TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद १ - खण्ड ६६

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ६६
१ - २४ - जसः इति किमर्थम् ।

२ - २४ - तिसृका ।

३ - २४ - तिसृभ्यः जस्ग्रहणानर्थक्यम् अन्यत्र अभावात् ।

४ - २४ - तिसृभ्यः जस्ग्रहणम् अनर्थकम् ।

५ - २४ - किम् कारणम् ।

६ - २४ - अन्यत्र अभावात् ।

७ - २४ - न हि अन्यत् तिसृशब्दात् अन्तोदात्तत्वम् प्रयोजयति अन्यत् अतः जसः ।

८ - २४ - किम् कारणम् ।

९ - २४ - बहुवचनविषयः एव तिसृशब्दः ।

१० - २४ - तेन एकवचनद्विवचने न स्तः ।

११ - २४ - शसि भवितव्यम् उदात्तयणः हल्पूर्वात् इति ।

१२ - २४ - अन्याः सर्वाः हलादयः विभक्तयः ।

१३ - २४ - तत्र षट्त्रिचतुर्भ्यः हलादिः झलि उपोत्तमम् इति अनेन स्वरेण भवितव्यम् ।

१४ - २४ - तत्र अन्तरेण जसः ग्रहणम् जसः एव भविष्यति ।

१५ - २४ - ननु च इदानीम् एव उदाहृतम् तिसृका इति ।

१६ - २४ - नित्स्वरः अत्र बाधकः भविष्यति ।

१७ - २४ - न अप्राप्ते अन्यस्वरे तिसृस्वरः आरभ्यते ।

१८ - २४ - सः यथा एव अनुदात्तौ सुप्पितौ इति एतम् स्वरम् बाधते एवम् नित्स्वरम् अपि बाधेत ।

१९ - २४ - न एषः दोषः ।

२० - २४ - येन न अप्राप्ते तस्य बाधनम् भवति ।

२१ - २४ - न च अप्राप्ते अनुदात्तौ सुप्पितौ इति एतस्मिन् तिसृस्वरः आरभ्यते ।

२२ - २४ - नित्स्वरः पुनः प्राप्ते च अप्राप्ते च ।

२३ - २४ - अथ वा मध्ये अपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् तिसृस्वरः अनुदात्तौ सुप्पितौ इति स्वरम् बाधिष्यते नित्स्वरम् न बाधिष्यते ।

२४ - २४ - उपसमस्तार्थम् एके जसः ग्रहणम् इच्छन्ति अतितिस्रौ , अतितिस्रः ।

१ - ५९ - शसि स्त्रियाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

२ - ५९ - चतस्रः पश्य ।

३ - ५९ - चतुरः शसि स्त्रियाम् अप्रतिषेधः आद्युदात्तनिपातनात् ।

४ - ५९ - चतुरः शसि स्त्रियाम् अप्रतिषेधः ।

५ - ५९ - अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः ।

६ - ५९ - शसि स्वरः कस्मात् न भवति ।

७ - ५९ - आद्युदात्तनिपातनात् ।

८ - ५९ - आद्युदात्तनिपातनम् करिष्यते ।

९ - ५९ - सः निपातनस्वरः शसि स्वरस्य बाधकः भविष्यति ।

१० - ५९ - एवम् अपि उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः ।

११ - ५९ - यथा एव निपातनस्वरः शसि स्वरम् बाधते एवम् विभक्तिस्वरम् अपि बाधेत चतसृणम् इति ।

१२ - ५९ - विभक्तिस्वरभावः च हलादिग्रहणात् ।

१३ - ५९ - विभक्तिस्वरभावः च सिद्धः ।

१४ - ५९ - कुतः ।

१५ - ५९ - हलादिग्रहणात् ।

१६ - ५९ - यत् अयम् षट्त्रिचतुर्भ्यः हलादिः इति हलादिग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न निपातनस्वरः विभक्तिस्वरम् बाधते इति ।

१७ - ५९ - कथम् कृत्वा ज्ञापकम् ।

१८ - ५९ - आद्युदात्तनिपातने हि हलादिग्रहणानर्थक्यम् ।

१९ - ५९ - आद्युदात्तनिपातने हि सति हलादिग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् ।

२० - ५९ - न हि अन्यत् हलादिग्रहणम् प्रयोजयति अन्यत् अतः चतसृशब्दात् ।

२१ - ५९ - षट्सञ्ज्ञाः तावत् न प्रयोजयन्ति ।

२२ - ५९ - किम् कारणम् ।

२३ - ५९ - बहुवचनविषयत्वात् ।

२४ - ५९ - तेन द्विवचनैकवचने न स्तः ।

२५ - ५९ - जश्शसी च अत्र लुप्येते ।

२६ - ५९ - अन्याः सर्वाः हलादयः विभक्तयः ।

२७ - ५९ - त्रिशब्दः च अपि न प्रयोजयति ।

२८ - ५९ - किम् कारणम् ।

२९ - ५९ - बहुवचनविषयत्वात् ।

३० - ५९ - तेन द्विवचनैकवचने न स्तः ।

३१ - ५९ - असर्वनामस्थानम् इति वचनात् जसि न भविष्यति ।

३२ - ५९ - शसि भवितव्यम् एकादेशे उदात्तेन उदात्तः इति ।

३३ - ५९ - अन्याः सर्वाः हलादयः विभक्तयः ।

३४ - ५९ - तिसृशब्दः च अपि न प्रयोजयति ।

३५ - ५९ - किम् कारणम् ।

३६ - ५९ - बहुवचनविषयत्वात् ।

३७ - ५९ - तेन द्विवचनैकवचने न स्तः ।

३८ - ५९ - असर्वनामस्थानम् इति वचनात् जसि न भवितव्यम् ।

३९ - ५९ - शसि भवितव्यम् उदात्तयणः हल्पूर्वात् इति ।

४० - ५९ - अन्याः सर्वाः हलादयः विभक्तयः ।

४१ - ५९ - चतुःशब्दः तिसृशब्दः च अपि न प्रयोजयति ।

४२ - ५९ - किम् कारणम् ।

४३ - ५९ - बहुवचनविषयत्वात् ।

४४ - ५९ - तेन द्विवचनैकवचने न स्तः ।

४५ - ५९ - असर्वनामस्थानम् इति वचनात् जसि न भवितव्यम् ।

४६ - ५९ - शसि भवितव्यम् चतुरः शसि इति ।

४७ - ५९ - अन्याः सर्वाः हलादयः विभक्तयः ।

४८ - ५९ - तत्र चतसृशब्दात् एकस्मात् शस् असर्वनामस्थानम् अजादिः विभक्तिः अस्ति ।

४९ - ५९ - यदि च अत्र निपातनस्वरः स्यात् हलादिग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् ।

५० - ५९ - न एव वा पुनः अत्र शसिस्वरः प्राप्नोति ।

५१ - ५९ - किम् कारणम् ।

५२ - ५९ - यणादेशे कृते शसः पूर्वः उदात्तभावी न अस्ति इति कृत्वा ।

५३ - ५९ - अवशिष्टस्य तर्हि प्राप्नोति ।

५४ - ५९ - ऋकारेण व्यवहितत्वात् न भविष्यति ।

५५ - ५९ - यणादेशे कृते न अस्ति व्यवधानम् ।

५६ - ५९ - स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव ।

५७ - ५९ - प्रतिषिध्यते अत्र स्थानिवद्भावः स्वरविधिम् प्रति न स्थानिवत् भवति इति ।

