TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
मराठी मुख्य सूची|मराठी साहित्य|पुराणे|पांडवप्रताप|
अध्याय २५ वा

पांडवप्रताप - अध्याय २५ वा

पांडवप्रताप ग्रंथवाचन म्हणजे चंचल मनाला भक्तियोगाकडे वळविण्याचा प्रवास.


अध्याय २५ वा
॥ श्री गणेशाय नमः ॥
बृहदश्वा म्हणे धर्मराजा ॥ सोमवंशविजयध्वजा ॥ पुण्यश्लोक भूभुजां ॥ माजी नल प्रथमचि ॥१॥
नैषधदेश परम पावन ॥ तेथील नराधिप वीरसेन ॥ चुतुःषष्टिकला प्रवीण ॥ नल नामा पुत्र त्याचा ॥२॥
चतुर्दश विद्या पारंगत ॥ बोलका जैसा अंगिरासुत ॥ स्वरूपासी तुलितां यथार्थ ॥ यंबरारि सरी न पावे ॥३॥
धनुर्वेदीम परम निपुण ॥ जाणे अश्वशिक्षापरीक्षालक्षण ॥ सर्व रायांत मुकुट रत्न ॥ शचीरमण पृथ्वीवरी ॥४॥
नव ग्रहांत वासरमणि देख ॥ कीं द्विजांत श्रेष्ठ विनायक ॥ कीं दंदशूकांत अधिक ॥ सहस्त्रशीर्ष प्रतापी ॥५॥
धनुर्धरांमाजी श्रेष्टी ॥ भूमिजावर कीं भुगुकुलवरिष्ठ ॥ समरांगणीं परम धीट ॥ जैसा ध्रुव न हाले ॥६॥
विदर्भदेशींचा राजेंद्रा ॥ भीमकनामा परम चतुर ॥ उदरीं नाहीं त्यासी पुत्र ॥ जाहलें विचित्र पूर्वदत्तें ॥७॥
घरा आला ऋषि दमन ॥ रायें पुजिला आदरें करून ॥ तेणें दिलें वरदान ॥ पुत्र तीन तुज होती ॥८॥
एक कन्या चारुगात्री ॥ जैसी इंदिरा इंदिरा इंदीवरनेत्री ॥ मित्र तुल्य पुत्र उदरीं ॥ सवेंचि जाहले तयातें ॥९॥
दम दान्त दमन ॥ दमयंती कन्या दिव्य रत्न ॥ लावण्य भूमीचें निधान ॥ आकर्ण नयन विराजती ॥१०॥
जाहली स्वरूपाची सीमा ॥ ते मृडानीची अपर प्रतिमा ॥ तिचें स्वरूप कमल जन्मा ॥ दुसरें निर्मूं न शकेचि ॥११॥
ते शतक्रतूची प्रिया ॥ कीं अवतरली अब्जतनया ॥ बहुत वर्णिती वरारोहा ॥ इची प्रतिमा नसेचि ॥१२॥
देवगंधर्व कन्या नागिणी ॥ इच्या दासी शोभती पद्मिणी ॥ अत्रिस्त्रुषा लावण्य खाणी ॥ स्वरूप पाहोनि लज्जित ॥१३॥
चक्षुश्रव्याची कुमारी ॥ वृत्रारिशत्रूची अंतुरी ॥ द्विदशनेत्राची नारी ॥ न पवे सरी इयेची ॥१४॥
तारकारिजन कशत्रुप्रिया ॥ स्वरूपें वर्णिल्या बहुत स्त्रिया ॥ गुणें स्वरूपें दमयंतीनें तयां ॥ लघुत्व सर्वां आणिलें ॥१५॥
भाळीं आरक्त अक्षय्य रत्न मणी ॥ द्विज जैसे हिर्‍यांची खाणी ॥ बोलतां प्रकाश पडे धरणीं ॥ तटस्थ नयन पाहतां ॥१६॥
शशिकला तेजस्वी षोडश ॥ चिरूनि केले द्विज बत्तीस ॥ कलंक भरिला संधीस ॥ अति राजस दिसती ते ॥१७॥
सव्यहस्तींची अंगुलिका ॥ सुधारस स्त्रवत देखा ॥ स्पर्शतां कुणपाचिया मुखा ॥ प्राण परते सवेंचि ॥१८॥
मृग मीन कल्हार खंजन ॥ ओंवाळावे नयनां वरून ॥ विराजए सोगयाचेम अंजन ॥ मीन केतन देखोनि नाचे ॥१९॥
एक कोशपर्यंत ॥ अंगींचा सुवास धांवत ॥ पदमुद्रा उमटत ॥ चालतां आरक्त भूमीवरी ॥२०॥
द्विजेंद्र लज्जित देखतां वदन ॥ मृगेंद्र लज्जित कटि पाहून ॥ करींद्र गमनातें देखोन ॥ लज्जायमान सहजचि ॥२१॥
कुरलकुंतलीं जिंकिलें मिलिंदचक्र ॥ कामांकुशीं मंदले मय़ूर ॥ अंगिरातनुजकवींद्र ॥ कर्ण भूषणीं राहिले ॥२२॥
विचित्र शक्रसायकासन ॥ त्यासी सिंदूररेखा आणी न्यून ॥ मनसिज आपुला प्राण ॥ ओंवाळील देखतां ॥२३॥
ऐसी तिची रंगप्रभा ॥ आणिली लेणियां दिव्य शोभा ॥ चामीकरतत्त्वगाभा ॥ तैसी कांति तियेची ॥२४॥
भोंवत्या सख्या रंजविती ॥ श्रृंगाररस एक गाती ॥ सकल नृपांत विशेष वर्णिती ॥ सौंदर्यकीर्ति नलाची ॥२५॥
ऐकतां नलाचें वर्णन ॥ भैमीचें गुंतलें तेथें मन ॥ इकडे नैषध सदनीम अनुदिन ॥ सख्या वर्णिती दमयंतीतें ॥२६॥
ऐकतां वैदर्भीचा श्रृंगार ॥ विरहे व्यापला वीरसेनकुमार ॥ एके दिक्शीं तो नृपवर ॥ मृगयेलागीं चालिला ॥२७॥
तों देखिल्या हंसपंक्ती ॥ शुद्ध श्वेत तयांची अंगकांती ॥ कीं निर्दोष यश निश्चितीं ॥ हंस सर्व लेइले ॥२८॥
शात कुंभ प्रभेसमान ॥ पक्ष झळकती विराजमान ॥ चरण आणि नयन ॥ प्रवाल मण्यांसारिखे ॥२९॥
नलकरपंकजीं मुक्तमाळ ॥ कविगुरुऐसीं मुक्तें तेजाळ ॥ देखोनि एक हंस तत्काळ ॥ नळाचे करीं आरूढला ॥३०॥
मनुष्यवाणी हंस बोलत ॥ नैषधा न करीं माझा घात ॥ दमयंती होईल तुज प्राप्त ॥ ऐसा प्रमत्न करीन मी ॥३१॥
नळें ऐसी ऐकता वाणी ॥ म्हणे तूं आवडसी प्राणाहूनी ॥ तरी तूं आतां विलंब टाकूनी ॥ वैदर्भदेशा प्रति जाईं गा ॥३२॥
अवश्य म्हणोनि त्वरित ॥ उडाला सकल हंसांसहित ॥ नगरा बाहेर राहिले समस्त ॥ मुख्य तो जात भैमीगृहा ॥३३॥
दिव्य मराळ देखोनियां ॥ सख्या धांवती धरावया ॥ मग दमयंतीनें जाऊनियां ॥ प्रार्थूनि जवळी आणिला ॥३४॥
कोमल हस्तें कुरवाळीत ॥ पंडिता ऐसा हंस बोलत ॥ म्हणे मृगशावाक्षी ऐक मात ॥ मी आहे हिंडत त्रिभुवनी ॥३५॥
उदंड देखिले भूभुज ॥ परी नळ ऐसा नाहीं तेजः पुंज ॥ ज्याचें विलोकितां वदनां बुज ॥ मीनध्वज खालीं पाहे ॥३६॥
क्षीराब्धींत कलंक धुऊन ॥ बाहेर निघाला रोहिणीरमण ॥ तैसें नैषधाचें वदन ॥ पाहतां मन उल्हासे ॥३७॥
कोंदणावरी बैसे हिरा ॥ तैसी तूं होईं त्याची दारा ॥ जैसा श्रीरंग आणि इंदिरा ॥ तैसी शोभा दिसेल ॥३८॥
