Dictionaries | References

बुध

See also :
BUDHA I , BUDHA III , BUDHA IV , बुंधाड , बुंधारा , बुधधा
budha ind Commonly बुद्ध ind
The planet Mercury or the Regent of it.
budha a S Wise, intelligent, sensible.
वि.  ( व्यापारी , सांकेतिक ) पांच ( भाजीपाल्याच्या व्यवहारांत योजतात ).
अ.  संख्यावाचक विशेषणापूर्वी योजावयाचा शब्द . ( विरु . ) बुद्ध पहा .
वि.  शहाणा ; विद्वान ; ज्ञाता ; पंडित . बुध अन्योन्य म्हणति कां जातां या हाचि नाक - वास वसा । - मोसभा १ . ८ . - स्त्री . बुद्धि पहा . म्ह० आगळ बुध वाणिया पाछळ बुध बामणिया . विद्येसंबंधीं प्रत्येक गोष्टींत दक्षिणी लोकांचें पाऊल पुढें असून इतरांचें मागें असे , ती स्थिति बदलून आमचे गुजराथी बंधु आगळ बुध बाणिया पाछल बुध बामणिया ही म्हण खरी करुं पाहत आहेत . - निबंधचंद्रिका . [ सं . ]
 पु. सूर्यमालेंतील एक अंतर्ग्रह ; नवग्रहांतील चवथा . हा सूर्याच्या अति जवळ आहे . [ सं . ]
०वार  पु. सात वारांपैकीं एक वार ; सौम्यवासर . [ सं . ] म्ह० नवर्‍यास नाहीं थांग बुधवारचें लग्न . बुधवारणें अक्रि . ( म्हैस ) बुधवारीं विणें . हें वेत अशुभ समजून वासरुं ब्राह्मणास दान देतात . [ बुधवार ] बुधाष्टमी स्त्री .
०वंत  पु. 
( कों . ) पुढारी ; महाजन . - ख्रिपु .
शुक्ल पक्षांत बुधवारीं येणारी अष्टमी .
स्त्रियांचें एक व्रत . व्रत आचरणार्‍या स्त्रीनें या व्रताची कथा जेवतांना ऐकावयाची असते व कथेंत नरकाचा उल्लेख येतांच जेवतांना उठावयाचें असतें . क्वचित अंचवून पुन्हां जेवावयाचा परिपाठ आहे . [ सं . बुध + अष्टमी ]
कर्नाटकांतील बेडगू जातींतील जात . पाटील . - गांगा .
बुद्वंत पहा .
n.  एक ग्रह, जो बृहस्पति की पत्नी तारा का चन्द्रमा से उत्पन्न पुत्र था [पद्म. सृ.८२] । यह बृहस्पति पत्नी का पुत्र था, इस कारण इसे ‘बृहस्पतिपुत्र’ नामांतर प्राप्त है । क्यों कि, यह चन्द्रमा से उत्पन्न हुआ, इसलिये इसे चन्द्र (सोम) वंश का उत्पादक कहा जाता है [पद्म.उ.२१५] । इसकी पत्नी का नाम इला था, जो मनु की कन्या थी । इला से इसे पुरुरवस नामक पुत्र उत्पन्न हुआ [म.अनु.१४७-२६-२७] । यही पुरुरवस् सोमवंश का आदि पुरुष माना जाता है [पद्म. सृ. ८, १२];[ दे. भा.१.१३] । ‘भविष्य’ में इसे चन्द्र एवं रोहिणी का पुत्र कहा गया है ।
जन्म n.  बृहस्पति की दो पत्नियॉं थीं, जिनमें से दूसरी का नाम तारा था । सोम ने तारा का हरण किया था । एवं उससे ही उसे बुध नामक पुत्र हुआ [ऋ.१०.१०९] । पुराणों में भी यह कथा अनेक बार आयी है [वायु.९०.२८-४३];[ ब्रह्म.९.१९-३२];[ मत्स्य.२३];[ पद्म. सृ.१२.३३-५८] । उक्त ग्रन्थों में निर्दिष्ट बुध के जम की कथा रुपकात्मक प्रतीत होती है, एवं आकाश में स्थित गुरु (बृहस्पति), चन्द्र, बुध आदि ग्रहनक्षत्रों को व्यक्ति मान कर इस कथा की रचना की गयी है । विष्णुधर्म में इसके जन्म की कथा कुछ दूसरी भॉंति दी गयी है । कश्यप ऋषि की धनु नामक स्त्री थी, जिससे उसे रज नामक उत्पन्न हुआ पुत्र था । रज का विवाह वरुण की कन्या वारुनी से हुआ । एक बार समुद्र में स्नान करते समय, वारुणी उसी में डूब गयी । उसे डूबा हुआ देख कर, उसे ढूँढने के लिये चन्द्रमा ने जल में प्रवेश किया । उसके प्रवेश करते ही समुद्र में हिलोर्रें उठने लगी, और उससे एक बालक बाहर निकला । वही बालक बुध था । बृहस्पतिपत्नी तारा ने इस बालक बुध के संरक्षण का भार लिया, किन्तु बाद को असुविधा के कारण इसे चन्द्रपत्नी दाक्षायणी को दे दिया [विष्णुधर्म.१.१०६] । बृहस्पति ने इसका जातिकर्मादि संस्कार किये थे । यह परम विद्वान हो कर ‘हस्तिशास्त्र’ में विशेष पारंगत था [पद्म. सृ.१२] । भास्कर संहिता के अन्तर्गत ‘सर्वसारतंत्र’ का यह रचयिता माना जाता है [ब्रह्मवै. १६]