५८ - ५९ - न एषः अस्ति प्रतिषेधः ।

५९ - ५९ - उक्तम् एतत् प्रतिषेधे स्वरदीर्घयलोपेषु लोपादादेशः न स्थानिवत् इति ।

१ - १९ - सौ इति किम् इदम् प्रथमैकवचनस्य ग्रहणम् आहोस्वित् सप्तमीबहुवचनस्य ।

२ - १९ - कुतः सन्देहः ।

३ - १९ - समानः निर्देशः ।

४ - १९ - सप्तमीबहुवचनस्य ग्रहणम् ।

५ - १९ - कथम् ज्ञायते ।

६ - १९ - यत् अयम् न गोश्वन्साववर्ण इति गोशुनोः प्रतिषेधम् शास्ति ।

७ - १९ - कथम् कृत्वा ज्ञापकम् ।

८ - १९ - यदि प्रथमैकवचनस्य ग्रहणम् स्यात् गोशुनोः प्रतिषेधवचनम् अनर्थकम् स्यात् ।

९ - १९ - ननु च अर्थसिद्धिः एव एषा ।

१० - १९ - अनुगृहीताः स्मः यैः अस्माभिः प्रथमैकवचनम् आस्थाय गोशुनोः प्रतिषेधः न वक्तव्यः भवति ।

११ - १९ - भवेत् प्रतिषेधः न वक्तव्यः दोषाः तु भवन्ति ।

१२ - १९ - तत्र कः दोषः ।

१३ - १९ - स्विना खिना ।

१४ - १९ - अन्तोदात्तत्वम् न प्राप्नोति ।

१५ - १९ - स्विन्खिनौ न स्तः ।

१६ - १९ - उक्तम् एतत् एकाक्षरात् कृतः जातेः सप्तम्याम् च न तौ स्मृतौ ।

१७ - १९ - स्ववान् , खवान् इति एव भवितव्यम् ।

१८ - १९ - इह तर्हि याद्भ्याम् , याभिः इति न सिध्यति ।

१९ - १९ - तस्मात् सप्तमीबहुवचनस्य ग्रहणम् ।

१ - १० - सौ एकाचः उदात्तत्वे त्वन्मदोः प्रतिषेधः ।

२ - १० - सौ एकाचः उदात्तत्वे त्वन्मदोः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - १० - त्वया मया ।

४ - १० - सिद्धम् तु यस्मात् तृतीयादिः तस्य अभावात् सौ ।

५ - १० - सिद्धम् एतत् ।

६ - १० - कथम् ।

७ - १० - यस्मात् अत्र तृतीयादिः विभक्तिः न तत् सौ अस्ति ।

८ - १० - यदि अपि एतत् सौ न अस्ति प्रकृतिः तु अस्य सौ अस्ति ।

९ - १० - प्रकृतेः च अनेकाच्त्वात् ।

१० - १० - यदि अपि तस्य प्रकृतिः अस्ति सौ अनेकाच् तु सा भवति ।

१ - ७ - उत्तरपदग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ७ - यथा एकाज्ग्रहणम् उत्तरपदविशेषणम् विज्ञायेत ।

३ - ७ - एकाचः उत्तरपदात् इति ।

४ - ७ - अथ अक्रियमाणे उत्तरपदग्रहणे कस्य एकाज्ग्रहणम् विशेषणम् स्यात् ।

५ - ७ - समासविशेषणम् ।

६ - ७ - अस्ति च इदानीम् कः चित् एकाच् समासः यदर्थः विधिः स्यात् ।

७ - ७ - अस्ति इति आह शुनः ऊर्क् श्वोर्क् , श्वोर्जा , श्वोर्जे इति ।

१ - ७ - पदादिषु निचन्तानि प्रयोजयन्ति ।

२ - ७ - अन्यानि पदादीनि उदात्तनिवृत्तिस्वरेण सिद्धानि ।

३ - ७ - ऊठि उपधाग्रहणम् अन्त्यप्रतिषेधार्थम् । ऊठि उपधाग्रहणम् कर्तव्यम् ।

४ - ७ - किम् प्रयोजनम् ।

५ - ७ - अन्त्यप्रतिषेधार्थम् ।

६ - ७ - अन्त्यस्य मा भूत् ।

७ - ७ - अक्षद्युवा , अक्षद्युवे ।

१ - २१ - दीर्घग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - २१ - अष्टसु प्रक्रमेषु ब्राह्मणः आदधीत ।

३ - २१ - दीर्घात् इति शक्यम् अकर्तुम् ।

४ - २१ - कस्मात् न भवति अष्टसु प्रक्रमेषु ब्राह्मणः आदधीत इति ।

५ - २१ - षट्स्वरः बाधकः भविष्यति ।

६ - २१ - न अप्राप्ते षट्स्वरे अष्टनः स्वरः आरभ्यते ।

७ - २१ - सः यथा एव दीर्घात् बाधते एवम् ह्रस्वात् अपि बाधेत ।

८ - २१ - न दीर्घात् षट्स्वरः प्राप्नोति ।

९ - २१ - किम् कारणम् ।

१० - २१ - आते कृते षट्सञ्ज्ञाभावात् ।

११ - २१ - अतः उत्तरम् पठति अष्टनः दीर्घग्रहणम् षट्सञ्ज्ञाज्ञापकम् आकारान्तस्य नुडर्थम् ।

१२ - २१ - अष्टनः दीर्घग्रहणम् क्रियते ज्ञापकार्थम् ।

१३ - २१ - किम् ज्ञाप्यम् ।

१४ - २१ - एतत् ज्ञापयति आचार्यः भवति आत्वे कृते षट्सञ्ज्ञा इति ।

१५ - २१ - किम् एतस्य ज्ञपने प्रयोजनम् ।

१६ - २१ - आकारान्तस्य नुडर्थम् ।

१७ - २१ - आकारान्तस्य नुड् सिद्धः भवति ।

१८ - २१ - अष्टानाम् इति ।

१९ - २१ - ननु च नित्यम् आत्वम् ।

२० - २१ - एतत् एव ज्ञापयति विभाषा आत्वम् इति यत् अयम् दीर्घग्रहणम् करोति ।

२१ - २१ - इतरथा हि अष्टनः इति एव ब्रूयात् ।

१ - ३ - नद्यजाद्युदात्तत्वे बृहन्महतोः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ३ - नद्यजाद्युदात्तत्वे बृहन्महतोः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ३ - बृहती महती बृहता महता ।

१ - २१ - हल्पूर्वात् इति किमर्थम् ।

२ - २१ - अग्नये वायवे ।

३ - २१ - उदात्तयणि हल्ग्रहणम् नकारान्तार्थम् ।

४ - २१ - उदात्तयणि हल्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

५ - २१ - किम् प्रयोजनम् ।

६ - २१ - नकारान्तार्थम् ।

७ - २१ - नकारान्तात् अपि यथा स्यात् ।

८ - २१ - वाक्पत्नी चित्पत्नी ।

९ - २१ - हल्पूर्वग्रहणानर्थक्यम् च समुदायादेशत्वात् ।

१० - २१ - हल्पूर्वग्रहणम् च अनर्थकम् ।

११ - २१ - किम् काऋअणम् ।

१२ - २१ - समुदायादेशत्वात् ।

१३ - २१ - समुदायः अत्र आदेशः ।

१४ - २१ - स्वरितत्वे च अवचनात् ।

१५ - २१ - स्वरितत्वे च हल्पूर्वग्रहणस्य अवचनात् मन्यामहे हल्पूर्वग्रहणम् अनर्थकम् इति ।