मग ते विदर्भराजबाळी ॥ श्रृंगारसरोवरमराळी ॥ म्हणे हंसोत्तमा ये काळीं ॥ मनोवेगें जाईं कां ॥३९॥
नैषधराज वर होय पूर्ण ॥ ऐसे करीं त्वरें जाऊन ॥ कीर्ति ऐकोनि तृप्त जाहले कर्ण ॥ परी उदित मन पहावया ॥४०॥
गगनमार्गें हंस सत्वरा ॥ आला तत्काल नैषध मंदिरा ॥ नल ह्रदयीं धरूनि मित्रा ॥ समाचार पुसतसे ॥४१॥
हंस म्हणे जलाविण ॥ तळमळत जैसा मीन ॥ तैसी विरहज्वरें करून ॥ विदर्भकन्या जाहली ॥४२॥
रतिवर शत्रूभूषण कुमारी ॥ सखिया देती न अंगीकारी ॥ लोक  प्राणेशवनजात सुंदरी ॥ त्यागिली दूरी विरहज्वरें ॥४३॥
त्रयोदश करूनि चतुर्गुण ॥ भोगिवेष्टित जो तरु जाण ॥ तुझ्या विरहें करून ॥ पंक त्याचा न शिवेचि ॥४४॥
आसन शयन भोजन ॥ विषतुल्य मानी तुजविण ॥ सुमनहार पावकासमान ॥ तैसे भासती तियेतें ॥४५॥
जल जवदन आरक्त ओंठ ॥ जलजवत शोभे कंठ ॥ जलजमाल अवीट ॥ तोडूनि टाकी तव विरहें ॥४६॥
जलाविराहित दिव्यान्न ॥ तैसी ते जाहली तुजविण ॥ अनलवत भोग पूर्ण ॥ नलावीण मानी ते ॥४७॥
इकडे भैमीच्या सख्या जाण ॥ भीमकासी सांगती वर्वमान ॥ तुझे कन्येसी ध्यान ॥ नैषधाचें लागलें ॥४८॥
रायें आरंभिलें स्वयंवर ॥ भूभुजांसी पत्रें लिहिलीं सत्वर ॥ छप्पन्न देशींचे नृपवर ॥ येते जाहले तेधवां ॥४९॥
आपलाले पृतनेसहित ॥ नृप आले असंख्यात ॥ द्वादशगांव पर्यंत ॥ नगरा भोंवतीं उतरलें ॥५०॥
यथा कुल यथाशील ॥ रायें नृप पूजिले सकल ॥ तों नारद अमरावतींत तत्काल ॥ सहस्त्रक्षा जाणवीत ॥५१॥
मही रत्नां माजी निर्दोष ॥ वैदर्भराज अति विशेष ॥ त्याची कन्या बहु रूपस ॥ ते प्रत्यक्ष इंदिरा दुजी ॥५२॥
नलनृपति परम सुंदर ॥ मानसीं इंच्छीत भ्रतार ॥ भीमकें मांडिलें स्वयंवर ॥ भूभुज अपार मिळालें ॥५३॥
तिच्या स्वरूपाची दुजी प्रती ॥ नाहीं नाहीं त्रिजगतीं ॥ ऐसी साक्ष देत सरस्वती ॥ विश्व्तोमुखीं शचीवरा ॥५४॥
भाळीं रत्न मणितिलक विशेष ॥ सव्यकराग्रीं वसे सुधारस ॥ ऐकतां शक्राचें मानस ॥ पाहों इच्छीत तियेतें ॥५५॥
पुरंदर राम कृशान वरुण ॥ वैदर्भनगरा आले चौघे जण ॥ तों त्याचि मार्गें करून ॥ नैषधराजा येतस ॥५६॥
किरणचक्रीं विराजे मित्र ॥ तैसा चमूसहित राजेंद्र ॥ पंचवदनारीहूनि सुंदर ॥ देखोनि शक्रादि पुसताती ॥५७॥
म्हणती पुण्य श्लोका तूं कोण ॥ तो म्हणे मी नळ वीरसेननंदन ॥ मम स्वरूपीं वेधलें भैमीचें मन ॥ म्हणोनि जातों स्वयंवरा ॥५८॥
शक्र म्हणे तूं पुण्य शील ॥ ऐसें लोक वर्णिती सकल ॥ तरी आमुचें दूतत्व निर्मल ॥ निष्कपट तुवां करावें ॥५९॥
इंद्र अग्नि यम वरुण ॥ आम्ही दिक्पाल चौघे जण ॥ तरी ते दमयंती बोधून ॥ वश करीं आम्हांतें ॥६०॥
चौघांत एकासी घालील माळ ॥ ऐसें करीं तूं पुण्य शीळ ॥ आपुला स्वार्थ सांडोनि सकळ ॥ कार्य साधीं एवढें ॥६१॥
नळ म्हणे अंतःपुरांत ॥ मी कैसा जाऊं तेथ ॥ मग वर देत अमरनाथ ॥ न दिससी सत्य कोणी तूं ॥६२॥
एक भैमी वेगळी करून ॥ होईल समस्तां द्दष्टिबंधन ॥ मग एकलाचि नळ तेथून ॥ आला वैदर्भ मंदिरा ॥६३॥
तों अनंतशक्तीं समवेत ॥ त्रिपुरसुंदरी विराजत ॥ स्वरूपीं ओतिले कोटि मन्मथ ॥ तैसी शोभत दमयंती ॥६४॥
शरत्कालींचा चंद्र देख ॥ पाहतां पाहतां वाटे सुख ॥ तैसें तिचें पाहतां श्री मुख ॥ अति आल्हाद नळातें ॥६५॥
तो मुख मृगांक देखोन ॥ चकोर जाहले नैषधन नयन ॥ तयासी वैदर्भीनें पाहून ॥ कामानलें आहाळली ॥६६॥
म्हणे लावण्य गुण निधाना ॥ मम ह्रदया नंदन र्धना ॥ वेध लाविला मम नयनां ॥ बोल वचना कोण तूं ॥६७॥
भैमीच्या सख्या सकळ ॥ तन्मया जाहल्या पाहतां नळ ॥ म्हणती धन्य माउली वेल्हाळ ॥ ऐसा पुत्र प्रसवली ॥६८॥
किती तपें आचरिलीं साचार स कीं अर्चिले रमावर उमावर ॥ कीं दिव्य रत्नीं वसुधामर ॥ तोषविले पूजोनियां ॥६९॥
कीं यथोक्त व्रतें केलीं विचित्र ॥ तरी पावली ऐसा दिव्य पुत्र ॥ याचे पाटीं जे बैसेल पवित्र ॥ तेही धन्य त्रिभुवनीं ॥७०॥
यावरी तो गुणाढय विशेष ॥ भैमीप्रति बोले सुरस ॥ वरुण कृशान यम देवेश ॥ त्यांचा दूत असें ॥७१॥
मी नलनामा वीरसेन सुत ॥ परी लोकपालांचें केलें दूतत्व ॥ ऐकोनि तुझें सुंदरत्व ॥ वरूं इच्छिती शुभानने ॥७२॥
त्यांच्या वरेंकरूनि सत्य ॥ कोणी न देखतां आलों गुप्त ॥ तरी त्या चौघांत त्वरित ॥ एकासी वरीं गुण सरिते ॥७३॥
यावरी वैदर्भी बोले वचन ॥ जेणें निवती नैषध कर्ण ॥ तनुमनधनाशीं शरण ॥ तुज निघालें नृपश्रेष्ठा ॥७४॥
चापाहूनि सुटे बाण ॥ तो केवीं परते मागुतेन ॥ तैसें तुज समर्पिलें मन ॥ जैसें लवण सागरीं ॥७५॥
नळावांचोनि पुरुषमात्र ॥ पिता बंधु किंवा पुत्र ॥ आणिक इच्छीन दुजा वर ॥ तरी हे रसना झडेल ॥७६॥
हंस परम सज्ञान ॥ तेणें सांगितलें वर्तमान ॥ हें स्वयंवर आरंभिलें पूर्ण ॥ तुज लागुन वरावया ॥७७॥
नेषधा सुंदरा चारुगात्रा ॥ लावण्यकोशा आकर्णनेत्रा ॥ चामीकरवर्णा सुहास्यवक्रा ॥ माझ्या अंतरा शोधिसी काय ॥७८॥
