TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
मराठी मुख्य सूची|मराठी साहित्य|पुराणे|पांडवप्रताप|
अध्याय ४२ वा

पांडवप्रताप - अध्याय ४२ वा

पांडवप्रताप ग्रंथवाचन म्हणजे चंचल मनाला भक्तियोगाकडे वळविण्याचा प्रवास.


अध्याय ४२ वा
॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णकृपेचें बळ अद्भुत ॥ दिसती पांडव अतिसमर्थ ॥ कवचालंकारमंडित ॥ सिद्ध जाहले दळभारें ॥१॥
रणतुरांची घाई आगळी ॥ दोन्ही दळीं एकचि लागली ॥ पांच पांडव आणि वनमाळी ॥ त्राहाटिती शंख बळें ॥२॥
दोन्ही दळींची हांक गाजली ॥ धाकें कुंभिनी डोलों लागली ॥ तों भीमें हांक फोडिली ॥ भयें दचकली धरा तेव्हां ॥३॥
महारथी कांपले सर्वत्र ॥ गज अश्व करिती मलमूत्र ॥ त्रिभुवन कांपलें समग्र ॥ म्हणती कृतान्त दुसरा हा ॥४॥
चपळा चपळत्वें धांवे परम ॥ तैसा परदळीं प्रवेशला भीम ॥ कीं असंख्य पापांवरी नाम ॥ श्रीकृष्णाचें एक जैसें ॥५॥
असंख्य देखोनि दंदशूक ॥ त्यांवरी निःशंक उठे विनायक ॥ कीं अजा भारामाजी वृक ॥ निर्भय जैसा प्रवेशे ॥६॥
तों दुर्योधनादि बंधु समग्र ॥ शतही धांवले महावीर ॥ शरधारा सोडिती अपार ॥ भीमावर एकसरें ॥७॥
तितुक्यांचेही बाण ॥ छेदूनि पाडी भीमसेन ॥ शरांशीं शर होतां घर्षण ॥ कृशानुवृष्टि होय तेथें ॥८॥
तंव तो महाराज देवव्रत ॥ सर्वांत श्रेष्ठ रणपंडित ॥ लक्षोनियां वीर पार्थ ॥ शर सोडीत धांवला ॥९॥
मेरुमंदार करितील चूर्ण ॥ ऐसे भीष्माचे बाण तीक्ष्ण ॥ ते अर्जुन समरीं तोडून ॥ सोडी आपण चपलत्वें ॥१०॥
प्रलयशर पार्थाचे पाहीं ॥ खडतरले गंगात्माजाचे ह्रदयीं ॥ परी कंपाय मान सर्व थाही ॥ शरीर त्याचें न जाहलें ॥११॥
सात्यकी कृतवर्मा दोघे जण ॥ युद्ध करिते जाहले निर्वाण ॥ बृहद्वल आणि अभिमन्य ॥ भिडती जाण समर भूमीं ॥१२॥
दुर्योधन आणि भीम ॥ घोर करिती तेव्हां संग्राम ॥ सहदेव आणि दुर्धर्ष परम ॥ निःशंक भिडती समरां गणीं ॥१३॥
दुर्मुखावरी नकुल ॥ धर्मावरी धांवला शल्य ॥ धृष्टद्युम्न गुरु द्रोण चपल ॥ युद्ध करिती अतिनिकरें ॥१४॥
शंखनामा विराट सुत ॥ तेणें पाचारिला सोमदत्त ॥ बाल्हीक आणि धृष्टकेत ॥ शिशु पालाच पुत्र तो ॥१५॥
अलंबुष घटोत्कच नाहीं ॥ असुर दोघे भिडती शंका नाहीं ॥ शिखंडी द्रौणी लवलाहीं ॥ शर सोडिती अतिनिकरें ॥१६॥
विराट आणि भगदत्त ॥ बृहत्क्षत्र आणि गौतम सुत ॥ द्रुपद आणि जय द्रथ ॥ निकरें करूनि झुंजती ॥१७॥
श्रुत सोम आणि विकर्ण ॥ सुशर्मा आणि चेकितान ॥ शकुनि प्रतिविंध्य दोघे जण ॥ सुलक्षण आणि श्रुतकर्मा ॥१८॥
श्रुतायुध इलावान भिडतो सतेज ॥ विंदानु विंदावरी कुंति भोज ॥ पंचबंधु कैकय राज ॥ त्रिगर्तावरी लोटले ॥१९॥
वीरबाहु आणि उत्तर ॥ चेदिराज उलूक शकुनि पुत्र ॥ ऐसीं द्वंद्वें सहस्त्र ॥ एक प्रहर युद्ध जाहलें ॥२०॥
सुरवर विमानीं पाहती ॥ एकाचे रथ एक छेदिती ॥ तूणीर सायकासनें तोडिती ॥ ध्वज पाडिती क्षितीवरी ॥२१॥
परस्परें मारिती सारथी ॥ उसणें परस्परें फेडिती ॥ सवेंचि ह्रदयीं शर भेदिती ॥ वाद्यें वाजती दोन्ही दळीं ॥२२॥
बाण जाळ पसरलें अमूप ॥ तेणें झांकोळला आकाशमंडप ॥ जे परम धीट त्यांसी सुटला चळकंप ॥ हिमज्वरें व्यापिले ॥२३॥
भारती युद्ध अद्भुत पाहीं ॥ त्यासी दुजी उपमा नाहीं ॥ ऐसे वीर निर्वाण पाहीं ॥ कोठेंचि नाहीं झुंजले ॥२४॥
वीर विदेही होऊन ॥ रणांगणीं भिडती निर्वाण ॥ सुह्रन्माया दारा धन ॥ थोरपण नाठवेचि ॥२५॥
देहाचें स्मरण नाहीं तयांप्रती ॥ म्हणोनि वीरांसी समरीं मुक्ती ॥ पूर्णापार बोलिजे पंडितीं ॥ शास्त्ररीति निर्धारीं ॥२६॥