१६ - २१ - यत् तावत् उच्यते उदात्तयणि हल्ग्रहणम् नकारान्तार्थम् इति क्रियते न्यासे एव ।

१७ - २१ - द्विनकारकः निर्देशः ।

१८ - २१ - उदात्तयणः हल्पूर्वात् न ऊङ्धात्वोः इति ।

१९ - २१ - यत् अपि उच्यते हल्पूर्वग्रहणानर्थक्यम् च समुदायादेशत्वात् इति ।

२० - २१ - अयम् अस्ति केवलः आदेशः ।

२१ - २१ - बहुतितवा ।

१ - ६ - मतुबुदात्तत्वे रेग्रहणम् ।

२ - ६ - मतुबुदात्तत्वे रेग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - ६ - आ रेवान् एतु नः विशः ।

४ - ६ - त्रिप्रतिषेधः च ।

५ - ६ - त्रेः च प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

६ - ६ - त्रिवतीः याज्यानुवाक्याः भवन्ति ।

१ - ४४ - इह कस्मात् न भवति ।

२ - ४४ - किशोरीणाम् , कुमारीणाम् ।

३ - ४४ - ह्रस्वात् इति वर्तते ।

४ - ४४ - इह अपि तर्हि न प्राप्नोति ।

५ - ४४ - अग्नीनाम् , वायूनाम् ।

६ - ४४ - किम् कारणम् ।

७ - ४४ - दीर्घत्वे कृते ह्रस्वाभावात् ।

८ - ४४ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

९ - ४४ - दीर्घत्वम् क्रियताम् स्वरः इति किम् अत्र कर्तव्यम् ।

१० - ४४ - परत्वात् दीर्घत्वम् ।

११ - ४४ - एवम् तर्हि नाम्स्वरे मतौ ह्रस्वग्रहणम् ।

१२ - ४४ - नाम्स्वरे मतौ ह्रस्वग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१३ - ४४ - मतौ ह्रस्वान्तात् इति ।

१४ - ४४ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

१५ - ४४ - न वक्तव्यम् ।

१६ - ४४ - आह अयम् ह्रस्वान्तात् न च नामि ह्रस्वान्तः अस्ति ।

१७ - ४४ - तत्र भूतपूर्वगतिः विज्ञास्यते ह्रस्वान्तम् यत् भूतपूर्वम् इति ।

१८ - ४४ - साम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिः विज्ञायते अयम् च अस्ति साम्प्रतिकः तिसृणाम् , चतसृणाम् इति ।

१९ - ४४ - न एतत् अस्ति ।

२० - ४४ - षट्त्रिचतुर्भ्यः हलादिः इति अनेन स्वरेण भवितव्यम् ।

२१ - ४४ - तस्मिन् नित्ये प्राप्ते इयम् विभाषा आरभ्यते ।

२२ - ४४ - एवम् तर्हि योगविभागः करिष्यते ।

२३ - ४४ - षट्त्रिचतुर्भ्यः नाम् उदात्तः भवति ।

२४ - ४४ - ततः हलादिः ।

२५ - ४४ - हलादिः च विभक्तिः उदात्ता भवति षट्त्रिचतुर्भ्यः इति ।

२६ - ४४ - इदम् तर्हि त्वम् नृणम् नृपते जायसे शुचिः ।

२७ - ४४ - ननु च अत्र अपि नृ च अन्यतरस्याम् इति एषः स्वरः बाधकः भविष्यति ।

२८ - ४४ - न सिध्यति ।

२९ - ४४ - न सिध्यति ।

३० - ४४ - किम् कारणम् ।

३१ - ४४ - झल्ग्रहणम् तत्र अनुवर्तते ।

३२ - ४४ - किम् पुनः कारणम् झल्ग्रहणम् तत्र अनुवर्तते ।

३३ - ४४ - इह मा भूत् ।

३४ - ४४ - न्रा न्रे ।

३५ - ४४ - उदात्तयणः हल्पूर्वात् इति एषः स्वरः अत्र स्वरः बाधकः भविष्यति ।

३६ - ४४ - इदम् तर्हि नरि ।

३७ - ४४ - न एकम् उदाहरम् ह्रस्वग्रहणम् प्रयोजयति ।

३८ - ४४ - यदि एतावत् प्रयोजनम् स्यात् नाम् इति एव ब्रूयात् ।

३९ - ४४ - तत्र वचनात् भूतपूर्वगतिः विज्ञास्यते ।

४० - ४४ - ह्रस्वान्तम् यत् भूतपूर्वम् इति ।

४१ - ४४ - अथ वा न एवम् विज्ञायते ।

४२ - ४४ - नाम् स्वरौ मतौ ह्रस्वग्रहणम् कर्तव्यम् इति ।

४३ - ४४ - कथम् तर्हि ।

४४ - ४४ - नाम्स्वरे मतौ ह्रस्वात् इति वर्तते इति ।

१ - २१ - सौ इति किम् प्रथमैकवचनस्य ग्रहणम् आहोस्वित् सप्तमीबहुवचनस्य ।

२ - २१ - कुतः सन्देहः ।

३ - २१ - समानः निर्देशः ।

४ - २१ - पुरस्तात् एषः निर्णयः सप्तमीबहुवचनस्य ग्रहणम् इति ।

५ - २१ - इह अपि तत् एव भवितुम् अर्हति ।

६ - २१ - यदि सप्तमीबहुवचनस्य ग्रहणम् ताभ्याम् ब्राह्मणाभ्याम् , याभ्याम् ब्राह्मणाभ्याम् अत्र न प्राप्नोति ।

७ - २१ - विधिः अपि अत्र न सिध्यति ।

८ - २१ - किम् कारणम् ।

९ - २१ - न हि एतत् भवति यत् सौ रूपम् ।

१० - २१ - इदम् तर्हि तेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः , येभ्यः ब्राह्मणेभ्यः ।

११ - २१ - विधिः च सिद्द्धः भवति प्रतिषेधः तु न प्राप्नोति ।

१२ - २१ - अस्ति पुनः किम् चित् सति इष्टम् सङ्गृहीतम् भवति आहोस्वित् दोषान्तम् एव ।

१३ - २१ - अस्ति इति आह ।

१४ - २१ - इह याभ्यः ब्राह्मणीभ्यः , ताभ्यः ब्राह्मणीभ्यः इति विधिः च सिद्द्धः भवति प्रतिषेधः च ।

१५ - २१ - अस्ति तर्हि प्रथमैकवचनस्य ग्रहणम् ।

१६ - २१ - यदि प्रथमैकवचनस्य ग्रहणम् तेन इति स्वरः पुंसि न सिध्यति ।

१७ - २१ - न च अवश्यम् पुंसि एव स्त्रियाम् पुंसि नपुंसके च ।

१८ - २१ - तेन ब्राह्मणेन तया ब्राह्मण्या तेन कुण्डेन इति ।

१९ - २१ - सप्तमीबहुवचनस्य ग्रहणे अपि एषः दोषः ।

२० - २१ - तस्मात् उभाभ्याम् एव प्रतिषेधे यत्ततदोः च ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२१ - २१ - न गोश्वन्साववर्णराडङ्क्रुङ्कृद्भ्यः यत्तदोः च इति ।

१ - २४ - तिति प्रत्ययग्रहणम् ।

२ - २४ - तिति प्रत्ययग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - २४ - इह मा भूत् ।