तूं न वरिसी मजलागून ॥ तरी आतांचि त्यागीन मी प्राण ॥ स्वर्गींच्या देवांशीं कारण ॥ मज नाहीं  नृपवरा ॥७९॥
मीनासी पाहिजे जल उत्तम ॥ घृतसिंधूचें काय काम ॥ दधिमधुसुधासरोवरें उत्तम ॥ वर्णितां त्यासी न मानती ॥८०॥
वैदर्भी बोले कर जोडून ॥ मी त्या लोकपालांसी करीन नमन ॥ परी कायवाचामनें जाण ॥ जाया तुझी जाहलें ॥८१॥
आतां विनंती हेचि निश्चित ॥ आपण बैसावें लोकपालांत ॥ त्यांदेखतां त्वरित ॥ तुज वरीन नृपवर्या ॥८२॥
ऐसें ऐकतां वेगेंशीं ॥ नळ आला देवांपाशीं ॥ होऊनि निष्कपट मनसी ॥ जाहलें तेंचि कथियेलें ॥८३॥
म्यां तुमचें केलें वर्णन ॥ भैमी म्हणे तुजचि वरीन ॥ लोकपाळांसी बैसवून ॥ स्वयंवराभेंत तत्त्वतां ॥८४॥
तुमचे वंदोनि चरण ॥ म्हणते मजलाचि माळ घालीन ॥ निष्कपट नैषध पूर्न ॥ इंद्रादिकांसी समजलें ॥८५॥
इकडे पृथ्वीचे भूभुज ॥ सभेसी बैसले तेजःपुंज ॥ बहुत बैसले तपस्वी द्विज ॥ शापानु ग्रह समर्थ जे ॥८६॥
अनर्घ्य रत्न पहावया जवळी ॥ मिळे जैसी परीक्षक मंडळी ॥ कीं सिद्धांभोवतीं पाळी ॥ साधकांची विराजे ॥८७॥
तों नैषधासमवेत तत्काळ ॥ सभेसी बैसती लोकपाळ ॥ परी औघेही जाहले नळ ॥ पूर्वरूप पालटूनि ॥८८॥
कीं रगवले पंचादित्य ॥ एक रूप तेजाद्भुत ॥ तों लावण्यहरिणी अकस्मात ॥ माळ घेऊन पातली ॥८९॥
ते लाव्ण्या मृताची पुतळी ॥ कीं सौदामिनी दिव्य प्रकटली ॥ मृगशावाक्षी सभा न्याहाळी ॥ तों पंच नल देखिले ॥९०॥
परम दचकली मनांत ॥ म्हणे पांचही नैषध बैसले येथ ॥ मुख्य यांत वीरसेन सुत ॥ कैसा कळेल मज आतां ॥९१॥
कमला धवा कमला सना ॥ मी अनन्य शरण तुझिया चरणा ॥ मुख्य वीरसेननंदना ॥ मज दाखवीं ये वेळे ॥९२॥
यम वरुणाग्ने सहस्त्र नयना ॥ मी तुमची असें कन्या ॥ मज नैषधाहातीं देऊनियां ॥ नळ जामात करा आपुला ॥९३॥
नलचरणीं असेल माझें मन ॥ तरी देवचिन्हांचें होय ज्ञान ॥ पाहे चौघांकडे विलोकून ॥ तंव नेत्रपातीं न हालती ॥९४॥
अंतरिक्ष आसनें असती ॥ छाया नाहीं पडली जगतीं ॥ भूमीवरी बैसला नैषधपती ॥ लक्षी दमयंती निश्चयें ॥९५॥
ते सौंदर्य कासारमराळी ॥ सौभाग्य गंगा वैदर्भबाळी ॥ गजगमना नळ न्याहाळी ॥ मग माळ वेगेंशीं ॥९६॥
एक सरें वाजती वाद्यें नाना ॥ भेरी ठोकिल्या चंद्रानना ॥ प्रति शब्द न माये गगना ॥ सोहळा कोणा न वर्णवे ॥९७॥
राजे तळमळती मनांत ॥ गेली हातींची अनर्घ्य वस्त ॥ वोहरें उठोनि त्वरित ॥ नमन करिती लोकपाळां ॥९८॥
लोकपाळ संतोषले सत्वर ॥ नळासी देती अष्ट वर ॥ गुप्त व्हावें प्रकट व्हावें गति अपार ॥ स्मरतां अग्नि प्रकटावा ॥९९॥
सत्तव धैर्य पराक्रम पूर्ण ॥ रिक्तकुंभीं प्रकटावें जीवन ॥ हे अष्टवर देऊन ॥ अंतर्धान पावले ॥१००॥
वर्णिती नळाचें भाग्य अपार ॥ स्वस्थाना पावले नृपवर ॥ मग यथासांग सविस्तर ॥ चार दिवस लग्न जाहलें ॥१०१॥
आंदण दिधलें अपार ॥ गज रथ तुरंग यानें सुंदर ॥ दास दासी अलंकार ॥ वस्त्रा भरणां न गणती ॥१०२॥
दमयंती घेऊनि सांगातें ॥ नळ गेला स्वनगरातें ॥ राज्य केलें भूभुजनाथें ॥ भैमीकांतें तैसेंचि ॥१०३॥
दमयंती सह क्रीडतां काल ॥ संवत्सर मानी जैसें पळ ॥ जाहला इंद्रसेन कुमार वेल्हाळ ॥ कन्या जाहली इंद्रसेनी ॥१०४॥
इकडे लोकपाळ पातां जातां स्वर्गवाटे ॥ द्वापार कलि भेटती त्यां वाटे ॥ देव म्हणती बहु नेटें ॥ जातां कोठें सांगा हो ॥१०५॥
कलि म्हणे अवधारा ॥ जातों दमयंतीच्या स्वयंवरा ॥ देव म्हणती वीरसेन कुमारा ॥ वरिलें तिनें प्रीतीनें ॥१०६॥
ऐकतां कलि कोपला सबळ ॥ सांडूनि सुधापानी लोकपाळ ॥ मृत्यु लोकीं हा मानव नळ ॥ त्यासी माळ घातली ॥१०७॥
त्या नळासी दंड करून ॥ हिंडवीन मी रानोरान ॥ एक वस्त्र दोघां लावीन ॥ नेमें आणीन अवदशा ॥१०८॥
कलि म्हणे द्वापारास ॥ तूं होईं कपट पाश ॥ खेळतां जिंकोनि नळास ॥ राज्य भ्रष्ट करावें ॥१०९॥
मग द्वापार आणि कली ॥ गुप्त राहाती नळजवळी ॥ न्य़ून पाहती सदाकाळीं ॥ द्वादश वर्षें पर्यंत ॥११०॥
राजा नैषध पुण्य शीळ ॥ प्रजाप्रतिपालक दयाळ ॥ महायज्ञ करुनि सकळ ॥ देवद्विज तृप्त करी ॥१११॥
निर्दोष यश अक्षय्य कीर्ती ॥ सदा करी याचकांची तृप्ती ॥ निर्दयत्व अनाचार निश्चितीं ॥ सहसा नावडे नळातें ॥११२॥
भगवद्भजनीं परमादर ॥ सत्यवंत सदय अत्युदार ॥ दंडाविषयीं सूर्यकुमार ॥ वैश्वानर पवित्र तैसा ॥११३॥
कलि जपतां बहुत काळ ॥ लघुशंका करूनि आला नळ ॥ पादक्षालन न करितां उतावेळ ॥ संध्यावंदना बैसला ॥११४॥
इतुकें उणें उणें देखतां जाण ॥ कलीनें मांडिलें विंदाण ॥ दायाद एक आला दुरोन ॥ पुष्कर नाम तयाचें ॥११५॥
तयासी कलि म्हणत ॥ नळाशं तूम खेळें द्यूत ॥ द्वापार कपट अक्ष सत्य ॥ वृषभ तेथें होईन मी ॥११६॥
पुष्कर म्हणे वित्त नाहीं मज ॥ केवीं नळाशीं खेळूं पैज ॥ कलि म्हणे तूं होय सतेज ॥ पाठ तुझी राखितों मी ॥११७॥
पन्नास वृषस उभे करीं तत्त्वतां ॥ सर्व राज्य येईल तुझ्या हाता ॥ नैषधासी दवडोनि दिगंतो ॥ दरिद्रव्यथा पाववूं ॥११८॥