थोर माजली रणधुमाळी ॥ रिते कुंजर धांवती दळीं ॥ ध्वज अपार पडती भूतळीं ॥ रिते रथ अश्व नेती ॥२७॥
नग्न शस्त्रें पडलीं अपार ॥ वीरांचे पसरले अलंकार ॥ असो जेवीं उदयाचळीं सहस्त्रकर ॥ गंगा कुमार तेवीं दिसे ॥२८॥
पंच पताकी शोभे रथ ॥ महारथी पाठीशीं अपरिमित ॥ असंख्य बाण तेव्हां वर्षत ॥ खिळीत पांडवसेनेतें ॥२९॥
बहुत वीरांचीं शस्त्रें ॥ छेदूनि पाडिलीं क्षणमात्रें ॥ तों श्रीरंग भगिनी पुत्रें ॥ केलें धांवणें सत्वर ॥३०॥
तो केवळ प्रत्यर्जुन ॥ दोन्ही हातांचें समसंधान ॥ शतबाणीं गंगानंदन ॥ भेदिला तेणें समरांगणीं ॥३१॥
कृतवर्मा खिळिला नवबाणीं ॥ तैसाचि शल्य विंधिला ते क्षणीं ॥ सारथ्यांचीं शिरें धरणीं ॥ सहस्त्रावधि पाडिलीं ॥३२॥
हस्तलाघव देखोन ॥ सकल वीर डोलविती मान ॥ सव्यतर्जनी उचलोन ॥ धन्य सर्व सूर म्हणती ॥३३॥
आणिक घालोनि बाण जाळ ॥ खिळिलें सर्व कौरव दळ ॥ मग तो भीष्म केवळ काळ ॥ कोपला प्रलयाग्नि जैसा कां ॥३४॥
मग सर्व वीर मिळोन ॥ सौभद्रावरी टाकिती बाण ॥ तितुक्यांचेंही तो संधान ॥ टाकी छेदून क्षणमात्रें ॥३५॥
मग भीष्में सोडूनि निर्वाण बाण ॥ सर्वांगीं खिळिला अभिमन्य ॥ कठिण देखोनि दहा जण ॥ महारथी धांवले ॥३६॥
दळा सहित धांवला विराट ॥ भीमें हांक दिधली अचाट ॥ बाण वर्षती सदट ॥ भीष्मावरी ते काळीं ॥३७॥
तीन बाणीं गंगा नंदन ॥ भेदिता जाहला भीमसेन ॥ शल्य गजावरी बैसोन ॥ उत्तरावरी धांवला ॥३८॥
शल्यें टाकिली दिव्य शक्ती ॥ उत्तर मूर्च्छित पडला क्षितीं ॥ उत्तराचा चपल हस्ती ॥ बाण घायीं मारिला ॥३९॥
उत्तर सावध होऊनि सवेग ॥ मारिले शल्यरथाचे तुरंग ॥ भीष्में बाण जाळ सवेंचि मग ॥ सैन्यावरी घातलें ॥४०॥
भीष्माचे लागले नाहींत बाण ॥ ऐसा वीर नसेचि कवण ॥ मयूर जेवीं पिच्छें पसरून ॥ तैसे वीर दिसती पैं ॥४१॥
श्वेतनामें विराट सुत ॥ तो परम योद्धा अद्भुत ॥ तेणें युद्ध अपरिमित ॥ केलें भीष्माशीं ते काळीं ॥४२॥
एकेचि दिवशीं संपूर्ण ॥ सेना आटिता गंगा नंदन ॥ परी श्वेतें युद्ध निर्वाण ॥ करूनि भीष्म आवरिला ॥४३॥
श्वेतें बहु आगळें दाविलें ॥ शतही कौरव शरीं जर्जर केले ॥ पळों लागलीं शत्रु दळें ॥ पाठ देऊनि रणभूमी ॥४४॥
सवेंचि श्वेतें परतोन ॥ शतबाणीं खिळिला गंगा नंदन ॥ भीष्मेंही शर टाकून ॥ सर्वांगीं तो खिळियेला ॥४५॥
परी तो दांडगा वीर ते क्षणीं ॥ कदा न निघे समराहूनी ॥ तेणें भीष्माचें चाप छेदूनी ॥ दहा वेळ टाकिलें ॥४६॥
भीष्माचे ध्वज सारथी ॥ श्वेत छेदी त्वरितगती ॥ हाहाकार कौरव करिती ॥ वाजविती पांडव जय वाद्यें ॥४७॥
मग दुर्यो धनें ते अवसरीं ॥ सर्व सेना प्रेरिली त्यावरी ॥ श्वेतें ख्याति केली यावरी ॥ समरीं शरीं सर्व खिळिले ॥४८॥
पांडव माथे डोलविती ॥ धन्य विराट पुत्र वानिती ॥ शरजाळीं भीष्मा प्रती ॥ त्रासिलें तेणें पराक्रमें ॥४९॥
मग प्रलयीं खवळे जैसा कृतान्त ॥ तैसा क्रोधावला शंत नुसुत ॥ घोडे सारथी ध्वज रथ ॥ भीष्में छेदूनि टाकिले ॥५०॥
धरणीवरी आला श्वेत ॥ तीक्ष्ण बाण जाळ  वर्षत ॥ शक्ति घेऊनि त्वरित ॥ धांवला श्वेत भीष्मावरी ॥५१॥
बळें सोडिली शक्ती ॥ अनावर वाटे भीष्मा प्रती ॥ मग नवांठायीं ते निश्चितीं ॥ छेदोनि क्षितीं पाडिली ॥५२॥
श्वेत धांवला गदा घेऊन ॥ केला भीष्माचा रथ चूर्ण ॥ सारथी तुरंग संहारून ॥ महावीरें टाकिले ॥५३॥
धरणी वरी उभा गंगा कुमार ॥ तों धांवले कौरवांचे भार ॥ दुसरे रथीं सत्वर ॥ शंतनुज बैसला ॥५४॥
तों श्वेतवीर घेऊनि खड्ग ॥ भीष्माचे रथीं चढला सर्वग ॥ हातींचें चाप सुरंग ॥ एकाचि घायें तोडिलें ॥५५॥
मग भार्गवदत्त बाण ॥ नूतन चापावरी लावून ॥ काळदंडा ऐसा सोडून ॥ गंगात्मजें दिधला पैं ॥५६॥