४ - २४ - ऋ̄तः इत् धातोः ।

५ - २४ - किरति , गिरति ।

६ - २४ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

७ - २४ - न वक्तव्यम् ।

८ - २४ - न एषः तकारः ।

९ - २४ - कः तर्हि ।

१० - २४ - दकारः ।

११ - २४ - यदि दकारः आन्तर्यतः दीर्घस्य दीर्घः प्राप्नोति ।

१२ - २४ - भाव्यमानेन सवर्णानाम् ग्रहणम् न इति एवम् न भविष्यति ।

१३ - २४ - यदि भाव्यमानेन सवर्णानाम् ग्रहणम् न इति उच्यते अदसः असेः दात् उ दः मः , अमूभ्याम् इति अत्र न प्राप्नोति ।

१४ - २४ - एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति उकारेण भाव्यमानेन सवर्णानाम् ग्रहणम् इति यत् अयम् दिवः उत् इति उकारम् तपरम् करोति ।

१५ - २४ - एवमर्थम् एव तर्हि प्रत्ययग्रहणम् कर्तव्यम् अत्र मा भूत् इति ।

१६ - २४ - न एषः तकाहरः ।

१७ - २४ - कः तर्हि ।

१८ - २४ - दकारः ।

१९ - २४ - यदि दकारः न ज्ञापकम् भवति ।

२० - २४ - एवम् तर्हि तपरः तत्कालस्य इति दकारः अपि चर्त्वभूतः निर्दिश्यते ।

२१ - २४ - यदि एवम् चर्त्वस्य असिद्धत्वात् हशि च इति उत्त्वम् प्राप्नोति ।

२२ - २४ - सौत्रः निर्देशः ।

२३ - २४ - अथ वा असंहितया निर्देशः करिष्यते ।

२४ - २४ - अणुदित् सवर्णस्य च अप्रत्ययः , त्तपरः तत्कालस्य इति ।

१ - २४ - अदुपदेशात् इति किम् इदम् विज्ञायते ।

२ - २४ - अकारः यः उपदेशः इति आहोस्वित् अकारान्तम् यत् उपदेशः इति ।

३ - २४ - किम् च अतः ।

४ - २४ - यदि विज्ञायते अकारः यः उपदेशः इति हतः , हथः इति अत्र अपि प्राप्नोति ।

५ - २४ - अथ विज्ञायते अकारान्तम् यत् उपदेशः इति न दोषः भवति ।

६ - २४ - ननु च अकारान्तम् यत् उपदेशः इति विज्ञायमाने अपि अत्र अपि प्राप्नोति ।

७ - २४ - एतत् अपि हि व्यपदेशिवद्भावेन अकारान्तम् भवति उपदेशे ।

८ - २४ - अर्थवता व्यपदेशिवद्भावः ।

९ - २४ - यदि तर्हि अकारान्तम् यत् उपदेशः इति विज्ञायते मा हि धुक्षाताम् , मा हि धुषाथाम् अत्र अपि प्राप्नोति ।

१० - २४ - अस्तु ।

११ - २४ - अनुदात्तत्वे कृते लोपे उदात्तनिवृत्तिस्वरेण सिद्धम् ।

१२ - २४ - न सिध्यति ।

१३ - २४ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

१४ - २४ - अद्नुदात्तत्वम् क्रियताम् लोपः इति किम् अत्र कर्तव्यम् ।

१५ - २४ - परत्वात् लोपः ।

१६ - २४ - एवम् तर्हि इदम् अद्य लसार्वधादुकानुदात्तत्वम् प्रत्ययस्वरस्य अपवादः ।

१७ - २४ - न च अपवादविषये उत्सर्गः अभिनिविशते ।

१८ - २४ - पूर्वम् हि अपवादाः अभिनिविशन्ते पश्चात् उत्सर्गाः ।

१९ - २४ - प्रकल्प्य वा अपवादविषयम् ततः उतस्र्गः अभिनिविशते ।

२० - २४ - तत् न तावत् अत्र कदा चित् प्रत्ययस्वरः भवति ।

२१ - २४ - अपवादविषयम् लसार्वधातुकानुदात्तत्वम् प्रतीक्षते ।

२२ - २४ - तत्र आनुदात्तत्वम् क्रियताम् लोपः इति किम् अत्र कर्तव्यम् ।

२३ - २४ - परत्वात् लोपः ।

२४ - २४ - यदि अपि परत्वात् लोपः सः असौ अविद्यमानोदात्ते अनुदात्ते उदात्तः लुप्यते ।

१ - ११ - तास्यादिभ्यः अनुदात्तत्वे सप्तमीनिर्देशः अभ्यस्तसिजर्थः ।

२ - ११ - तास्यादिभ्यः अनुदात्तत्वे सप्तमीनिर्देशः कर्तव्यः ।

३ - ११ - लसार्वधातुके इति वक्तव्यम् ।

४ - ११ - किम् प्रयोजनम् ।

५ - ११ - अभ्यस्तसिजर्थः ।

६ - ११ - अभ्यस्तानाम् आदिः उदात्तः भवति लसार्वधातुके ।

७ - ११ - सिजन्तस्य आदिः उदात्तः भवति लसार्वधातुके ।

८ - ११ - लसार्वधातुकम् इति उच्यमाने तस्य एव आद्युदात्तत्वम् स्यात् ।

९ - ११ - यदि सप्तमीनिर्देशः क्रियते तास्यादीनाम् एव अनुदात्तत्वम् प्राप्नोति ।

१० - ११ - न एषः दोषः ।

११ - ११ - तासियादिभ्यः इति एषा पञ्चमी लसार्वधातुके इति सप्तम्याः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मात् इति उत्तरस्य इति ।

१ - ६५ - चित्स्वरात् तास्यादिभ्यः अनुदात्तत्वम् विप्रतिषेधेन ।

२ - ६५ - चित्स्वरात् तास्यादिभ्यः अनुदात्तत्वम् भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - ६५ - चित्स्वरस्य अवकाशः चलनः , चोपनः ।

४ - ६५ - तास्यादिभ्यः अनुदात्तत्वस्य अवकाशः ।

५ - ६५ - आस्ते शेते ।

६ - ६५ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

७ - ६५ - आसीनः , शयानः ।

८ - ६५ - तास्यादिभ्यः अनुदात्तत्वम् भवति विप्रतिषेधेन ।

९ - ६५ - न एषः युक्तः विप्रतिषेधः ।

१० - ६५ - किम् कारणम् ।

११ - ६५ - द्विकार्ययोगः हि विप्रतिषेधः ।

१२ - ६५ - न च अत्र एकः द्विकार्ययुक्तः ।

१३ - ६५ - आदेः अनुदात्तत्वम् अन्तस्य उदात्तत्वम् ।

१४ - ६५ - न अवश्यम् द्विकार्ययोगः एव विप्रतिषेधः ।

१५ - ६५ - किम् तर्हि. असम्भवः अपि ।

१६ - ६५ - ननु च अत्र अपि अस्ति सम्भवः ।

१७ - ६५ - आदेः अनुदात्तत्वम् अन्तस्य उदात्तत्वम् इति ।

१८ - ६५ - अस्ति च सम्भवः यत् उभयम् स्यात् ।

१९ - ६५ - न एषः अस्ति सम्भवः ।

२० - ६५ - वक्ष्यति एतत् स्वरविधौ सङ्घातः कार्यी भवति इति ।

२१ - ६५ - मुकः च उपसङ्ख्यानम् ।

२२ - ६५ - मुकः च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

२३ - ६५ - पचमानः , यजमानः ।

२४ - ६५ - मुका व्यवहितत्वात् अदुपदेशात् लसार्वधातुकम् अनुदात्तम् भवति इति अनुदात्तत्वम् न प्राप्नोति ।