कक्षेसी अक्ष घेऊनि सत्वर ॥ नलरायासी भेटला पुष्कार ॥ म्हणे माझीं ही पन्नास ढोर ॥ उभीं करितों खेळें तूं ॥११९॥
मज हारी येतां ढोरें घेईं ॥ तुज म्यां जिंकिल्या राज्य देईं ॥ मग राज्य पदार्थ सर्वही ॥ हिरोनि नेले पुष्करें ॥१२०॥
वारी वारण पदाति रथ ॥ कोश देश गड दुर्ग अमित ॥ पुष्करें जिंकिलें समस्त ॥ चिंताग्रस्त लोक जाहले ॥१२१॥
समस्त प्रजा मिळोन ॥ नाळासी विनविती कर जोडून ॥ कपटद्यूत हें माजवून ॥ सर्वथाही खेळों नको ॥१२२॥
कलीनें व्यापिलें नळाचें मन ॥ प्रजांसी नेदी प्रतिवचन ॥ दमयंती समीप येऊन ॥ नृपालागीं विनवीत ॥१२३॥
म्हणे सकलनृपचक्रचूडामणी ॥ अमात्य विनविती कर जोडूनी ॥ पौरलोक व्याकुल मनीं ॥ न पाहसी कां नृपोत्तमा ॥१२४॥
सर्वथा न बोले नृपनाथ ॥ पणामागें पण हरत ॥ मग वार्ष्णेय सारथि सत्य ॥ बोलावीत दमयंती ॥१२५॥
म्हणे वेगें सिद्ध करीं स्यंदन ॥ इंद्रसेनी आणि इंद्रसेन ॥ दोन्ही बालकें नेऊन ॥ भींमकापाशीं घालावीं ॥१२६॥
नैषधें हरविलें सर्व ॥ आम्हांसी जगती नेदी ठाव ॥ बुडालें राजवैभव ॥ घोर कर्म ओढवलें ॥१२७॥
तें वाष्णेंयें ऐकोन ॥ दोन्ही बाळकें रथीं बैसवून ॥ विदर्भदेशासी नेऊन ॥ घालविलीं अति त्वरें ॥१२८॥
वर्तमान ऐकोनि सर्व ॥ शोकाकुलित भीमकराव ॥ म्हणे विनाशकालीं बुद्धीचें वैभव ॥ विपरीत जाहलें नळाचें ॥१२९॥
यावरी वार्ष्णेय सारथी ॥ ऋतुपर्ण अयोध्येचा नृपती ॥ सेवा अंगीकारूनि निश्चिती ॥ राहिला तो प्रस्तुत तेथें ॥१३०॥
इकडे पुष्कर सर्व हिरोन ॥ नैषधाप्रति बोले वचन ॥ घालीं दमयंतीचा पण ॥ नळ ऐकोन उगाचि ॥१३१॥
मग दोघांचीं भूषणें वस्त्रें ॥ हिरोनि घेतलीं पुष्करें ॥ म्हणे राज्यांतूनि त्वरें ॥ उठा जा तुम्ही आतांचि ॥१३२॥
पुष्करें धांडोरा पिटोन ॥ आज्ञापिले नगरजन ॥ जो नळाशीं करील भाषण ॥ त्यासी दंडीन क्षणार्धें ॥१३३॥
नगराबाहेरी तीन दिन ॥ राहती निराहार दीनवदन ॥ द्वारी उभें राहूं न देती जन ॥ बोलूं वचन न शकती ॥१३४॥
एक एक वसनवेष्टित ॥ अंग उघडें केश मुक्त ॥ प्राण क्षुधेनें  व्याकुल होत ॥ वनांतरीं प्रवेशती ॥१३५॥
तों देखिले शकुंत ॥ नैषध त्यांसी धरूं धांवत ॥ तंव ते दूर दूर पळत ॥ नैषध टाकीत वस्त्र वरी ॥१३६॥
अर्ध टाकिलें वसन ॥ पक्षी अवघे उडाले घेऊन ॥ नैषध जाहला तेव्हां दीनवदन ॥ पक्षी वचन बोलती ॥१३७॥
आम्ही पुष्कराचे अक्ष जाण ॥ घेऊनि जातों तुझें वसन ॥ एवं नळासी नारायण ॥ पाठमोरा जाहला ॥१३८॥
असो नैषधराज नग्न ॥ क्षुधातुर अत्यंत दीन ॥ तों कलि होऊनि मीन ॥ जलाबाहेर पडियेला ॥१३९॥
तो मत्स्य मारूनि त्वरित ॥ वैदर्भीपाशीं नळ देत ॥ म्हणे हा मत्स्य पचवूनि त्वरित ॥ पाक करीं वरानने ॥१४०॥
क्षुधेनें जाताती प्राण ॥ दमयंतीनें भाजिला मीन ॥ जलासमीप धुवावयालागून ॥ मृगशावाक्षी बैसली ॥१४१॥
मत्स्यमुखीं घालोनि अंगुळी ॥ दुर्गंधि धूत वैदर्भबाळी ॥ अमृत स्त्रवतां तत्काळीं ॥ मीन सजीव जाहला ॥१४२॥
न लागतां एक क्षण ॥ अगाध जीवनीं पळाला मीन ॥ देखोनि वीरसेननंदन ॥ परम क्षोभ पावला ॥१४३॥
म्हणे क्षुधेनें जाती माझे प्राण ॥ नष्टे कैसा हरविला मीन ॥ मग म्हणे हा विंध्याद्रि ओलांडून ॥ जाईं आपुल्या माहेरा ॥१४४॥
वैदर्भी बोले वचना ॥ म्हणे राजेंद्रचक्रमुकुटरत्ना ॥ चरुगात्रा विशालनयना ॥ गुणनिधाना मम प्रिया ॥१४५॥
हें शरीर आणि प्राण ॥ ओंवाळीन तुजवरून ॥ तव वदनसरोजीं माझे नयन ॥ मिलिंद होऊन लुब्धले ॥१४६॥
तुज दूःखसमुद्रीं लोटून ॥ जरी जाऊं इंच्छी माझें मन ॥ तरी हे रसना झडोना ॥ कीटक पडोत आतांचि ॥१४७॥
पाहतां तव वदनसुधाकर ॥ नृत्य करी मम मानसचकोर ॥ क्षणभरी न देखतां वक्र ॥ वाट नेत्र उन्मळती ॥१४८॥  
प्राणपतीचें भाग्य पाहूनी ॥ प्रीति करिती सर्व नितंबिनी ॥ भ्रतार दुःखी द्दष्टीं देखोनी ॥ जाती पापिणी टाकूनियां ॥१४९॥
मी वैदर्भराजनंदिनी ॥ मज प्रसवली नाहीं ऐसी जननी ॥ तुज सांडोनि घोर विपिनीं ॥ मी न जाईं जनकगृहा ॥१५०॥
अवंचक स्त्री मुख्यप्रधान ॥ होय मित्रांमाजी चूडारत्न ॥ सुखदुःखांची भागीण ॥ सांगातीण अंतकाळीं ॥१५१॥
ऐकोनि पद्माक्षीच्या निर्धारा ॥ नलनेत्रीं आल्या अश्रुधारा ॥ परी कलीच्या गति विचित्रा ॥ वियोग पाडिला क्षणार्धें ॥१५२॥
वैदर्भी म्हणे कमलेक्षणा ॥ मज मार्ग कां दाविसी क्षणक्षणा ॥ तरी जाऊं चला वैदर्भदर्शना ॥ राज्य सर्व ओपील तूतें ॥१५३॥
नैषध म्हणे अवदशा घेऊन ॥ केवीं तव जनका दावूं वदन ॥ हें न घडे मजपासून ॥ कल्पांतींही सुलक्षणे ॥१५४॥
क्षुधें उष्णें कष्टलों बहुत ॥ जलीं मत्स्य भाजला गेला सत्य ॥ पवन पक्षी वस्त्र हिरोनि नेत ॥ अर्ध दिधलें नेसावया ॥१५५॥
अस्ता गेला वासरणी ॥ पुढें शून्यमाळा देखिली नयनीं ॥ दोघें पहुडलीं तये स्थानीं ॥ अंगासी धरणी खुपतसे ॥१५६॥
दूःखें निद्रा आली दमयंतीप्रती ॥ नैषध जागा विचारी चित्तीं ॥ पाहूनियां वैदर्भीप्रती ॥ म्हणे मरण मज कां न ये ॥१५७॥
हे सकल प्रमदांची ईश्वरी ॥ इची प्रतिमा नाहीं उर्वीवरी ॥ अहा वैदर्भराजकुमारी ॥ धरणीवरी पडियेली ॥१५८॥