तो श्वेताचें ह्रदय भेदून ॥ गेला पृथ्वीतल फोडून ॥ जैसा सूर्य पावे अस्तमान ॥ तैसा श्वेत रणीं पडियेला ॥५७॥
पांडवदळीं हाहाकार ॥ कौरव हर्षें होती निर्भर ॥ म्हणती ख्याती करूनि हा वीर ॥ रणांगणीं पडियेला ॥५८॥
तों श्वेताचा बंधु शंखवीर ॥ तेणें पाचारिला गंगा कुमार ॥ चार घटिका घोरांदर ॥ युद्ध तेणें माजविलें ॥५९॥
द्रुपदाचें सैन्य ते क्षणीं ॥ भीष्में आटिलें निर्वाण बाणीं ॥ मध्यान्हींचा तीव्र तरणी ॥ तैसा गंगा त्मज दिसे पैं ॥६०॥
रवि गेला अस्तमानास ॥ ऐसा जाहला पूर्ण दिवस ॥ वाजविती वाद्य घोष ॥ दळें पावलीं स्वस्थाना ॥६१॥
धर्म आपुले शिबिरांत ॥ बैसला होऊन चिंताक्रांत ॥ श्रीरंगा प्रति बोलत ॥ विचार कैसा करावा ॥६२॥
भीष्मासी समरीं जिंकी ॥ ऐसा वीर नाहीं त्रिलोकीं ॥ आमुचे राजे रणपर्यंकीं ॥ पहुडवील भीष्म नेमें ॥६३॥
माझिया बंधूंचा प्राण ॥ भीष्म घेईल न लागतां क्षण ॥ हरि मज नलगे राज्यासन ॥ मी करीन वनवास ॥६४॥
मग बोले वैकुंठनायक ॥ धर्मा तूं कदा करीं न शोक ॥  तुझे बंधु आणि नृपनायक ॥ प्रलय उदयीक करितील ॥
ऐसें बोलतां रजनी सरली ॥ दोन्ही दळीं सत्कर्में सारिलीं ॥ वाद्यांची घाई लागली ॥ सेना लोटली समरांगणीं ॥६६॥
दुर्यो धन म्हणे गंगा नंदना ॥ तुम्हीं काल आटिली इतुकी सेना ॥ तरी सतेज दिसते पहा नयनां ॥ अधिकाधिक नूतन ॥६७॥
मकरव्य़ूह रचिला कोरव वीरीं ॥ धृष्टद्युम्न क्रौंचव्यूह करी ॥ शंख त्राहाटिले तेणें थरारी ॥ पृथ्वीतळ तेधवां ॥६८॥
पांच जन्य देवदत्त ॥ वाजविती मदनतात पार्थ ॥ अनंत विजय शंख सत्य ॥ युधिष्ठिरें त्राहाटिला ॥६९॥
पौंड्रक तो वृकोदरें ॥ सुघोष मणिपुष्पक माद्री कुमारें ॥ दुमदुमलीं दिशांचीं अंतरें ॥ एकचि हांक गाजिन्नली ॥७०॥
प्रलयीं जैसा कृतान्त ॥ विश्व भक्षूं पाहे क्षुधित ॥ तैसा भीष्म देखोनि पार्थ ॥ म्हणे ऐक जगदीशा ॥७१॥
लोटीं वेगें आजि स्यंदन ॥ मी भीष्माचा घेईन प्राण ॥ तैं पवनासी मागें टाकून ॥ रथ लोटिला त्वरेनें ॥७२॥
अर्जुन आणि गंगा कुमार ॥ रणीं राहिले समोर ॥ जैसा मेरु आणि मंदार ॥ कीं रमावर उमावर ते ॥७३॥
कीं रोहिणीवर आणि दिनकर ॥ कीं समुद्र आणि अंबर ॥ कीं वसिष्ठ आणि विश्वा मित्र ॥ तैसे दोघे दिसती पैं ॥७४॥
भीष्में ओढिलें सायकासन ॥ सोडिले सत्याहत्तर बाण ॥ ते पार्थें वरिच्यावरी तोडून ॥ केलें संधान चपलत्वें ॥७५॥
शतबाणीं गंगा नंदन ॥ पार्थें ताडिला न लागतां क्षण ॥ तों द्रोणें पंचवीस मार्गण ॥ पार्थावरी घातले ॥७६॥
दुर्यो धनें चौसष्ट बाण ॥ पार्थावरी दिधले सोडून ॥ शतार्धबाणीं गौतम नंदन ॥ ताडिता जाहला सक्रोधें ॥७७॥
पार्थें त्याचिया द्विगुणीं ॥ सायक सोडिले तये क्षणीं ॥ तितुके खिळिले समरांगणीं ॥ पराक्रमें करू नियां ॥७८॥
सवेंचि भीष्मावरी ऐशीं शर ॥ टाकी तेव्हां सुभद्रावर ॥ तेणें विकळ गंगा कुमार ॥ घटिका एक जाहला ॥७९॥
भीष्म मूर्च्छित जाणोन ॥ कौरव सेनेंत प्रवेशला अर्जुन ॥ जैसे भोगींद्र असंख्य देखोन ॥ अरुणा नुज संहारी ॥८०॥
तैसे लक्ष वीर समरांगणीं ॥ पार्थें मारिले तये क्षणीं ॥ धडी मुंडीं रणमेदिनी ॥ झांकोनि गेली दिसेना ॥८१॥
पार्थवीरें शिरांची लाखोली ॥ भूलिंगासी जैं समर्पिली ॥ भीष्मा प्रति ते वेळीं ॥ सुयो धन बोलतसे ॥८२॥
बहुत मातला अर्जुन ॥ पृतना टाकिली संहारून ॥ तुम्हां निमित्त वीर कर्ण ॥ नेम करून बैसला ॥८३॥
काय कौतुक पाहतां एथ ॥ आजि समरीं मारावा पार्थ ॥ मग भीष्में लोटिला रथ ॥ उथयकृष्ण लक्षोनियां ॥८४॥
नवबाणीं वीर पार्थ ॥ भेदीत बळें गंगा सुत ॥ सवेंचि शतबाणीं तो रणपंडित ॥ भेदिता जाहला भीष्मातें ॥८५॥