२५ - ६५ - ननु च अयम् मुक् अदुपदेशभक्तः अदुपदेशग्रहणेन ग्राहिष्यते ।

२६ - ६५ - न सिध्यति ।

२७ - ६५ - अङ्गस्य मुक् उच्यते विकरणान्तम् च अङ्गम् ।

२८ - ६५ - सः असौ सङ्घातभक्तः अशक्यः मुक् अदुपदेशग्रहणेन ग्रहीतुम् ।

२९ - ६५ - अथ अयम् अद्भक्तः स्यात् गृह्येत अयम् अदुपदेशग्रहणेन ।

३० - ६५ - बाढम् गृह्येत ।

३१ - ६५ - अद्भक्तः तर्हि भविष्यति ।

३२ - ६५ - तत् कथम् ।

३३ - ६५ - वक्ष्यति एतस्य परिहारम् ।

३४ - ६५ - इतः च उपसङ्ख्यानम् ।

३५ - ६५ - इतः च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३६ - ६५ - इद्भिः च व्यवहितत्वात् अनुदात्तत्वम् न प्राप्नोति ।

३७ - ६५ - पचतः , पठतः ।

३८ - ६५ - इतः च अनेकान्तत्वात् ।

३९ - ६५ - अनेकान्ताः अनुबन्धाः ।

४० - ६५ - यदि अनेकान्ताः अनुबन्धाः अदिप्रभृतिजुहोत्यादिभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

४१ - ६५ - अत्तः , जुहुतः इति ।

४२ - ६५ - अदुपदेशात् इति अनुदात्तत्वम् प्राप्नोति ।

४३ - ६५ - तत्र अदिप्रभृतिजुहोत्यादिभ्यः अप्रतिषेधः स्थान्यादेशाभावात् ।

४४ - ६५ - तत्र अदिप्रभृतिभ्यः जुहोत्यादिभ्यः अप्रतिषेधः ।

४५ - ६५ - अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः ।

४६ - ६५ - अनुदात्तत्वम् कस्मात् न भवति ।

४७ - ६५ - स्थान्यादेशाभावात् ।

४८ - ६५ - न एव अत्र स्थानिनम् न एव आदेशम् पश्यामः ।

४९ - ६५ - अनुदात्तङिद्ग्रहणात् वा ।

५० - ६५ - अथ वा यत् अयम् अनुदात्तङिद्ग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न लुप्तविकरणेभ्यः अनुदात्तत्वम् भवति इति ।

५१ - ६५ - न एतत् अस्ति ज्ञापकम् ।

५२ - ६५ - श्ननर्थम् एतत् स्यात् ।

५३ - ६५ - विन्दाते , खिन्दाते ।

५४ - ६५ - यत् तर्हि ङिद्ग्रहणम् करोति ।

५५ - ६५ - न हि श्नम्विकरणः ङित् भवति ।

५६ - ६५ - ङितः अनुदात्तत्वे विकरणेभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

५७ - ६५ - चिनुतः , सुनुतः , लुनीतः , पुनीतः ।

५८ - ६५ - ङितः इति अनुदात्तत्वम् प्राप्नोति ।

५९ - ६५ - ङितः अनुदात्तत्वे विकरणेभ्यः अप्रतिषेधः सर्वस्य उपदेशविशेषणत्वात् ।

६० - ६५ - ङितः अनुदात्तत्वे विकरणेभ्यः अप्रतिषेधः ।

६१ - ६५ - अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः ।

६२ - ६५ - अनुदात्तत्वम् कस्मात् न भवति ।

६३ - ६५ - सर्वस्य उपदेशविशेषणत्वात् ।

६४ - ६५ - सर्वम् उपदेशग्रहणेन विशेषयिष्यामः ।

६५ - ६५ - उपदेशे अनुदात्तेतः , उपदेशे ङितः , उपदेशे अकारान्तात् ।

१ - ५ - सिचः आद्युदात्तत्वे अनिटः पितः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ५ - सिचः आद्युदात्तत्वे अनिटः पितः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ५ - मा हि कर्षम् , मा हि कार्षम् ।

४ - ५ - अनिटः इति किमर्थम् ।

५ - ५ - मा हि लविषम् ।

१ - ७ - स्वपादीनाम् वावचनात् अभ्यस्तस्वरः विप्रतिषेधेन ।

२ - ७ - स्वपादीनाम् वावचनात् अभ्यस्तस्वरः भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - ७ - स्वपादीनाम् वावचनस्य अवकाशः स्वपन्ति श्वसन्ति ।

४ - ७ - अभ्यस्तस्वरस्य अवकाशः ददति , दधति ।

५ - ७ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

६ - ७ - जग्रति ।

७ - ७ - अभ्यस्तस्वरः भवति विप्रतिषेधेन ।

१ - ८ - अनुदात्ते च इति बहुव्रीहिनिर्देशः लोपयणादेशार्थम् ।

२ - ८ - अनुदात्ते च इति बहुव्रीहिनिर्देशः कर्तव्यः ।

३ - ८ - अविद्यमानोदात्ते इति वक्तव्यम् ।

४ - ८ - किम् प्रयोजनम् ।

५ - ८ - लोपयणादेशार्थम् ।

६ - ८ - लोपयणादेशयोः कृतयोः आद्युदात्तत्वम् यथा स्यात् ।

७ - ८ - मा हि दधात् ।

८ - ८ - दधाति अत्र ।

१ - ३ - सर्वस्वरः अनच्कस्य ।

२ - ३ - सर्वस्वरः अनच्कस्य इति वक्तव्यम् ।

३ - ३ - इह मा भूत् सर्वके ।

१ - ४१ - भ्यादिग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ४१ - इह मा भूत् ।

३ - ४१ - ददाति दधाति ।

४ - ४१ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

५ - ४१ - अभ्यस्तस्वरः अत्र बाधकः भविष्यति ।

६ - ४१ - अन्ततः उभयम् स्यात् ।

७ - ४१ - अनवकाशाः खलु अपि विधयः बाधकाः भवन्ति सावकाशः च अभ्यस्तस्वरः ।

८ - ४१ - कः अवकाशः ।

९ - ४१ - मिमीते ।

१० - ४१ - अथ प्रत्ययग्रहणम् किमर्थम् ।

११ - ४१ - प्रत्ययात् पूर्वस्य उदात्तत्वम् यथा स्यात् ।

१२ - ४१ - आटः पूर्वस्य मा भूत् इति ।

१३ - ४१ - बिभयानि ।

१४ - ४१ - न च एव अस्ति विशेषः प्रत्ययात् वा पूर्वस्य उदात्तत्वे सति आटः वा ।

१५ - ४१ - अपि च पिद्भक्तः पिद्ग्रहणेन ग्राहिष्यते ।

१६ - ४१ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

१७ - ४१ - प्रत्ययात् पूर्वस्य उदात्तत्वम् यथा स्यात् ।

१८ - ४१ - आटः एव मा भूत् इति ।

१९ - ४१ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

२० - ४१ - पिद्भक्तः पिद्ग्रहणेन ग्राहिष्यते ।

२१ - ४१ - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् प्रत्ययग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः स्वरविधौ सङ्घातः कार्यी भवति इति ।

२२ - ४१ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

२३ - ४१ - चित्स्वरात् तास्यादिभ्यः अनुदात्तत्वम् विप्रतिषेधेन इति उक्तम् ।

२४ - ४१ - तत् उपपन्नम् भवति ।

२५ - ४१ - अथ पूर्वग्रहणम् किमर्थम् न तस्मिन् इति निर्दिष्टे पूर्वस्य इति पूर्वस्य एव भविष्यति ।