जिचे अंगींचा परम सुवास ॥ तिचे धुळींत लोळती केश ॥ हे ह्रषीकेश व्योमकेश ॥ काय दुःख पाहतां हें ॥१५९॥
मनीं विचारी वीरसेननंदन ॥ जाऊं इचा त्याग करून ॥ इचें दुःख माझे नयन ॥ शक्त न होती देखावया ॥१६०॥
हे पतिव्रतांत शिरोरत्न ॥ कोणी पुरुष करितां प्रयत्न ॥ द्दष्टीनें टाकील भस्म करून ॥ नलगे रक्षण दुजें कांहीं ॥१६१॥
तों कलीनें ए अवसरीं ॥ नळापुढें टाकिली सुरी ॥ अर्धवस्त्र छेदोनि निर्धारीं ॥ नळ तेथूनि निघाला ॥१६२॥
शतपदें गेला ते अवसरी ॥ गहिंवर दाटला अंतरीं ॥ परतोनि पाहे राजकुमारी ॥ अनाथापरी पडलीसे ॥१६३॥
क्षणक्षणां येत परतोनी ॥ अश्रुजीवनीं भिजे धरणी ॥ म्हणे अन्याय नसतां ये वनीं ॥ कैसी त्यागूं इयेतें ॥१६४॥
जिच्या अंगुष्ठावरून ॥ सांडणें करावा मीनकेतन ॥ जिचें वदनांबुज पाहोन ॥ रंभा उर्वशी लज्जित ॥१६५॥
स्वप्नांतही हे नसे त्याज्य ॥ देखिला नाहीं तैसा अन्याय ॥ जागृत जाहल्या करील काय ॥ प्राण देईल मजलागीं ॥१६६॥
पृथ्वी आप अनल अनिल गगन ॥ यांसी नळ प्रार्थी कर जोडोन ॥ वृकव्याघ्रादि प्राणी दारुण ॥ करा रक्षण इयेचें ॥१६७॥
मग कठिण करूनि मन ॥ प्रवेशला घोर विपिन ॥ आठवूनि वैदर्भीचे गुण ॥ करी रोदन राव तो ॥१६८॥
दमयंती जागी होत ॥ घाबरेपणें पाहे कान्त ॥ तों अर्धवस्त्र छेदूनि त्वरित ॥ टाकूनि गेला घोर वना ॥१६९॥
वक्षःस्थल बडवून ॥ भूमीसी पडे मूर्च्छा येऊन ॥ नैषधा नैषधा म्हणोन ॥ रानोरान हिंडतसे ॥१७०॥
लोभियांचें जैसें धन ॥ तस्करीं नेलें हिरोन ॥ तैसी वैदर्भी नाम घेऊन ॥ रजनीमाजी वनीं धांवें ॥१७१॥
अहा पुण्यश्लोका नलराया ॥ मी मुक्तकेशीं झाडीन तुझे पायां ॥ तुजवरूनि माझी काया ॥ कुरवंडी करीन आतांचि ॥१७२॥
हे नैषधा गुणसमुद्र ॥ कीं विनोद करिसी राजेंद्रा ॥ जवळी असोनि अति उदारा ॥ प्रत्युत्तरा न देसी ॥१७३॥
चरणीं चालतां श्रमली बहुत ॥ मूर्च्छना येऊनि वाटे पडत ॥ म्हणे हा नाथ हा नाथ ॥ म्हणोनि धांवत चहूंकडे ॥१७४॥
आंधलें सोडोनि वनांतरीं ॥ सांगाती गेला दुरिच्या दूरी ॥ तीच दमयंतीची परी ॥ अंत नाहीं शोकातें ॥१७५॥
तिचे सुकुमार चरण ॥ रुतती खडे कंटक तीक्ष्ण ॥ वैदर्भीची करुणा देखोन ॥ वृक्ष पक्षी गहिंवरती ॥१७६॥
वैरभाव टाकोनी ॥ सकल श्वापदें रडती ते क्षणीं ॥ सव्यापसव्या जाय घोर काननीं ॥ मार्ग कोठें दिसेना ॥१७७॥
वनीं हिंडतां वैदर्भबाळी ॥ अजगरें अकस्मात गिळिली ॥ नलराया धांव ये वेळीं ॥ अजगरें ग्रासिली तव प्रिया ॥१७८॥
कर्णीं ऐकतां करुणास्वर ॥ व्याध एक धांवला सत्वर ॥ तेणें शस्त्रें फाडोनि अजगर ॥ लावण्यगंगा सोडविली ॥१७९॥
व्याधें प्रक्षालूनि केलें सावधान ॥ म्हणे पद्माक्षी तूं आहेस कोण ॥ भैमीनें सांगितलें वर्तमान ॥ पूर्वींहून वर्तलें जें ॥१८०॥
देखोनि सौदर्य अपार ॥ व्याध जाहला कामातुर ॥ आलिंगन द्यावयासी सत्वर ॥ सरसावला पापी तो ॥१८१॥
मरण विसरूनि पतंग ॥ दीपास चुंबूं धांवे सवेग ॥ कीं राजहंसासी काग ॥ स्पर्शावया धांवला ॥१८२॥
असो वैदर्भीनें क्षोभूनि परम ॥ व्याध तत्काल केला भस्म ॥ जैसा पंचाननापुढें काम ॥ गेला दग्ध होऊनि ॥१८३॥
असो त्या घोर अरण्यांत ॥ दमयंती नलनाम घेत जात ॥ श्वापदें होती भयभीत ॥ स्वरूप देखतां भैमीचें ॥१८४॥
अर्धवस्त्र जात नेसोनी ॥ मुक्तकेशा पद्मनयनी ॥ श्वापदांप्रति पुसे वनीं ॥ नळ देखिला काय सांगा ॥१८५॥
मज कां न येचि मरण ॥ श्वापद हो भक्षा मजलागून ॥ हे विंध्याचला बोल वचन ॥ नलराव कोठें आहे पां ॥१८६॥
उत्तरपंथें जात दमयंती ॥ तों देखिल्या तापसंपक्ती ॥ जितेंद्रिय तपश्चर्या करिती ॥ पुसे त्यांप्रति कोमलांगी ॥१८७॥
तापसी म्हणती हे कोण मंगळा ॥ आमुची तपश्चर्या आली फळा ॥ कीं प्रणवरूपिणी वेल्हाळा ॥ महामाया आदिशक्ती ॥१८८॥
कीं हे साक्षात अपर्णा ॥ कीं पद्मजातजनकाची ललना ॥ कीं प्रत्यक्ष हे मित्रकन्या ॥ प्रसन्न व्हावया उतरली ॥१८९॥
कीं नळाची दमयंती ॥ जीस बहु काव्यकर्त वर्णिती ॥ तों समीप येऊनि जाहली पुसती ॥ देखिला नृपति नळ काय ॥१९०॥
कष्टी देखोनि अपार ॥ गहिंवरें दाटले वसुधामर ॥ म्हणती सौभाग्यसरिते तुझा प्राणेश्वर ॥ तुज सत्वर भेटेल हो ॥१९१॥
बालपद्मदलनयनी ॥ गेली विंध्याद्रि ओलांडूनी ॥ पुढें नदी तीरीं देखिले ते क्षणीं ॥ सौदागर उतरले ॥१९२॥
वणिक्पति मुख्य देख ॥ त्याचें नाम सार्थवाहक ॥ तो सर्व वस्तूंचा रक्षक ॥ गज तुरंग रथादि ॥१९३॥
त्यांची धरूनि संगती ॥ रजनी क्रमीत दमयंती ॥ तों वनींचें निरंकुश हस्ती ॥ उदकप्राशना तेथें आले ॥१९४॥
मत्तइभ नाटोपती कोण ॥ मारीत चालिले वणिकूसेना ॥ अंधारीं व्यक्त न दिसती कोणा ॥ महाप्रलय वर्तला ॥१९५॥
ठाव नेदी कोठें क्षिती ॥ महावनीं प्रवेशे दमयंती ॥ असो उगवला गभस्ती ॥ वणिक्‍ किंचित उरलै पैं ॥१९६॥
त्यांचे संगतीं सुंदरी ॥ पावली चैद्यवसूची पुरी ॥ नगरांत जातां झडकरी ॥ लोक अपार मिळाले ॥१९७॥
