श्रीआदिनाथ निरंजन । भेटते झाले मत्स्येंद्रा ॥१९॥
तेथें पातले शेष वासुकी । अनेक चक्षुश्रवे शृंगी । शिवदर्शना सवेगीं । भोगेंद्र येत आवडीं ॥१२०॥
तों देखिले मत्स्येंद्रनाथ । साष्टांग केला प्रणिपात । मनी म्हणी कृतार्थ । आज धन्य जाहलो ॥२१॥
शेष संतोषें अंतरीं । स्वागत पुसे अवसरीं । मत्स्येंद्र वदती उत्तरीं । योग मग सर्वदां ॥२२॥
मग योगयुक्ति सविस्तरें । वदते झाले परस्परें । तें सांगतां सविस्तरें ग्रंथसमुद्र पसरे ॥२३॥
शेष वदे मत्स्येंद्रमुनि । चलावें आपुले भुवनीं । येऊं अवश्य म्हणोनी । गमन करी शेषावलीं ॥२४॥
करोनि षोडशोपचार । पूजाद्रव्य अळंकार । अमौल्य रत्नें परिकर । पाताळमणि आर्पिले ॥२५॥
जिकडे तिकडे परिस । चिंतामणि चहूंकडेस । चिंतामणि परिस संघ तसे । मत्स्येंद्रनाथ पैं ॥२६॥
दुर्लभ वस्तु पृथ्वीवरी । म्हणोनि त्यांते अंगिकारी । गूढ रक्षी झोळी माझारी । संतोषे अंतरी होतसें ॥२७॥
आज्ञा मागोनि सत्वर । निघते जाहले मत्स्येंद्र । इच्छागमन स्वइच्छाचार । गुप्त झाले तेथूनि ॥२८॥
एक अयनपर्यंत । गोरक्ष होते समाधिस्थ । पुन्हा होऊनि जागृत । वृत्तांत श्रोतीं ऐकावा ॥२९॥
असो तये अवसरासी । तक्षक प्रगट्ला मनुष्यवेषी । स्नान संध्या योगाभ्यासी । करीत बैसे कुटिळ तो ॥१३०॥
दांभिकाचा आचार । मद्यपियाचा तत्त्वविचार । जराचा काय सदाचार । रायविनोद ज्यापरी ॥३१॥
सुस्नान वातांबुपर्णाशन । वर्तें नैराश्येंकरुन । विवरीं बैसे एकांत लक्षून । भस्मलेपनमुद्रादि ॥३२॥
पर्णाशन करी मेष । म्हणोनि काय वैराग्य त्यास । मीन सदां उदकीं असे । स्नानमहिमा नेणे तो ॥३३॥
नादानुसंधानतन्मय फनी । परि मनोलय नव्हे त्यालागोनी । वायु आहार म्हणोनी । वायुरोधनी नव्हे तो ॥३४॥
भूमिजळाची निराशा । तो चातक विलोकी आकाशा । त्यासी काय निःस्पृहदशा । अंगी येईल त्याचे ॥३५॥
भूषक करी बिळीं वास । घडे काय योगाभ्यास । खर भस्मीं लोळे त्यास । भस्ममहिमा नेणवें ॥३६॥
बकाचें एकाग्रध्यान । म्हणोनि काय ते ब्रह्मचिंतन । मैद माळामुद्रासन । परि मार्गघ्न होय तो ॥३७॥
ऐसा तो मंदबुध्दि । लावून बैसे समाधी । तो म्हणे कायसी उपाधि । तेथें आली नेणवे ॥३८॥
गोरक्षा म्हणे कां येथें । मानव पातला पाताळातें । ऐकोनि गोरक्ष वदे त्यातें । भय आम्हातें कोणाचें ॥३९॥
परि तो खवळला दुर्जन । भयानक रुप प्रगटोन । लंबायमान विस्तीर्ण । पतंग झेंपावे दीपातें ॥१४०॥
विगतदर्प बृहत्सर्प । विक्राळ व्याळ काळ्दरुप । सरळ सळकले अमूप । वळवळोनि आला ॥४१॥
गरळ वमीतसे मुल्जा । भडभडां निघती अग्निशिखा । धुधुःकारें धूम्र देखा । धुंदावल्या दिशा दाही ॥४२॥