२६ - ४१ - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् पूर्वग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः स्वरविधौ सप्तम्यः तदन्तसप्तम्यः भवन्ति इति ।

२७ - ४१ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

२८ - ४१ - उपोत्तमम् रिति रिदन्तस्य ।

२९ - ४१ - चङि अन्यतरस्याम् चङन्तस्य ।

३० - ४१ - यदि एतत् ज्ञाप्यते चतुरः शसि इति शसन्तस्य अपि प्राप्नोति ।

३१ - ४१ - शस्ग्रहणसामर्थ्यात् न भविष्यति ।

३२ - ४१ - इतरथा हि तत्र एव अयम् ब्रूयात् ऊडिदम्पदाद्यप्पुम्रैद्युभ्यः चतुर्भ्यः च इति ।

३३ - ४१ - अथ पिद्ग्रहणम् किमर्थम् ।

३४ - ४१ - इह मा भूत् ।

३५ - ४१ - जाग्रति. न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

३६ - ४१ - भवति एव अत्र पूर्वेण ।

३७ - ४१ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् दरिद्रति ।

३८ - ४१ - आकारेण व्यवहितत्वात् न भविष्यति ।

३९ - ४१ - लोपे कृते न अस्ति व्यवधानम् ।

४० - ४१ - स्थानिवद्भावाद् व्यवधानम् एव ।

४१ - ४१ - प्रतिषिध्यते अत्र स्थानिवद्भावः स्वरसन्धिम् प्रति न स्थानिवत् इति ।

१ - ३६ - यकि रपरे उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ३६ - यकि रपरे उपसङ्ख्यानम्कर्तव्यम् ।

३ - ३६ - स्तीर्यते स्वयम् एव ।

४ - ३६ - उपदेशवचनात् सिद्धम् ।

५ - ३६ - उपदेशे इति वक्तव्यम् ।

६ - ३६ - उपदेशवचने जनादीनाम् ।

७ - ३६ - उपदेशवचने जनादीनाम् स्वरः न सिध्यति ।

८ - ३६ - जयते स्वयम् एव ।

९ - ३६ - जायते स्वयम् एव ।

१० - ३६ - योगविभागात् सिद्धम् ।

११ - ३६ - योगविभागः करिष्यते ।

१२ - ३६ - अजन्तानाम् कर्तृयकि वा आदिः उदात्तः भवति ।

१३ - ३६ - चीयते स्वयम् एव ।

१४ - ३६ - चियते स्वयम् एव ।

१५ - ३६ - जयते स्वयम् एव ।

१६ - ३६ - जायते स्वयम् एव ।

१७ - ३६ - ततः उपदेशे ।

१८ - ३६ - उपदेशे च अजन्तानाम् कर्तृयकि वा आदिः उदात्तः भवति ।

१९ - ३६ - स्तीर्यते स्वयम् एव ।

२० - ३६ - स्तीर्यते स्वयम् एव ।

२१ - ३६ - तत् तर्हि उपदेशग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२२ - ३६ - न हि अन्तरेण उपदेशग्रहणम् योगाङ्गम् जायते ।

२३ - ३६ - न कर्तव्यम् ।

२४ - ३६ - प्रकृतम् अनुवर्तते ।

२५ - ३६ - क्व प्रकृतम् ।

२६ - ३६ - तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशात् लसार्वधातुकम् अनुदात्तम् अह्न्विङोः इति ।

२७ - ३६ - ननु च उक्तम् उपदेशवचने जनादीनाम् स्वरः न सिध्यति इति ।

२८ - ३६ - न एषः दोषः ।

२९ - ३६ - न एवम् विज्ञायते उपदेशवचने जनादीनाम् स्वरः न सिध्यति इति ।

३० - ३६ - कथम् तर्हि ।

३१ - ३६ - जनादीनाम् अपि आत्त्वे उपदेशवचनम् कर्तव्यम् ।

३२ - ३६ - तत् तर्हि तत्र उपदेशग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३३ - ३६ - न कर्तव्यम् ।

३४ - ३६ - प्रकृतम् अनुवर्तते ।

३५ - ३६ - क्व प्रकृतम् ।

३६ - ३६ - अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनाम् अनुनासिकलोपः झलि क्ङिति इति ।

१ - ५ - सेड्ग्रहणम् किमर्थम् न थलि इट् अन्तः वा इति उच्येत ।

२ - ५ - इट् अन्तः वा इति उच्यमाने इह अपि प्रसज्येत पपक्थ ।

३ - ५ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - ५ - अचः इति वर्तते ।

५ - ५ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ययाथ इति ।

१ - २१ - किमर्थम् इदम् उच्यते न ञ्निति आदिः नित्यम् इति एव सिद्धम् ।

२ - २१ - ञ्निति इति उच्यते न च अत्र ञ्नितम् पश्यामः ।

३ - २१ - प्रत्ययलक्षणेन ।

४ - २१ - न लुमता तस्मिन् इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः ।

५ - २१ - अङ्गाधिकारोक्तस्य सः प्रतिषेधः न लुमता अङ्गस्य इति ।

६ - २१ - अतः उत्तरम् पठति उपमानस्य आद्युदात्तवचनम् ज्ञापकम् अनुबन्धलक्षणे स्वरे प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधस्य ।

७ - २१ - उपमानस्य आद्युदात्तवचनम् ज्ञापकार्थम् क्रियते ।

८ - २१ - किम् ज्ञाप्यते ।

९ - २१ - एतत् ज्ञापयति आचार्यः अनुबन्धलक्षणे स्वरे प्रत्ययलक्षणम् न भवति इति ।

१० - २१ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

११ - २१ - गर्गः , वत्सः , बिदः , उर्वाः , उष्ट्रग्रीवः , वामरज्जुः ञ्निति इति आद्युदात्तत्वम् मा भूत् इति ।

१२ - २१ - इह च अत्रयः इति तद्धितस्य कितः इति अन्तोदात्तत्वम् न भवति ।

१३ - २१ - यदि अनुबन्धलक्षणे इति उच्यते पथिप्रियः , मथिप्रियः इति पथिमथोः सर्वनामस्थाने इति आद्युदात्तत्वम् प्राप्नोति ।

१४ - २१ - एवम् तर्हि आचार्यः ज्ञापयति स्वरे प्रत्ययलक्षणम् न भवति इति ।

१५ - २१ - एवम् अपि सर्पिः आगच्छ , सप्त आगच्छत इति आमन्त्रितस्य च इति आद्युदात्तत्वम् न प्राप्नोति ।

१६ - २१ - इह च म हि दताम् , म हि धताम् आदिः सिचः अन्यतरस्याम् इति एषः स्वरः न प्राप्नोति ।

१७ - २१ - एवम् तर्हि ज्ञापयति आचार्यः सप्तमीनिर्दिष्टे स्वरे प्रत्ययलक्षणम् न भवति इति ।

१८ - २१ - एवम् अपि सर्वस्तोमः , सर्वपृष्ठः सर्वस्य सुपि इति आद्युदात्तत्वम् न प्राप्नोति ।

१९ - २१ - अस्तु तर्हि अनुबन्धलक्षणे इति एव ।

२० - २१ - कथम् पथिप्रियः , मथिप्रियः ।

२१ - २१ - वक्तव्यम् एव एतत् पथिमथोः सर्वनामस्थाने लुकि लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणम् न भवति इति ।

१ - ३२ - निष्ठायाम् यञि दीर्घत्वे प्रतिषेधः ।

२ - ३२ - निष्ठायाम् यञि दीर्घत्वे प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ३२ - दत्ताभ्याम् , गुप्ताभ्याम् ।