तेथें राजा सुबाहु थोर ॥ त्याचे मातेनें लक्षिली सुंदर ॥ धात्री पाठवूनि सत्वर ॥ उपरीवरी नेली ते ॥१९८॥
राजमाता पुसे प्रीतीनें ॥ तूं कोणाची सांग मृगलोचने ॥ अमरप्रभे सुहास्यवदने ॥ जाहलें येणें कोठोनि ॥१९९॥
मग वैदर्भी तेव्हां बोलत ॥ असंख्यालक्षणी माझा कांत ॥ कर्मभोगें जाहलें विपरीत ॥ आलें हिंडत अर्धवस्त्रीं ॥२००॥
मग बोले राजमाता ॥ मी शोधूनि आणीन तुझ्या कांता ॥ अथवा तोचि येईल तत्त्वतां ॥ तुजकारणें शोधीत ॥२०१॥
तुज देखोनि माये ॥ मज बहु स्रेह उपजला आहे ॥ तूं मजपाशीं सदा राहें ॥ कन्या माझी होय तूं ॥२०२॥
दमयंती बोले वचन ॥ न करीं मी कोणाचें उच्छिष्टभोजन ॥ अथवा पादप्रक्षालन ॥ न करीं भाषण कोणाशीं ॥२०३॥
पति आणिसी शोधून ॥ तरी मी तुजपाशीं राहीन ॥ राजमातेनें भाक देऊन ॥ कन्या म्हणोन ठेविली ॥२०४॥
सुनंदानामें कन्या जाण ॥ भैमी जाहली तिची सांगातीण ॥ असो इकडे नळ घोर कानन ॥ हिंडतसे अति शोकें ॥२०५॥
तों अद्भुत देखिला दावानळ ॥ आकाशपंथें चालली ज्वाळ ॥ नळा धांव धांव तत्काळ ॥ कर्णीं ध्वनि ऐकिली ॥२०६॥
नळ जवळी आला धांवत ॥ तों कर्कोटक बैसला कुंडलवत ॥ म्हणे राया वणवा अद्भुत ॥ काढीं मज येथोनि ॥२०७॥
मी पूर्वीं बहुत उन्मत्त ॥ सर्वथा मी निंदीं साधुभक्त ॥ नारदें शापिलें यथार्थ ॥ कर्कोटकदेह पावसी ॥२०८॥
मग मीं करोनि म्लानवदन ॥ धरिले नारदस्वामीचे चरण ॥ नारदासी स्त्रेह दाटला पूर्ण ॥ काय वचन ॥ बोलत ॥२०९॥
मग उःशाप बोलिला तत्काल ॥ तुज वनीं उद्धरील नल ॥ तरी माझेनें न घालवे पाऊल ॥ काढूनि घेईं मज आतां ॥२१०॥
कर्कोटक जाहला लहान ॥ नळें खांदां घेतला उचलोन ॥ वणव्याबाहेरी नेऊन ॥ ठेविता जाहल तेधवां ॥२११॥
तों कर्कोटकें हस्तासी दंश केला ॥ विषानलें नळ काळ जाहला ॥ कर्कोटक म्हणे राजा नला ॥ चिंता कांहीं करूं नको ॥२१२॥
म्यां तुझें रूप झांकिलें निःशेष ॥ तुज न बाधी दुसरें विष ॥ कार्य जाहलिया निःशेष ॥ पूर्ववत होशील तूं ॥२१३॥
कर्कोटकें दिधलें दिव्य वसन ॥ हें नैषधा करीं जतन ॥ माजें करूनि स्मरण ॥ शेवटीं हें पांघुरें ॥२१४॥
तेणें पूर्वस्वरूप होशील ॥ भेटेल दमयंती वेल्हाळ ॥ स्वराज्यासी पावशील ॥ पुण्यश्लोका नलराया ॥२१५॥
ऐसें तो नाग बोलोन ॥ तत्काल पावला अंतर्धान ॥ मग नलराय अयोध्येसी आऊन ॥ ऋतुपर्णरायासी भेटला ॥२१६॥
ऋतुपर्ण पुसे तूं कोण ॥ येरू म्हणे मी बाहुकाभिधान ॥ अश्वसारथ्यगतिलक्षण ॥ जाणतसें सर्वही ॥२१७॥
ठाऊक आहे सूपशास्त्र ॥ अन्नें करीन चित्रविचित्र ॥ ऋतुपर्णें संतोषोनि अपार ॥ अश्वशिक्षे ठेविला ॥२१८॥
वार्ष्णेय सारथि आहे ॥ परी तुं सर्वांहूनि श्रेष्ठ होयें ॥ असो बाहुक राहिला पाहें ॥ सेवा करूनि रायाची ॥२१९॥
विकल होऊनि रजनीमाझारीं ॥ दमयंतीलागीं विलाप करी ॥ अहा प्राणवल्लभे सुंदरी ॥ कोणीकडे गेलीस ॥२२०॥
तों जीवलनामें राजसेवक जाण ॥ बाहुकासी पुसे वर्तमान ॥ रात्रीं विलाप करिसी दारुण ॥ तें कारण सांग पां ॥२२१॥
बाहुक म्हणे ते क्षणीं ॥ कोणीएक मंदबुद्धि प्राणी ॥ दिव्य स्त्री सांडोनि वनीं ॥ आतां मनीं झुरतसे ॥२२२॥
निरपराध स्त्री निर्मल ॥ सौंदर्यसमुद्रींचें मुक्ताफल ॥ श्रृंगारवैरागरींचें तेजाळ ॥ दिव्यरत्न त्यागिलें ॥२२३॥
ऐसी सांडोनि सुंदरी ॥ आतां मूर्ख तो शोक करी ॥ त्याची रीति ये अवसरीं ॥ मी सहज दावितों ॥२२४॥
इकडे वैदर्भीचीं बाळें पाहून ॥ भीमकराजा शोकें क्षीण ॥ शोधावया ब्राह्मण ॥ पृथ्वीवरी पाठविले ॥२२५॥
जामात आणि कन्यारत्न ॥ ठायीं पाडील जो ब्राह्मण ॥ त्यासी अलंकार सहस्त्रगोदान ॥ देईन जाण मागेल तें ॥२२६॥
छप्पन्न देशांमाजी जाण ॥ साक्षेपें शोधिती ब्राह्मण ॥ त्यांत सुदेव ज्याचें अभिधान ॥ चैद्यवसुपुरीं आला तो ॥२२७॥
तेणें दमयंती देखिली ॥ जैसी राहूनें चंद्रप्रभा ग्रासिली ॥ कीं दिव्यप्रवालवल्ली ॥ दग्ध जाहली अग्नींत ॥२२८॥
पंकें माखिलें मुक्ताफळ ॥ तैसी झांकिली ते वेल्हाळ ॥ तों सुदेव देखतां तत्काळ ॥ रडों लागली वैदर्भी ॥२२९॥
शोकार्णवीं भैमी पडली ॥ देखोनि सुनंदा सद्नद जाहली ॥ राजमाता जवळी आली ॥ पुसों लागली विप्रातें ॥२३०॥
सुदेव सांगत तिजप्रती ॥ तुझे भगिनीची कन्या हे दमयंती ॥ वनीं सांडोनि गेला पती ॥ इची गति हे जाहली ॥२३१॥
ही सकल प्रमदांची स्वामिणी ॥ कपाळीं अक्षय्य रत्नमणी ॥ सुनंदा कपाळ धुवोनी ॥ पाहती जाहली तेधवां ॥२३२॥
तों भाळीं रत्नमणि झळाळी ॥ राजमाता कंठीं मिठी घाली ॥ म्हणे म्यां नाहीं ओळखिली ॥ भगिनीकन्या माझी हे ॥२३३॥
अहा अन्याय जाहला प्रबळ ॥ नोळखे भगिनीकन्या वेल्हाळ ॥ जैसें जवळी असोनि मुक्ताफळ ॥ अंधाप्रति दिसेना ॥२३४॥
दमयंती बोले वचन ॥ माते मी पितृगृहासी जाईन ॥ संगें देऊनि अपार सैन्य ॥ वैदर्भपुरा पाठविली ॥२३५॥
द्दष्टीं न पडतां भ्रतार ॥ नेघेचि वस्त्रें अलंकार ॥ वहनीं बैसवूनि सुंदर ॥ निजमाहेरा पाठविली ॥२३६॥
द्दष्टीं देखतां दमयंती ॥ माता पिता वेगें भेटती ॥ बाळें येऊनि गळां पडती ॥ नाहीं अंत शोकातें ॥२३७॥