श्रीरंगाचे ह्र्दयीं तीन बाण ॥ भीष्में भेदिले दारुण ॥ पार्थें भीष्माचा सारथी लक्षून ॥ सत्तर बाणीं खिळियेला ॥८६॥
हस्तलाघव दावी गंगा नंदन ॥ त्याहूनि आगळें करी अर्जुन ॥ इकडे द्रोण धृष्टद्युम्न ॥ युद्ध करिती अतिनिकरें ॥८७॥
निर्वाणींच एक बाण ॥ द्रोणें सोडिला जेवीं चंडकिरण ॥ परी तो अग्निगर्भ धृष्टद्युम्न ॥ नाहीं भ्याला तयासी ॥८८॥
बाण जेवीं कृतान्त ॥ परी तेणें तोडिला अकस्मात ॥ अरुणानुज खंडित ॥ गगनीं जैसा व्याळातें ॥८९॥
वीर म्हणती धन्य धन्य ॥ प्रतापी वीर हा धृष्टद्युम्न ॥ यावरी पांचाळें शक्ति उचलून ॥ द्रोणावरी सोडिली ॥९०॥
द्रोणें दिव्य शर सोडोनी ॥ शक्ति खंडूनि पाडिली धरणीं ॥ सर्वांग भेदिलें बाणीं ॥ मयूरा ऐसे दिसती पैं ॥९१॥
कलिंग देशींचा नृपनाथ ॥ नाम जयाचें केतुमंत ॥ भीमाशीं युद्ध अद्भुत ॥ तेणें केलें तेधवां ॥९२॥
मेदिनीवसनाची वाट गा ॥ शोधीत धांवती रक्तनिम्नगा ॥ कलिंगाचा पुत्र दांडगा ॥ भीमावरी कोसळला ॥९३॥
अश्वावरी तो बैसोन ॥ भीमावरी सोडी बाण ॥ तों वृकोदरें गदा भोंवंडून ॥ मत्कुणापरी मारिला ॥९४॥
ज्याचें नाम चक्रवीर ॥ भीमें केला त्याचा संहार ॥ मग असिलता घेऊनि वृकोदर ॥ कौरव भारीं मिसळला ॥९५॥
चहूंकडूनि बाणांचे पूर ॥ भीमावरी येती अपार ॥ असिलतेनें वृकोदर ॥ तोडूनि पाडी एकीकडे ॥९६॥
जैसा कां बहिरी ससाणा ॥ निवटीत उठे द्विजगणां ॥ त्याचपरी भीम जाणा ॥ पाडी सेना चपलत्वें ॥९७॥
कलिंगाचा दुसरा सुत ॥ नाम त्याचें भानुमंत ॥ शलभ विजेशी धरूं धांवत ॥ तैसा लोटला भीमावरी ॥९८॥
भीमाचे करींची असिलता ॥ झळके जैसी विद्युल्लता ॥ एकाचि घायें भानुमंता ॥ यमसदनासी धाडिलें ॥९९॥
कलिंगाचा तिसरा सुत ॥ शतायुनामा वीर धांवत ॥ मातोनियां जैसा बस्त ॥ महाव्याघ्रावरी पडे ॥१००॥
जैसा मृद्धट होय चूर्ण ॥ तेवीं भीमें टाकिला मारून ॥ शेवटीं कलिंग ॥ आपण ॥ उसणें घ्यावया धांवला ॥१०१॥
वृकोदराचा मार अनिवार ॥ उडविलें कलिंगाचें शिर ॥ भेदीत गेलें अंबर ॥ कौरव पाहती ऊर्ध्वमुखें ॥१०२॥
दोन सहस्त्र हस्ती ॥ सात शतें महारथीं ॥ कलिंगाची सेना संपत्ती ॥ संहारिली भीम सेनें ॥१०३॥
तैसीच धृष्टद्युम्नें ते क्षणीं ॥ संहारिली कौरव वाहिनी ॥ तें भीष्म वीर देखोनी ॥ बाण वर्षत धांवला ॥१०४॥
भीष्मावरी शक्ती ॥ भीमें टाकिली अवचिती ॥ ते तत्काल छेदूनि क्षितीं ॥ देवव्रतें पाडिली ॥१०५॥
अश्वत्थामा धृष्टद्युम्न ॥ युद्ध करीत निर्वाण ॥ त्याची पाठी राखीत अभिमन्य ॥ वर्षत बाण ऊठिला ॥१०६॥
महावीर तवे क्षणीं ॥ सौभद्रें खिळिलें निजबाणीं ॥ दुर्यो धन पुत्र धांवोनी ॥ लक्ष्मण पुढें पातला ॥१०७॥
लक्ष्मणें सोडिले तीव्र बाण ॥ त्या अभिमन्य़ूवरी लक्षून ॥ जैसा पंडितापुढें भाषण ॥ शतमूर्ख करूं आला ॥१०८॥
त्या मूर्खाचें वारजाल समस्त ॥ एकाचि वचनें छेदी पंडित ॥ तैसे लक्ष्मणाचे शर समस्त ॥ एकचि शरें तोडिले ॥१०९॥
मग अभिमन्यें निर्वाणबाणीं ॥ मूर्च्छित लक्ष्मण पाडिला रणीं ॥ दुर्यो धन तें देखोनी ॥ सैन्या सह धांवला ॥११०॥
सौभद्रासी सकळीं वेढिलें ॥ तें कपिवर ध्वजें दुरोनि देखिलें ॥ मग खगवर ध्वजें ते वेळे ॥ स्यंदन वेगें पीटिला ॥१११॥
विद्युल्लता पडे जैसी पर्वतीं ॥ तैसा कौरवांत आला सुभद्रापती ॥ तितुकेही वीर शरपंथीं ॥ जर्जर केले पराक्रमें ॥११२॥
सूर्यरथा पर्यंत ॥ धुरोळा दाटला तेथ ॥ कौरव भार सर्व पळत ॥ पार्थ भयेंकरो नियां ॥११३॥
रण भूमि माजली फार ॥ रिते धांवती अश्व कुंजर ॥ मोकळे रथ अपार ॥ गगन मार्गें झुगारती ॥११४॥
शस्त्रास्त्रां सहित हस्त ॥ अपार पडले भूषणमंडित ॥ किरीट कुंडलां सहित ॥ शिरें अगणित पडलीं पैं ॥११५॥