द्वंद्व वरोनि दंदशूक । निर्द्वंद्वासि झेंपावती देख । तामस योनि अविवेक । क्रोधयुक्त अंतरी ॥४३॥
पिवळे काळे गव्हाळे । बिळें वारुळें त्यागून सकळ । उसळोनियां सोनसळे । पाताळीं कुळें व्याळांची ॥४४॥
वखाळोनि वोकिती ज्वाळा । काळकूटाच्या मुखीं गरळा । सरसावोनि सळसळा । सकळ गोळा जाहले ॥४५॥
पूर्वदिग्बंधन मर्यादा देखा । सागरा जेवीं मर्यादरेखा । स्पर्शावया अवांका । कोणा तवका नव्हे ॥४६॥
गगनमंडळ गोरक्ष वदती । तेथें नसे काळगति । शस्त्र अग्नि न पवती । जळवज्रघातीं न मरूं ॥४७॥
विषांचें विषपण जाय । अग्निही शांत होय । काळातें ग्रासिताहे । मृत्यु जाय मरोनी ॥४८॥
मग पुच्छावर्तकुंडलाकारी । कुंअलेतें दुर्गाशरीं । वेढा वेष्टोनि दुराचारी । धुसधुस फूत्कारी ॥४९॥
ऐसें पाहोनि नाथ । भस्म उधळिलें किंचित । बहु प्रगटले विनतासुत । पाहोनि पळत सर्प ॥१५०॥
अरुणानुज प्रळय कृतांत । भीमभयानक हाक देत । दचकले काद्रवेय तेथ । इतरां पाड कायसा ॥५१॥
ज्या भयें आम्ही येथें । वास करोनि पाताळातें । तेथें हो पातला जाण मृत्यु । होणार न चुके पै ॥५२॥
मुख्य कद्रुसूत । गुह्य बैसोनि विचार करीत । हा वोढवला प्रळयानर्थ । कारण काय कळेना ॥५३॥
एक वदती गोरक्षमुनि । हाटकेश्वरी अनुष्ठानीं । बैसले होते ते स्थानीं । न कळे कोणी छळिलें ॥५४॥
विचित्र योगमायेचें विंदान । गरुड गेले गुप्त होऊन । सर्व सर्प शरण येऊन । स्तुतिस्तवन करिताती ॥५५॥
त्यांत एक फणिवर । पाहून करी नमस्कार । विष्णु विरंची किंवा हर । अंशावतार मज गमे ॥५६॥
तो वदे स्वामीप्रति । नको मज या तामसांची संगति । न लगे सर्पदेहाची बुंथी । मजलागीं जाण पैं ॥५७॥
कांहीं न घडे आत्मसाधन । सक्रोध सदा अंतःकरण । मी अनन्य स्वांमीस शरण । अनुग्रह देई दयाळा ॥५८॥
त्याचें अंतर पाहून । सदयकृप दयाघन । मस्तकीं हस्त ठेऊन । उपदेश देत तयातें ॥५९॥
तों तत्क्षणी दिव्यदेही । होता झाला अही । मठ स्थापिला ते ठाई । मठाधिपति तो केला ॥१६०॥
ठेविते झाले नामाभिधान । नागनाथ नामेंकरुन । शेषादि तेथें येऊन । पूजा करिती सर्वही ॥६१॥
करी गिरिमस्तकीं उत्पन्न । अमौल्य अनर्ध्य अर्पिलें रत्न । जें असाध्य निर्जरप्रयत्न । तेंच प्रीतीनें आणिती ॥६२॥
सुगंधद्रव्य देत विलेपण । आम्ही स्वीकारुं भस्मलेपन । अळंकार कोठें करुं जतन । बरी शैलीशृंगी हे ॥६३॥
सकळ शरण येऊन पाही । म्हण्दती सेवा घडली नाहीं । पूजाही अंगिकार केला नाहीं । तरी आज्ञा कांही करावी ॥६४॥
गोरक्ष म्हणे भोगेंद्रनाथा । तुम्हीं यावें स्मरण करितां । कारण जाणून तत्त्वतां । स्मरतां यावें तुम्हीं तेथें ॥६५॥
ऐसें वदोनि त्यांतें । गुप्त झाले गोरक्षनाथ । धन्य महिमा कद्रूसुत । वर्णिती नाथातें ॥६६॥