सुदेव शांतवी समस्तां ॥ आतां कां शोक करितां वृथा ॥ नळ शोधावा तत्त्वतां ॥ अवनीमाजी यावरी ॥२३८॥
मग सुदेवासी सहस्त्र गोदान ॥ पूजिला अलंकार देऊन ॥ वैदर्भ म्हणे वीरसेननंदन ॥ शोधीं आतां सत्वर ॥२३९॥
माझें वनीं हरपलें दिव्यरत्न ॥ जो कोणी देईल आणुन ॥ त्यासी मी दिव्यवस्त्रालंकारीं पूजीन ॥ सुरभि देईन सहस्त्रवरी ॥२४०॥
असो ग्राम घोष पुरें पट्टणें ॥ द्विज शोधिती नळाकारणें ॥ देश दुर्गें कठिण स्थानें ॥ पाहती बहुत कुशलत्वें ॥२४१॥
त्यांत पर्णादनामा ब्राह्मण ॥ तो आला अयोध्येहून ॥ दमयंतीतें वर्तमान ॥ सांगता जाहला तेथींचें ॥२४२॥
अयोध्यानगर परम पवित्र ॥ घेतला घरोघरीं समाचार ॥ अहो दमयंती तुझें चरित्र ॥ जाहलें तें सर्व कथियेलें ॥२४३॥
सर्व पुरुषां ऐकविलें कर्णीं ॥ प्रत्युत्तर न देती कोणी ॥ परी राजसारथि ऐकोनी ॥ साक्षेपें जवळी पातला ॥२४४॥
तयाचें नाम बाहुक ॥ तेणें तुझ्या गोष्टी ऐकोनि देख ॥ करिता जाहला अपार शोक ॥ न कळत कोणातें ॥२४५॥
म्हणे अहा दमयंती राणी ॥ निरपराध त्यागिली कामिनी ॥ प्राणवल्लभा कोणे वनीं ॥ रडत फिरत असेल ॥२४६॥
अहा प्रिये गुणभरिते ॥ गुणगंभीरे सौभाग्यसरिते ॥ पतिमानसकल्पलते ॥ पतिव्रते धन्य तूं ॥२४७॥
कुलवंत कामिनी शुद्ध ॥ जरी जाहला पतीचा अपराध ॥ तरी न धरिती ह्रदयीं खेद ॥ कांहीं शब्द न ठेविती ॥२४८॥
पर्णादें सांगतां वर्तमान ॥ भैमीनें त्यासी गौरवून ॥ मग पाठविला सुदेव ब्राह्मण ॥ अयोध्येसी तेधवां ॥२४९॥
विप्र ज्ञानी परम चतुर ॥ ऋतुपर्णासी भेटला सत्वर ॥ दमयंतीनें सांगितला विचार ॥ तोचि त्यासी कथियेला ॥२५०॥
म्हणे दमयंतीचें स्वयंवर पूर्ण ॥ पुनः मांडिलें दुसरेन ॥ उदयीक प्रातःकालीं आहे लग्न ॥ नेम हाचि केला असे ॥२५१॥
प्रातःकालीं येईल जो भूपाळ ॥ त्यासी ते घालील माळ ॥ ऋतुपर्णें तत्काळ ॥ बाहुका वर्तमान सांगितलें ॥२५२॥
दमयंतीचें उदयीक लग्न ॥ नैषध मनांत भावी पूर्ण ॥ मजकारणें करिते प्रयत्न ॥ गुणनिधान दमयंती ॥२५३॥
बाहुक रायासी बोले वचन ॥ सुर्योदय न होतां पूर्ण ॥ पांचशत योजन ॥ रथा चालवीन जाण पां ॥२५४॥
मग पवनासमान तुरंग ॥ बाहुकें काढिले सवेग ॥ रोडके देखोनि क्षीणांग ॥ ऋतुपर्ण बोलतसे ॥२५५॥
म्हणे उत्तम अश्वरत्नें टाकून ॥ हे रोडके आणिले निवडून ॥ तों बाहुक बोले वचन ॥ यांची परीक्षा मी जाणें ॥२५६॥
केतकीचें लघुपत्र जाण ॥ धाकटा दिसे पंचानन ॥ थोरपणासी नाहीं कारण ॥ ऐकतां ऋतुपर्ण तोषला ॥२५७॥
या अश्वांचें अंतर सवेग ॥ राया कळेल क्रमितां मार्ग ॥ चिमणें रत्न सुरंग ॥ थोर पाषाण कासया ॥२५८॥
मग रथीं ऋतुपर्ण बैसला ॥ घोडे जुंपिले ते वेळां ॥ वार्ष्णेयें सारथ्य केलें नळा ॥ पूर्वीं जाण नेमाचें ॥२५९॥
तुरंग जाती जैसा पवन ॥ परम संतोषला ऋतुपर्ण ॥ म्हणे अश्वज्ञानी निपुण ॥ मातलि किंवा नळ एक ॥२६०॥
मातलीऐसे याचे गुण ॥ परी शरीर दिसे विवर्ण ॥ तों उत्तरीय वस्त्र पडलें गळोन ॥ घे घे म्हणोन राव बोले ॥२६१॥
तों बाहुक बोले वचन ॥ द्वादश योजनीं राहिलें वसन ॥ तों बिभीतकवृक्ष देखोन ॥ ऋतुपर्ण बोलत ॥२६२॥
या वृक्षासी फळें पर्णें किती ॥ बाहुका तुज सांगेन गणती ॥ स्थिर करूनि रथगती ॥ कौतुकें नृप बोलतसे ॥२६३॥
बाहुकें उतरूनि रथातळीं ॥ फळें पर्णें सर्व मोजिलीं ॥ सांगितलीं तितुकींच भरलीं ॥ परमाश्वर्य करीत तो ॥२६४॥
मग संख्य़ेची विद्या संपूर्ण ॥ दुसरें अक्षह्रदयज्ञान ॥ दोन विद्या ऋतुपर्ण ॥ बाहुकासी समर्पी ॥२६५॥
अश्वशिक्षापरीक्षाज्ञान ॥ बाहुकापाशीं शिके ऋतुपर्ण ॥ विद्येनें विद्या संपूर्ण ॥ सफळ जाहली दोघांतें ॥२६६॥
बाहुकें अक्षविद्या जाणतां ॥ ह्रदयांतूनि कलि निघाला अवचिता ॥ नळाचे चरणीं ठेविला माथा ॥ बोलता जाहला मूर्तिमंत ॥२६७॥
म्हणे म्यां तुज छळिलें बहुत ॥ हें जो चरित्र श्रवण करीत ॥ त्यासी मी पीडींना यथार्थ ॥ सत्य सत्य त्रिवाचा ॥२६८॥
मग बिभीतकाच्या वृक्षांत तत्काळ ॥ प्रवेशला तो कलि खळ ॥ म्हणोनि बिभीतकवृक्ष अमंगळ ॥ छायेसमीप न बैसावें ॥२६९॥
ऐसे वार्ष्णेय बाहुक ऋतुपर्ण ॥ तिघे रथारूढ होऊन ॥ वैदर्भपुरीं पाहती येऊन ॥ तों तेथें कांहीं दिसेना ॥२७०॥
न दिसे कांहीं स्वयंवराची स्थिती ॥ कोणी नाहींत भूपती ॥ ऋतुपर्ण तेव्हां चित्ती ॥ परम लज्जित जाहला ॥२७१॥
तों भैमीप्रति शकुन ॥ जाणविती शुभचिन्ह ॥ मग उपरीवरी चढोन ॥ रथगति परीक्षी ॥२७२॥
म्हणे हे रथगति जाणा ॥ नळाविण न ये कोणा ॥ असो भीमक ऋतुपर्णा ॥ भेटता जाहला येऊनि ॥२७३॥
भीमकें गृहासी नेऊन ॥ आदरें पूजिला ऋतुपर्ण ॥ म्हणे कां जाहलें आगमन ॥ काय कारण कल्पिलें ॥२७४॥
मग अयोध्यापति बोले वचना ॥ सहज आलों तुमच्या दर्शना ॥ रायें देऊनि उत्तम सदना ॥ उपचार सर्व पाठविले ॥२७५॥
रथाशाळेसी बाहुक जाण ॥ राहता जाहला जाऊन ॥ तुरंग सेवा करून ॥ यथोपचारें तोषविले ॥२७६॥