ब्रीदां सहित पडले चरण ॥ हातीं अंकुश घेऊन ॥ गजाकर्षक मरून ॥ चहूंकडे पडियेले ॥११६॥
वाग्दोरे तैसेचि हातीं ॥ सूत पडले बहु क्षितीं ॥ भीष्म म्हणे द्रोणा प्रती ॥ धन्य जगतीं वीर पार्थ ॥११७॥
सूर्य पावला अस्तमान ॥ संपूर्ण जाहला द्वितीय दिन ॥ निशा संपतां चडकिरण ॥ उदय पावला तेधवां ॥११८॥
भीष्में सुपर्णव्यूह रचिला ॥ पांचाळें अर्धचंद्राकार केला ॥ सकल सेनेसी रक्षक जाहला ॥ धृष्टद्युम्न तेधवां ॥११९॥
त्यासही रक्षक पार्थ वीर ॥ पार्थासी रक्षक जग दीश्वर ॥ मांडलें युद्धाचें घन चक्र ॥ शिरें अपार उडताती ॥१२०॥
सात्यकी आणि शकुनी ॥ भिडती तेव्हां रण मेदिनीं ॥ तों कपटि यासी विरथ करूनी ॥ रणांतूनि पळविला ॥१२१॥
भीम सेनावरी सुयो धन ॥ उठिला तेव्हां वर्षत बाण ॥ तों घटोत्कच गदा घेऊन ॥ भीमासी साह्य जाहला ॥१२२॥
एक काळ एक कृतान्त ॥ तेवीं भीम आणि हिडिंबसुत ॥ कौरव दळाचा निःपात ॥ केला बहुत ते क्षणीं ॥१२३॥
भीष्मासी हिणावी सुयो धन ॥ तूं वीरांमाजी सहस्त्रकिरण ॥ पांडवांचीं मुलें येऊन ॥ तुज शरीं जर्जर करिती ॥२४॥
तुझें मनीं त्यांचें कल्याण ॥ व्हावें हें मी जाणें पूर्ण ॥ प्रतिज्ञा करूनि वीर कर्ण ॥ राहिला पुढें न येचि ॥१२५॥
भीष्म म्हणे पूर्वींच समस्त ॥ तुज म्यां केलें असे श्रुत ॥ पांडव वीर प्रतापवंत ॥ कळिकाळासी न गणिती ॥१२६॥
तरी मी आजि निर्वाण ॥ पाहें नयनीं युद्ध करीन ॥ मग महावीरें स्यंदन ॥ पांडवदळीं लोटिला ॥१२७॥
पांडवचमूचा संहार ॥ भीष्में केला तेव्हां अपार ॥ पुलले शिंशुकतरुवर ॥ तैसे वीर दिसताती ॥१२८॥
परम चपल देवव्रत ॥ क्षणांत पूर्वेसी जाय रथ ॥ सवेंचि पश्चिमेसी जात ॥ त्रुटिमात्र न वाजतां ॥१२९॥
क्षणें उत्तर क्षणें दक्षिण ॥ अलातचक्रवत फिरे स्यंदन ॥ चहूंकदोनि सोडी बाण ॥ वरी द्दष्टि न ठरे कोणची ॥१३०॥
श्येनपक्षी जैसा फिरे ॥ तेसा रहंवर जाय त्वरें ॥ चतुरंगसेना अपारें ॥ संहारिली ते दिवसीं ॥१३१॥
तें देखोनि कृष्णार्जुन ॥ म्हणती धन्य वीर गंगा नंदन ॥ धांडोळितां हें त्रिभुवन ॥ ऐसा शूर दुजा नसे ॥१३२॥
श्रीरंग म्हणे अर्जुना ॥ भीष्में आटिली सर्व सेना ॥ तुझी कोठें राहिली प्रतिज्ञा ॥ लाज कां तुज न वाटे ॥१३३॥
अर्जुन म्हणे श्रीकृष्णा ॥ आतां प्रेरीं सत्वर स्यंदना ॥ तों निमेष न लागतां जाणा ॥ अर्जुनें केलें अद्भुत ॥१३४॥
लाघव आणि हस्तवेग जाण ॥ दाखवी भीष्माहूनि दशगुण ॥ हरि म्हणे पार्था स्यंदन ॥ चालवितों पहा कैसा तो ॥१३५॥
पार्थें सोडिला आधीं बाण ॥ मग श्रीरंगें प्रेरिला स्यंदन ॥ बाणासी मागें टाकून ॥ रथ गेला त्वरेनें ॥१३६॥
सवेंचि परत विला रहंवर ॥ तों पुढें येऊनि पडिला शर ॥ मग पार्थ स्तवन ॥ करी अपार ॥ म्हणे पार नेणवे तुझा ॥१३७॥
स्वामी सर्वज्ञा श्रीकरधरा ॥ अश्वांमाजी हे कैंची त्वरा ॥ विश्वव्यापका त्रिभुवनेश्वरा ॥ गती समग्र तुझ्याचि ॥१३८॥
असो नरवीरें बाण टाकून ॥ छेदिलें भीष्माचें सायकासन ॥ भीष्म म्हणे पार्था धन्य ॥ तुज देखोनि सुखावें मी ॥१३९॥
माध्यान्हींचा चंडकिरण ॥ तैसा दिसे तीव्र अर्जुन ॥ भीष्म म्हणे निर्वाण ॥ झुंजें मजशीं आजि तूं ॥१४०॥
ते दिवशीं आदिपुरुष ॥ अंगीं कवच घाली निर्दोष ॥ मस्तकीं कोटीर झळके विशेष ॥ तेज न समाये अंबरीं ॥१४१॥
कर्णीं कुंडलांचे जोड ॥ सर्व सारथियां माजी सुघड ॥ तो द्वारकाधीश उघड ॥ पाठी राखे पार्थाची ॥१४२॥
यावरी तो देवव्रत ॥ करिता जाहला कर्म अद्भुत ॥ म्हणे हे जगज्जीवन मदनतात ॥ प्रतिज्ञा माझी अवधारीं ॥१४३॥
तुझा नेम शस्त्र न धरीं ॥ तरी मी धरवीन आजि समरीं ॥ कंसांतका मधुमुरारी ॥ प्रतिज्ञा खरी करीन मी ॥१४४॥