हा ग्रंथ पूर्ण ब्रह्मगिरि । पारायणप्रदक्षिणा नर करी । तया योगगति निर्धारी । योगसिध्दि योग पैं ॥६७॥
श्रवण पठण या ग्रंथाचें । तयां भय नसे सर्पादिकांचें । पठण केलिया तयांचें । मोक्षालय जाणिजे ॥६८॥
हा अध्याय सर्वांत सार । जेवीं भारतीं गीता थोर । भावें वाचील जो नर । प्राप्त सिध्दि सर्वही ॥६९॥
जेथें श्रुत्यादि मार्ग पुसती । तेथें स्मृतीची नसे गति । मग मूर्खपणें मी मंदमति । काय स्थितीतें सांगूं ॥१७०॥
यापरी गोरक्षबोध । योगस्थिति दाविलो शोध । उपदेश ग्रंथसिंधु अगाध । त्रुटित श्रोतियां कथियेला ॥७१॥
जे सिध्द सिध्दांतसंगति । तोचि आश्रय ग्रंथाप्रति । डोळसाश्रय अंधगती । गमन करी तत्संगे ॥७२॥
हा ग्रंथ भावाब्धीचें अयोनिसंभव । योगदीक्षेचें पूर्णवैभव । जे स्वप्रकाश स्वयमेव । काव्यगौरव कायसें ॥७३॥
महाराज गोरक्ष समर्थ । त्याचे कृपें चाले ग्रंथ । लेखनपठणें मी कृतार्थ । मृगमदव्यवहार ज्यापरी ॥७४॥
चतुर्थ अध्याय चौथी मुक्ति । की वाणी ते चौथी । कीं अवस्थात्रयाहून जे परती । काय स्थिति वदूं हे ॥७५॥
अध्याय चौथा पुरुषार्थ । कीं चवथा परमार्थ । येथें चित्तचतुष्टय एक होत । वेदमथितार्थ हा अध्याय ॥७६॥
श्रीमत्‍ आदिनाथलीलामृत । ग्रंथकरविता भैरव समर्थ । त्याचे वरदें आदिनाथ । चतुर्थाध्यायीं वर्णिला ॥७७॥
पुंडलीकवरदस्मरण । म्हणा एकदा जानकीजीवन । हर हर पार्वती रमण ॥ गुरुर्जयति तें स्मरावें ॥७८॥
ज्या स्मरणमात्रेंकरुन । तुटतीं भवबंधनें । जन्मदुःख जरामरण । जन्मांत न बाधी ॥१७९॥
॥ श्लोक ॥१६॥ ओव्या ॥१७९॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2020-02-06T19:59:35.6830000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

DṚḌHASYU(दृढस्यु)

  • A son born to Agastya maharṣi by Lopāmudrā. He was born only after remaining in the mother's womb for seven years. He was a very great scholar and tapasvī. He began studying the Vedas from the very time of his birth. He is called Idhmavāha also. (See Idhmavāha). 
RANDOM WORD

Did you know?

पंचप्राणांना भोजनापूर्वी आहुती का द्यावी ?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Status

  • Meanings in Dictionary: 717,751
  • Total Pages: 47,439
  • Dictionaries: 46
  • Hindi Pages: 4,555
  • Words in Dictionary: 325,781
  • Marathi Pages: 28,417
  • Tags: 2,707
  • English Pages: 234
  • Sanskrit Pages: 14,232
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.