मग यावरी दमयंती ॥ पाठवी केशिनीनामें दूती ॥ म्हणे परीक्षा करूनि बहुरीतीं ॥ येईं पाहूनि कोण तो ॥२७७॥
तों केशिनी चतुर येऊनी ॥ पुसत बाहुकालागूनी ॥ काय कारण कल्पूनी ॥ तुम्ही येथें पातलां ॥२७८॥
तो म्हणे दमयंतीचें स्वयंवर ॥ बोलिला येऊनि सुदेव विप्र ॥ म्हणोनि अयोध्येचा नृपवर ॥ ऋतुपर्ण येथें पातला ॥२७९॥
मी त्याचा सारथि बाहुक ॥ वार्ष्णेय नलसारथि देख ॥ केशिनी पुसे नैषध सम्यक ॥ कोठें आहे सांग पां ॥२८०॥
बाहुक म्हणे नेणवे कांहीं ॥ गुप्त राहिला कोणे ठायीं ॥ काया पालटोनि महीं ॥ कोठें हिंडतो कळेना ॥२८१॥
केशिनी माघारी येऊन ॥ दमयंतीसी सांगे वर्तमान ॥ नेसला आहे अर्धवसन ॥ परी काया जाण ते नव्हे ॥२८२॥
त्याची पाहतां वर्तणूक ॥ नळाऐसी दिसे सम्यक ॥ सत्कर्माचरण सद्विवेक ॥ नैषधाऐसा दिसतो पैं ॥२८३॥
वैदर्भी म्हणे जाऊन ॥ आणिक पाहें सर्व चिन्ह ॥ देऊं नको उदक अग्न ॥ लेंकुरें घेऊन जाईं तेथें ॥२८४॥
मग दोन्ही बाळें घेऊनी ॥ त्यापाशीं गेली ते क्षणीं ॥ बाळें द्दष्टीं देखोनी ॥ अश्रु नयनीं आणिले ॥२८५॥
दोघें आलिंगूनि ह्र्दयीं ॥ खेद करी त्या मिति नाहीं ॥ मग तीं बाळें ठेवूनि महीं ॥ केशिनीशीं बोलत ॥२८६॥
माझीं बाळें ऐशींच घरीं ॥ मज अंतरलीं बहु दूरी ॥ यांसी देखोनि अंतरीं ॥ गहिंवर मज दाटला ॥२८७॥
यावरी केशिनी पाहे चिन्ह ॥ येतां जातां द्वारांतून ॥ खालती न करी मान ॥ होऊनि वामत जातसे ॥२८८॥
रिता कुंभ ठेविला ॥ तो द्दष्टीनें पाहतांचि भरला ॥ तृण फुंकितां ते वेळां ॥ अग्नि प्रकटला तत्काळ ॥२८९॥
अग्नीवरी पडतां वस्त्र ॥ न जळेचि कांहीं अणुमात्र ॥ सुमनें चोळिलीं विचित्र ॥ सवेंचि मागुती टवटवती ॥२९०॥
केशिनीनें येऊन ॥ सर्व कथिलें वर्तमान ॥ भैमी म्हणे वीरसेन ॥ सतु होय निश्चयेंशीं ॥२९१॥
मातापितयांसी पाठवी सांगोनी ॥ मी बाहुकासी पाहूं काय नयनीं ॥ रायें बाहुकासी बोलावूनी ॥ भैमीकडे पाठविलें ॥२९२॥
मुक्तकेशा अर्धवस्त्रीं ॥ बाहुकें भैसी देखिली नेत्रीं ॥ खालीं पाहोनि शोक करी ॥ शब्द बाहेरी फुटेना ॥१९३॥
नेत्रांसी वस्त्र लावून ॥ दमयंती करी रोदन ॥ म्हणे हे उमारमण रमारण ॥ नल रूप प्रकटवो ॥२९४॥
तों अंतरिक्षवाणी बोलत ॥ नलराया पाहूं नको अंत ॥ आपुलें स्वरूप पुण्यवंत ॥ प्रकट करीं एधवां ॥२९५॥
करूनि कर्कोटकस्मरण ॥ नळ पांघुरला प्रसादवसन ॥ बालसूर्या समान ॥ पूर्वरूप प्रकटलें ॥२९६॥
मग दमयंती धांवोन ॥ द्दढ धरी नळाचे चरण ॥ कंठीं मिठी घालून ॥ पूर्वदुःख आठवलें ॥२९७॥
वृंदारक पुष्पसंभार ॥ वर्षती तेव्हां वारंवार ॥ भीमक धांवला सत्वर ॥ वाद्यगजर जाहले ॥२९८॥
भीमक आणि नैषधपती ॥ सप्रेम एकमेकांसी आलिंगिती ॥ ऋतुपर्णें धांवूनि प्रीतीं ॥ नैषधासी वंदिलें ॥२९९॥
जोडोनियां दोन्ही कर ॥ म्हणे माझे अपराध थोर ॥ नेणोनि घडले साचार ॥ ते समग्र क्षमा करीं ॥३००॥
नळ आणि दमयंती ॥ वस्त्रालंकारें सप्रेम पूजिती ॥ देशोदेशींचे राजे धांवती ॥ करभार घेऊनियां ॥३०१॥
आज्ञा घेऊनि ऋतुपर्ण ॥ अयोध्येसी गेला तेथून ॥ नैषध अपार सेना घेऊन ॥ निषधदेशाप्रति आला ॥३०२॥
पुष्करासी बोलावूनि त्वरित ॥ म्हणे आतां खेळें द्यूत ॥ अथवा युद्ध करीं अद्भुत ॥ महानिष्ठुरा पापिष्ठा ॥३०३॥
मग नळें द्यूत खेळोन ॥ राज्य घेतलें सर्व जिंकोन ॥ पुष्करासी एक ग्राम देऊन ॥ कृपा करून रक्षिला ॥३०४॥
नळ दमयंतीसमवेत ॥ सुखरूप स्वराज्य़ीं नांदत ॥ यथाकालीं मेघ वर्षत ॥ प्रजा समस्त सुखी बहु ॥३०५॥
हें ऐकतां नलाख्यान ॥ कलिनाशक सुखवर्धन ॥ श्रोते वक्ते कल्याण ॥ सुखरूप नांदती ॥३०६॥
बृहदश्वानामक ऋषि ॥ तेणें ही कथा सांगितली धर्मासी ॥ म्हणे तूं स्वराज्य पावसी ॥ नैषधाऐसें मागुत्यानें ॥३०७॥
बृह्दश्व्यानें अक्षह्रदय पाहीं ॥ धर्मासी शिकविलें सर्वही ॥ म्हणे आतां गजपुरा जाईं ॥ जिंकूनि घेईं राज्य सर्व ॥३०८॥
पांडवप्रताप ग्रंथ विशेष ॥ त्यांत हें नलोपाख्यान सुरस ॥ ऐकतां संतुष्ट होय मानस ॥ आसमास पुण्य जोडे ॥३०९॥
ब्रह्मा नंद श्रीधर ॥ पंडितांसी विनवी जोडूनि कर ॥ नलोपाख्यान वारंवार ॥ श्रवण करा आदरें ॥३१०॥
सुरस पांडवप्रताप ग्रंथ ॥ वनपर्व व्यासभारत ॥ त्यांतील सारांश यथार्थ ॥ पंचविसाव्यांत कथियेला ॥३११॥
स्वति श्रीपांडवप्रातप ग्रंथ ॥ वनपर्वटीका श्रीधरकृत ॥ बृहदश्वानें धर्माप्रत ॥ नलोपाख्यान कथियेलें ॥३१२॥
इति श्रीपांडवप्रतापे वनपर्वणि पंचविंशाध्यायः ॥२५॥ श्रीकृष्णार्पनमस्तु ॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2012-02-09T21:19:19.4630000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

एके दिवशीं ताशे हवाया झडती, एके दिवशीं घरांत नाहीं बत्ती

  • दोन दिवस चैनीत घालवावयाचे तर दोन दिवस हालात काढावयाचे. असेल त्या दिवशी दिवाळी, नसेल त्या दिवशी शिमगा. 
RANDOM WORD

Did you know?

हल्ली महिला पौरोहित्य करतात हे धर्मसंमत आहे काय?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site