४ - ३२ - न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।

५ - ३२ - न वा वक्तव्यम् ।

६ - ३२ - किम् कारणम् ।

७ - ३२ - बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।

८ - ३२ - बहिरङ्गः अत्र दीर्घः , अन्तरङ्गः स्वरः ।

९ - ३२ - असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे ।

१० - ३२ - अन्तरेण प्रतिषेधम् अन्तरेण च एताम् परिभाषाम् सिद्धम् ।

११ - ३२ - कथम् ।

१२ - ३२ - न एवम् विज्ञायते न चेत् आकारान्ता निष्ठा इति ।

१३ - ३२ - कथम् तर्हि ।

१४ - ३२ - न चेत् आकारात् परा निष्ठा इति ।

१५ - ३२ - यदि एवम् निर्देशः च एव न उपपद्यते ।

१६ - ३२ - न हि एषा आकारात् परा पञ्चमी युक्ता ।

१७ - ३२ - इह च प्राप्नोति ।

१८ - ३२ - आप्तः , राद्धः इति ।

१९ - ३२ - एवम् तर्हि न चेत् अवर्णात् परा निष्ठा इति ।

२० - ३२ - भवेत् निर्देशः उपपन्नः ।

२१ - ३२ - इह तु प्राप्नोति ।

२२ - ३२ - आप्तः , राद्धः इति ।

२३ - ३२ - इह च न प्राप्नोति ।

२४ - ३२ - यतः , रतः ।

२५ - ३२ - एवम् तर्हि विहितविशेषणम् अकारग्रहणम् ।

२६ - ३२ - न चेत् अकारारान्तात् विहिता निष्ठा इति ।

२७ - ३२ - एवम् अपि दत्तः , अत्र न प्राप्नोति इह च प्राप्नोति ।

२८ - ३२ - आप्तः , राद्धः इति ।

२९ - ३२ - एवम् तर्हि कार्यिविशेषणम् अकारग्रहणम् ।

३० - ३२ - न चेत् आकारारः कार्यी भवति ।

३१ - ३२ - एवम् अपि अद्य अष्टः , कदा अष्टः , अत्र न प्राप्नोति ।

३२ - ३२ - तस्मात् सुष्ठु उच्यते निष्ठायाम् यञि दीर्घत्वे प्रतिषेधः , न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् इति ।

१ - १३ - किम् निपात्यते ।

२ - १३ - आशिते कर्तरि निपातनम् उपधादीर्हत्वम् आद्युदात्तत्वम् च ।

३ - १३ - आशितः इति क्तः कर्तरि निपात्यते उपधादीर्हत्वम् ।

४ - १३ - आशितवान् आशितः ।

५ - १३ - आद्युदात्तत्वम् च निपात्यते ।

६ - १३ - आद्युदात्तत्वम् अनिपात्यम् ।

७ - १३ - अधिकारात् सिद्धम् ।

८ - १३ - उपधादीर्हत्वम् अनिपात्यम् ।

९ - १३ - आङ्पूर्वस्य प्रयोगः ।

१० - १३ - यदि एवम् अवग्रहः प्राप्नोति ।

११ - १३ - न लक्षणेन पदकाराः अनुवर्त्याः ।

१२ - १३ - पद्कारैः नाम लक्षणम् अनुवर्त्यम् ।

१३ - १३ - यथालक्षणम् पदम् कर्तव्यम् ।

१ - ७ - किम् इयम् प्राप्ते विभाषा आहोस्वित् अप्राप्ते ।

२ - ७ - कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते ।

३ - ७ - यदि सञ्ज्ञायाम् उपमानम् , निष्ठा च द्व्यच् अनात् इति नित्ये प्राप्ते आरम्भः तत प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते ।

४ - ७ - वेणुरिक्तयोः अप्राप्ते ।

५ - ७ - वेणुरिक्तयोः अप्राप्ते विभाषा प्राप्ते नित्यः विधिः ।

६ - ७ - वेणुः इव वेणुः ।

७ - ७ - रिक्तः नाम कः चित् ।

१ - ७ - उपोत्तमग्रहणम् किमर्थन् न रिति पूर्वम् इति एव उच्येत ।

२ - ७ - तत्र अयम् अपि अर्थः ।

३ - ७ - मतोः पूर्वम् आत् सञ्ज्ञायाम् स्त्रियाम् इति अत्र पूर्वग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति ।

४ - ७ - एवम् तर्हि उपोत्तमग्रहणम् उत्तरार्थम् ।

५ - ७ - चङि अन्यतरस्याम् उपोत्तमम् इति एव ।

६ - ७ - इह मा भूत् ।

७ - ७ - मा हि स्म दधत् ।

१ - ९ - किमर्थम् इदम् उच्यते न वत्याः इति एव उच्यते ।

२ - ९ - वत्याः इति इयति उच्यमाने राजवती , अत्र अपि प्रसज्येत ।

३ - ९ - अथ अवत्याः इति उच्यमाने कस्मात् एव अत्र न भवति ।

४ - ९ - असिद्धः नलोपः ।

५ - ९ - तस्य असिद्धत्वात् न एषः अवतीशब्दः ।

६ - ९ - कः तर्हि ।

७ - ९ - अन्वतीशब्दः ।

८ - ९ - यथा एव तर्हि नलोपस्य असिद्धत्वात् न अवतीशब्दः एवम् वत्वस्य अपि असिद्धत्वात् न अवतीशब्दः ।

९ - ९ - आश्रयात् सिद्धत्वम् स्यात् ।

१ - ४० - चोः अतद्धिते ।

२ - ४० - चुस्वरः अतद्धिते इति वक्तव्यम् ।

३ - ४० - इह मा भूत् ।

४ - ४० - दाधीचः , माधूचः इति ।

५ - ४० - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

६ - ४० - न वक्तव्यम् ।

७ - ४० - प्रत्ययस्वरः अत्र बाधकः भविष्यति ।

८ - ४० - स्थानान्तरप्राप्तः चुस्वरः ।

९ - ४० - प्रत्ययस्वरस्य अपवादः अनुदात्तौ सुप्पितौ इति ।

१० - ४० - अनुदात्तौ सुप्पितौ इति अस्य उदात्तनिवृत्तिस्वरः ।

११ - ४० - उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य चुस्वरः ।

१२ - ४० - सः यथा एव उदात्तनिवृत्तिस्वरम् बाधते एवम् प्रत्ययस्वरम् अपि बाधेत ।

१३ - ४० - न अत्र उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्राप्नोति ।

१४ - ४० - किम् कारणम् ।

१५ - ४० - न गोश्वन्साववर्ण इति प्रतिषेधात् ।

१६ - ४० - न एषः उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य प्रतिषेधः ।

१७ - ४० - कस्य तर्हि ।

१८ - ४० - तृतीयादिस्वरस्य ।

१९ - ४० - यत्र तर्हि तृतीयादिस्वरः न अस्ति दधीचः पश्य इति ।

२० - ४० - एवम् तर्हि न तृतीयादिलक्षणस्य प्रतिषेधम् षिष्मः ।

२१ - ४० - किम् तर्हि ।

२२ - ४० - येन केन चित् लक्षणेन प्राप्तस्य विभक्तिस्वरस्य प्रतिषेधम् ।

२३ - ४० - यदि विभक्तिस्वरस्य प्रतिषेधः वृक्षवान् , प्लक्षवान् अत्र न प्राप्नोति ।