हें जरी न करवे माझेनी ॥ तरी व्यर्थ ॥ प्रसवली स्वर्धुनी ॥ शंतनुतनुज आज पासोनी ॥ सर्वथाही म्हणवींना ॥१४५॥
विजयरथ करीन चूर्ण ॥ कीं कपिवर ध्वज खालीं पाडीन ॥ तेव्हां मग शस्त्र घेऊन ॥ धांवसी कीं आम्हांवरी ॥१४६॥
सेने सहित त्रासीन अर्जुन ॥ सर्वांचीं शिरें खालीं पाडीन ॥ तेव्हां मग शस्त्र घेऊन ॥ धांवसी कीं आम्हांवरी ॥१४७॥
रक्ताचे पूर वाहवीन ॥ पांडवादिक सकल सैन्य ॥ हें समग्र बाणें आटीन ॥ मग सुदर्शन धरिसी कीं ॥१४८॥
आजि हे खरी करीन प्रतिज्ञा ॥ तुझीच आण कंस प्राण हरणा ॥ माझा क्षत्रिय धर्म जनार्दना ॥ अवलोकीं तूं यावरी ॥१४९॥
ऐसें देवव्रतें बोलोनी ॥ चाप टणत्कारिलें तये क्षणीं ॥ झणत्कारिल्या लघुकिंकिणी ॥ ऐकोनि कर्णीं सर्व भ्याले ॥१५०॥
प्रलयीं क्षोभला कृतान्त ॥ तेवीं समरीं दिसे गंगा सुत ॥ शरवृष्टि करितां अपरिमित ॥ लेखा शेषा न करवे ॥१५१॥
वृक्षाग्रींचें फळ लक्षून ॥ जैसे पक्षी येती धांवोन ॥ तैसीं बाणें शिरें उडवून ॥ ऊर्ध्वपंथें बहु जाती ॥१५२॥
लक्षांचीं लक्ष शिरें ॥ उडविलीं तेव्हां गंगा कुमारें ॥ कित्येक कंदुकां ऐसीं त्वरें ॥ आकाशपंथें उसळलीं ॥१५३॥
पांडवदळीं हाहाकार ॥ असंख्य वीरांचा केला संहार ॥ अलातचक्रवत गंगा कुमार ॥ सेने माजी धांवतसे ॥१५४॥
बाणपर्जन्याच्या धारा ॥ त्यांमाजी वर्षती शिरें गारा ॥ अशुद्धजीवनाचे सत्वरा ॥ पूर चालिले चहूंकडे ॥१५५॥
पळावया नाहीं वाव ॥ नेदी पृथ्वी लपावया ठाव ॥ रथगजां आड वीर सर्व ॥ लपतांडी न वांचती ॥१५६॥
भीष्माचें शर तीक्ष्ण ॥ गजकलेवरें फोडून ॥ सवेंचि अश्वनरांसी भेदून ॥ पृथ्वी माजी प्रवेशती ॥१५७॥
उरले वीर सांडूनि समर ॥ पळती घेत दिगंतर ॥ महायोद्धे रणधीर ॥ न येती समोर भीष्माचे ॥१५८॥
आकांत वर्तला थोर ॥ भीष्में पार्थ लक्षोनि समोर ॥ प्रेरिला बाणांचा पूर ॥ खिळिला वीर सर्वांगीं ॥१५९॥
अर्जुन सोडीन शर ॥ ते वरच्यावरी तोदी गंगा कुमार ॥ पार्थ दिसे जैसा सपिच्छ मयूर ॥ बाण पिच्छेंकरो नियां ॥१६०॥
विशेष भीष्म बाण प्रताप ॥ गळालें पार्थाचें गांडीव चाप ॥ मूर्च्छा येऊनि सकंप ॥ ध्वजस्तंभीं टेंकला ॥१६१॥
रथ फेरीत जगन्मोहन ॥ पार्थाकडे पाहे परतोन ॥ म्हणे कां रे न सोडिसी बाण ॥ तों तेणें नयन झांकिले ॥१६२॥
गळालें करींचें सायकासन ॥ देखोनि खवळला मघुसूदन ॥ करितां सुदर्शनाचें स्मरण ॥ न लागतां क्षण हाता आलें ॥१६३॥
उडी टाकूनि मुरारी ॥ करीवरी चपेटे जैसा हरी ॥ पीतांबर मागें न सांवरी ॥ धरणीवरी लोळतसे ॥१६४॥
उगवले नेणों सहस्त्रकिरण ॥ तेवीं झळके करीं सुदर्शन ॥ बिंबाधरारक्तद्शन ॥ क्रोधें करून रगडिले ॥१६५॥
कौरव दळीं हाहाकार ॥ महाशूर घेती गिरिकंदर ॥ वाटे सर्वांचीं शिरें समग्र ॥ एका घायें पाडील पैं ॥१६६॥
आतां कैंचा गंगा नंदन ॥ झांकले सर्वांचे नयन ॥ कौरव सर्व मूर्च्छा येऊन ॥ पडती पालथे पृथ्वीवरी ॥१६७॥
परम कोपाय मान श्रीधर ॥ ब्रह्मांड हें जाळील समग्र ॥ दोन्ही दळीं आकांत थोर ॥ हांक एकचि गाजली ॥१६८॥
पृथ्वी तडतडां वाजत ॥ अंबर थरथरां कांपत ॥ वायु फिरों न लाहे तेथ ॥ सप्त समुद्र तप्त जाहले ॥१६९॥
सुदर्शनतेजाचे आवर्तीं ॥ चंद्र सूर्य बुचकळ्या देती ॥ सूष्टि गेली गेली म्हणती ॥ सुर पळविती विमानें ॥१७०॥
चक्रवत फिरवी सुदर्शन ॥ सावध पाहे गंगा नंदन ॥ म्हणे हे जगन्निवास मनमोहन ॥ येईं झडकरी ॥१७१॥
हे द्वारका नगर विहारी ॥ हे मधुसूदना कैटभारी ॥ माझी प्रतिज्ञा झाली खरी ॥ वधीं यावरीं मज आतां ॥१७२॥
हे रविकर वरांबरधरा ॥ विषकंठवंद्या गुण गंभीरा ॥ छेदीं आतां माझिया शिरा ॥ सोडचीं संसारा पासोनी ॥१७३॥