अदिति को शाप n.  एक बार इसने व्रत किया, एवं उसकी समाप्ति होने पर यह कश्यप ऋषि की पत्नी अदिति के पास भिक्षा के लिए गया और भिक्षा की याचना की । भिक्षा न मिलने पर इसने अदिति को शाप दिया, जिस कारण उसे एक मृत-अण्ड पैदा हुआ । उस अण्ड से कालोपरान्त श्राद्धदेव की उत्पत्ति हुयी । मृत अण्ड से पैदा होने के कारण, उसे ‘मार्तड’ नामांतर प्राप्त हुआ [म.शां.३२९.४४] । भागवत में इसका विवरण एक ग्रह के रुप में दिया गया है । बुध ग्रह सौरमण्डल में शुक्रग्रह से दो लाख योजन की दूरी पर स्थित माना जाता है । यह शुभग्रह अवश्य है; किन्तु जब सूर्य का उल्लंघन कर जाता है, तब अनावृष्टि द्वारा संसार को त्रस्त करता है [भा.५.२२]
बुद्धि पहा.
See बुडखा.
 m  The planet Mercury. A wise man.
  • कहाणी बुध-बृहस्पतीची
    हिंदू धर्मातील पुराणे अतिप्राचीन असून त्यातील कहाण्या उच्च संस्कृतीच्या प्रतिक आहेत.
  • बुध पूजन
    आकाशातील नवग्रह मनुष्याच्या जीवनाची दिशा आणि दशा बदलतात म्हणून त्या ग्रहाच्या स्वामीची अथवा देवतेची शांती केल्यास, त्याला आयुष्यभर स्वास्थ्य, सुख, ऐश..
  • बुधाची जन्मकथा
    कुंडलीतील बुध ग्रहाचा कोप शांत करण्यासाठी हे व्रत करतात. जीवनातील सर्व प्रकारचे वैभव आणि सुख-संपत्ती प्राप्त करण्यासाठी या व्रताची कथा ऐकून..
  • बुधाची विवाहकथा
    कुंडलीतील बुध ग्रहाचा कोप शांत करण्यासाठी हे व्रत करतात. जीवनातील सर्व प्रकारचे वैभव आणि सुख-संपत्ती प्राप्त करण्यासाठी या व्रताची कथा ऐकून  विध..
  • व्रत शुभ्र बुधवारचे
    कुंडलीतील बुध ग्रहाचा कोप शांत करण्यासाठी हे व्रत करतात. जीवनातील सर्व प्रकारचे वैभव आणि सुख-संपत्ती प्राप्त करण्यासाठी या व्रताची कथा ऐकून  विध..
  • बुधाची उपासना
    कुंडलीतील बुध ग्रहाचा कोप शांत करण्यासाठी हे व्रत करतात. जीवनातील सर्व प्रकारचे वैभव आणि सुख-संपत्ती प्राप्त करण्यासाठी या व्रताची कथा ऐकून  विध..
  • बुधाच्या भक्तीचे उपाय
    कुंडलीतील बुध ग्रहाचा कोप शांत करण्यासाठी हे व्रत करतात. जीवनातील सर्व प्रकारचे वैभव आणि सुख-संपत्ती प्राप्त करण्यासाठी या व्रताची कथा ऐकून  विध..
  • नऊ ग्रहांतील बुध
    कुंडलीतील बुध ग्रहाचा कोप शांत करण्यासाठी हे व्रत करतात. जीवनातील सर्व प्रकारचे वैभव आणि सुख-संपत्ती प्राप्त करण्यासाठी या व्रताची कथा ऐकून  विध..
  • बारा राशी आणि बुध
    कुंडलीतील बुध ग्रहाचा कोप शांत करण्यासाठी हे व्रत करतात. जीवनातील सर्व प्रकारचे वैभव आणि सुख-संपत्ती प्राप्त करण्यासाठी या व्रताची कथा ऐकून  विध..
  • बुधाची थोरवी
    कुंडलीतील बुध ग्रहाचा कोप शांत करण्यासाठी हे व्रत करतात. जीवनातील सर्व प्रकारचे वैभव आणि सुख-संपत्ती प्राप्त करण्यासाठी या व्रताची कथा ऐकून  विध..
  • बुध अष्टोत्तरशतनामवलिः
    अष्टोत्तरशतनामावलिः म्हणजे देवी देवतांची एकशे आठ नावे, जी जप करताना म्हणावयाची असतात. नावे घेताना १०८ मण्यांची जपमाळ वापरतात.Ashtottara shatanamavali..
: Folder : Page : Word/Phrase : Person

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.