जन्मापासोनि आज पर्यंत ॥ आचरलों जें ब्रह्मचर्यव्रत ॥ तें सफळ जाहलें समस्त ॥ पावेन मृत्यु हरिहस्तें ॥१७४॥
दुर्जनांचे संगेंकरून ॥ आजवरी शिणलें माझें मन ॥ सोडवीं या देहापासून ॥ घे मेळवून तुज माजी ॥१७५॥
भक्त जन संताप नाशका ॥ इंदिरावरा नेत्र सुखदायका ॥ षांडवजन प्रति पालका ॥ सोडीं सुदर्शन सत्वर ॥१७६॥
सावध होऊनि पाहे अर्जुन ॥ मग धांवला उडी टाकून ॥ हरिजघनीं मिठी घालून ॥ धरिले चरण आवडीं ॥१७७॥
पार्थासी झिडकावी श्रीधर ॥ म्हणे सोडीं मज छेदितों शिर ॥ चरण न सोडी सुभद्रावर ॥ स्तवन फार करीतसे ॥१७८॥
माझिया हातें कंसारी ॥ हें कौरव दळ संहारीं ॥ भीष्मासी मारवीं यावरी ॥ चला रथावरी श्रीरंगा ॥१७९॥
ऐसें अर्जुन अनुवादोन ॥ हातीं धरूनि रुक्मिणी जीवन ॥ निजर थावरी बैसवून ॥ आपण वरी आरूढला ॥१८०॥
हरीचे इच्छें करूनि जाणा ॥ सुदर्शन गेलें स्वस्थाना ॥ मग अर्जुन वर्षत बाणां ॥ सहस्त्रवदना लेखा नव्हे ॥१८१॥
प्रलय विजे समान ॥ झळके गांडीव शरासन ॥ प्रचंड चाप टणत्कारोन ॥ शरीं व्यापिले कौरव ॥१८२॥
नाना शस्त्रांचे मार ॥ कौरव करिते जाहले अपार ॥ तोमर शक्ति पाश चक्र ॥ मुद्नर पट्टिश असिलता ॥१८३॥
जितुकीं शस्त्रें कौरव प्रेरिती ॥ तितुकीं छेदी सुभद्रापती ॥ सर्व वीर पार्थें शरपंथीं ॥ जर्जर केले तेधवां ॥१८४॥
दोन्ही दळींचे वाद्य नाद ॥ आणि वीरांच्या हांका सुबद्ध ॥ परी गांडीवाचा शब्द अगाध ॥ त्यांहूनही आगळा ॥१८५॥
राघवचरणा रविंद भ्रमर ॥ ध्वजस्तंभीं देत भुभुःकार ॥ भूतांच्या हांका अनिवार ॥ ऐकतां कृतान्त चळीं कांपे ॥१८६॥
असो दिवस जाहले तीन ॥ अस्तासी गेला चंडकिरण ॥ लक्षवधि दीपिका पाजळून ॥ पार्थ परतला शिबिरा प्रति ॥१८७॥
चवथे दिवशीं सर्पाकार ॥ व्यूह रची गंगा कुमार ॥ तीच रचना पांचाळ वीर ॥ पांडवदळीं करी तेव्हां ॥१८८॥
अर्जुनाचा देखोनि रथ ॥ कौरव दळें भयभीत ॥ तों धांवला सुभद्रासुत ॥ बाण वर्षत भीष्मावरी ॥१८९॥
देखोनि सौभद्राचें संधान ॥ भीष्म जाहला आनंद घन ॥ म्हणे होय हा प्रत्यर्जुन ॥ धन्य वंश याचेनि ॥१९०॥
सोमदत्तें ते अवसरीं ॥ शक्ति टाकिली अभिमन्य़ूवरी ॥ येरें छेदोनि झडकरी ॥ त्याची त्यावरीच पाडिली ॥१९१॥
यावरी तो उत्तरापती ॥ महारनपंडित पुरुषार्थी ॥ बाण जाळीं सकलां प्रती ॥ जर्जर करिता जाहला ॥१९२॥
शल्य नामा कौरव वीर ॥ धांवला धृष्टद्युम्ना समोर ॥ बाण धारीं रहंवर ॥ अश्व सारथी मारिले ॥१९३॥
मग चरण चालीं धृष्टद्युम्न ॥ हातीं घेऊनि असिलता ओढण ॥ शल्यवीराचें कंठनाल छेदून ॥ एकीकडे टाकिलें ॥१९४॥
त्याचा पिता शय मिनी ॥ तेणें रण माजविलें तये क्षणीं ॥ त्यासी सात्यकिवीरें छेदूनी ॥ यम सदना पाठविलें ॥१९५॥
तों अपर सेना घेऊन ॥ पुढें धांवला सुयोधन ॥ त्यावरी धांवला भीम सेन ॥ हांकें गगन गाजवीत ॥१९६॥
पंचवीस सहस्त्र हस्ती ॥ गदाघायें पाडिलें क्षितीं ॥ तीन सहस्त्र रथी ॥ चूर्ण केले रणीं तेव्हां ॥१९७॥
गजारुढ भगदत्त ॥ भीमावरी धांवला शर वर्षत ॥ बाण जाळ घालूनि अद्भुत ॥ वृकोदर झांकियेला ॥१९८॥
तों घटोत्कच हांक देत ॥ धांवला जैसा प्रलय कृतान्त ॥ वर्षता झाला शिला पर्वत ॥ तेणें भगदत्त घाबरला ॥१९९॥
पाडितां शिलांचा पर्जन्य ॥ पळूं लागलें सकल सैन्य ॥ तों अस्त गेला चंडकिरण ॥ दिवस पूर्ण चार जाहले ॥२००॥
उपरी प्रातःकाल जाहला ॥ मकरव्य़ूह कौरवीं रचिला ॥ श्येनपक्ष्या ऐसा शोभला ॥ पांडवांचा व्य़ूह तेव्हां ॥२०१॥
पांडवसेनेचें परम बळ ॥ अवघे वीर उतावीळ ॥ दुर्यो धनाचें ह्रदय कमळ ॥ धग धगलें भयें बहु ॥२०२॥
दुर्यो धन म्हणे गंगा नंदना ॥ पांडवीं आटिली माझी सेना ॥ उरली तेही उरेना ॥ पूर्ण मज हें कळों आलें ॥२०३॥
तुम्हीं वडिलीं सांगितली नीती ॥ ती म्यां धरिली नाहीं चित्तीं ॥ भीष्म म्हणे आतां प्रचीती ॥ आली तुज सुयो धना ॥२०४॥
ज्या पक्षीं असे विकुंठनाथ ॥ जय लाभ तिकडेचि समस्त ॥ पांडव सन्मार्गें वर्तत ॥ यश प्राप्त सदा त्यांसी ॥२०५॥
अजूनि तरी सुयो धना ॥ शरण रिघें श्रीकृष्ण चरणां ॥ तो ब्रह्मा नंद वैकुंठा राणा ॥  वेदपुराणां वंद्य जो ॥२०६॥
ब्रह्मा दिकांचें निज ध्यान ॥ अपर्णावराचें देवतार्चन ॥ तयासी तूं रिघें शरण ॥ सोडीं अभिमान पापी हा ॥२०७॥
मग म्हणे दुर्यो धन ॥ पहिलाचि गेलों चुकोन ॥ आतां अभिमानें द्यावा प्राण ॥ परी शरण न जावें ॥२०८॥
मिळाले पृथ्वीचे नृपवर ॥ यांदेखतां जोडूनि कर ॥ शरण जाऊनि पंडुकुमार ॥ कैसे आणूं गज पुरा ॥२०९॥
तूं भीष्म काळासी अनिवार ॥ द्रोण कर्ण त्रैलोक्य जिंकणार ॥ मज शरण जा म्हणतां निर्धार ॥ लाज गेली तुमची पैं ॥२१०॥
युद्ध मांडलें विशेष ॥ आजि चालतो पांचवा दिवस ॥ पुढें माजवावा वीररस ॥ जो सुरस भुवनत्रयीं ॥२११॥
ब्रह्मानंदें जोडूनि कर ॥ श्रोत यांसी म्हणे श्रीधर ॥ पुढील अध्यायीं गंगा कुमार ॥ ख्याती करील रणांगणीं ॥२१२॥
स्वामी माझा पंढरीनाथ ॥ ब्रह्मा नंद अति समर्थ ॥ पांडवांची पाठी रक्षीत ॥ दिवसनिशीं न विसंबे ॥२१३॥
स्वस्ति श्रीपांडवप्रताप ग्रंथ ॥ भीष्मपर्व व्यास भारत ॥ त्यांतील सारांश यथार्थ ॥ बेचाळिसाव्यांत कथियेला ॥२१४॥
इति श्री श्रीधरकृतपांडवप्रतापे भीष्मपर्वणि भीष्मपांडवयुद्धसमारंबो नाम द्विचत्वारिंशाध्यायः ॥४२॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ शुभं भवतु ॥

॥ श्रीपांडवप्रताप भीष्मपर्व द्विचत्वारिंशाध्याय समाप्त ॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2012-02-10T03:42:47.3430000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

CATURTHĪVRATA(चतुर्थीव्रत)

  • A fast undertaken so that one may be happy for one year, may achieve all desires and attain Śivaloka. While observing this fast one should worship Gaṇapati on the fourth day after New Moon (Caturthī) in the month of Makara (February-March). Next day the fast should be broken by eating cooked rice and oil seeds. The Mūlamantra of Gaṇapati is ‘gaṁ svāhā’; hṛdayādiṣaḍaṅgas beginning with ‘gam’. ‘Āgacchātikāya’ is the āvāhana mantra and ‘Gacchātikāya’ the visarjana mantra. Gaṇapati should be worshipped with mantras ending with ‘tuṅkāya’ and beginning with ‘gakāra’ as also with offering of sandal paste, rice balls etc. “Oṁ Mahotkāyāya vidmahe vakratuṇḍāya dhīmahi tanno dantī pracodayāt” is the Gaṇeśa gāyatrī mantra. He or she who performs the Caturthī vrata will attain Śivaloka. If Gaṇapati is worshipped on a Tuesday which is also Caturthī the devotee will get all his desires satisfied. Caturthī occurring in Mīna (March-April) is called Avighnacaturthī, and that day fasting should be in the night. On Caturthī in April- May Gaṇapati should be worshipped with damanaka flowers, and then the worshipper will become very happy. [Agni Purāṇa, Chapter 179]. Also see Vināyaka Caturthī. 
RANDOM WORD

Did you know?

अंत्येष्टी संस्कारात और्द्ध्वदेहिक विधि काय असतो ?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site