२४ - ४० - मतुब्ग्रहणम् अपि प्रकृतम् अनुवर्तते ।

२५ - ४० - क्व प्रकृतम् ।

२६ - ४० - ह्रस्वनुड्भ्याम् मतुप् इति ।

२७ - ४० - यदि तत् अनुवर्तते वेतस्वान् इति अत्र प्राप्नोति ।

२८ - ४० - मतुब्ग्रहणम् अनुवर्तते ड्मतुप् च एषः ।

२९ - ४० - यदि तरि मतुब्ग्रहणे ड्मतुपः ग्रहणम् न भवति वेतस्वान् इति अत्र वत्वम् न प्राप्नोति ।

३० - ४० - सामान्यग्रहणम् वत्वे इह पुनः विशिष्टस्य ग्रहणम् ।

३१ - ४० - यत्र तर्हि विभक्तिः न अस्ति दधीची इति ।

३२ - ४० - यदि पुनः अयम् उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य अपि प्रतिषेधः विज्ञायेत ।

३३ - ४० - न एवम् शक्यम् ।

३४ - ४० - इह अपि प्रसज्येत कुमारी इति ।

३५ - ४० - सतिशिष्टः खलु अपि चुस्वरः ।

३६ - ४० - कथम् ।

३७ - ४० - चौ इति उच्यते ।

३८ - ४० - यत्र अस्य एतत् रूपम् ।

३९ - ४० - अजादौ असर्वनामस्थाने अभिनिर्वृत्ते अकारलोपे नकारलोपे च ।

४० - ४० - तस्मात् सुष्थु उच्यते चोः अतद्धिते इति ।

१ - ४४ - समासान्तोदात्तत्वे व्यञ्जनान्तेषु उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ४४ - समासान्तोदात्तत्वे व्यञ्जनान्तेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् राजदृषत्, ब्राह्मणसमित् ।

३ - ४४ - हल्स्वरप्राप्तौ वा व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् ।

४ - ४४ - अथ वा हल्स्वरप्राप्तौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् भवति इति एषा परिभाषा कर्तव्या ।

५ - ४४ - किमर्थम् इदम् उभयम् उच्यते न हल्स्वरप्राप्तौ अविद्यमानवत् इति एव उच्यते स्वरप्राप्तौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् भवति इति वा ।

६ - ४४ - द्विर्बद्धम् सुबद्धम् भवति इति ।

७ - ४४ - यदि हल्स्वरप्राप्तौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् इति उच्यते दधि , उदात्तात् अनुदात्तस्य स्वरितः इति स्वरितत्वम् न प्राप्नोति ।

८ - ४४ - उदात्तात् च स्वरविधौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् भवति इति एषा परिभाषा कर्तव्या ।

९ - ४४ - कानि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि ।

१० - ४४ - प्रयोजनम् लिदाद्युदात्तान्तोदात्त्विधयः ।

११ - ४४ - लिति प्रत्ययात् पूर्वम् उदात्तम् भवति इति इह एव स्यात् भौरिकिविधम् , भौलिकिविधम् ।

१२ - ४४ - चिकीर्षकः , जिहीर्षकः इति अत्र न स्यात् ।

१३ - ४४ - ञ्निति आदिः नित्यम् इति इह एव स्यात् अहिचुम्बुकायनिः , आग्निवेश्यः ।

१४ - ४४ - गार्ग्यः , कृतिः इति अत्र न स्यात् ।

१५ - ४४ - धातोः अन्तः उदात्तः भवति इति इह एव स्यात् ऊर्णोति ।

१६ - ४४ - पचति इति अत्र न स्यात् ।

१७ - ४४ - इदम् तावत् यत् उच्यते हल्स्वरप्राप्तौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् भवति इति कथम् हि हलः नाम स्वरप्राप्तिः स्यात् ।

१८ - ४४ - तत् च अपि ब्रुवता उदात्तात् च स्वरविधौ इति वक्तव्यम् ।

१९ - ४४ - तथा अनुदात्तादेः अन्तोदात्तात् च यत् उच्यते तत् व्यञ्जनादेः व्यञ्जनान्तात् च न प्राप्नोति ।

२० - ४४ - यदि पुनः स्वरविधौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् भवति इति उच्येत ।

२१ - ४४ - अथ स्वरविधौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् भवति इति उच्यमाने अनुदात्तादेः अन्तोदात्तात् च यत् उच्यते तत् किम् सिद्धम् भवति व्यञ्जनादेः व्यञ्जनान्तात् च ।

२२ - ४४ - बाढम् सिद्धम् ।

२३ - ४४ - कथम् ।

२४ - ४४ - स्वरविधिः इति सर्वविभक्त्यन्तः समासः स्वरेण विधिः स्वरविधिः , स्वरस्य विधिः स्वरविधिः इति ।

२५ - ४४ - न एवम् शक्यम् ।

२६ - ४४ - इह हि दोषः स्यात् ।

२७ - ४४ - उदश्वित्वान् घोषः , विद्युत्वान् बलाहकः इति ।

२८ - ४४ - ह्रस्वनुड्भ्याम् मतुप् इति एषः स्वरः प्रसज्येत ।

२९ - ४४ - अस्तु तर्हि हल्स्वरप्राप्तौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् भवति इति ।

३० - ४४ - ननु च उक्तम् कथम् हि हलः नाम स्वरप्राप्तिः स्यात् ।

३१ - ४४ - उच्चैः उदात्तः , नीचैः अनुदात्तः इति अत्र षष्ठीनिर्दिष्टम् अज्ग्रहणम् निवृत्तम् ।

३२ - ४४ - तस्मिन् निवृत्ते हलः अपि स्वरप्राप्तिः भवति ।

३३ - ४४ - यत् अपि उच्यते उदात्तात् च स्वरविधौ इति वक्तव्यम् इति ।

३४ - ४४ - न वक्तव्यम् ।

३५ - ४४ - न इदम् पारिभाषिकस्य अनुदात्तस्य ग्रहणम् ।

३६ - ४४ - किम् तर्हि ।

३७ - ४४ - अन्वर्थग्रहणम् ।

३८ - ४४ - अविद्यमानोदात्तम् अनुदात्तम् ।

३९ - ४४ - तस्य स्वरितः इति ।

४० - ४४ - यत् अपि उच्यते तत् व्यञ्जनादेः व्यञ्जनान्तात् च न प्राप्नोति इति ।

४१ - ४४ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति सिद्धम् तत् भवति व्यञ्जनादेः व्यञ्जनान्तात् च इति यत् अयम् न उत्तरपदे अनुदात्तादौ इति उक्त्वा अपृथिवीरुद्रल्क्पूषमन्थिषु इति प्रतिषेधम् शास्ति ।

४२ - ४४ - सा तर्हि एषा परिभाषा कर्तव्या ।

४३ - ४४ - न कर्तव्या ।

४४ - ४४ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एषा परिभाषा यत् अयम् यतः अनावः इति नावः प्रतिषेधम् शास्ति ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:20.4070000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

आफळणें

  • शिवणें . आफडणें पहा . 
  • उ.क्रि. 
  • आदळणें ; खालीं आपटणें . नातरी उदकाचिये भूमिके । आफळलेनि कंदुकें । - ज्ञा १७ . २८० . खेळत असतां सारीपाट । फांसे भूमी आफळिले । - मुविराट ६ . १६७ . 
  • ( एखाद्या वस्तुवर ) जोरानें मारणें ; ठोकणें ; ( काव्य ) प्रहार करणें . भुजदंड आफळी क्रोधायमान । - ह ११ . ४९ . अफळणें पहा . [ सं . आ + स्फल ] 
More meanings
RANDOM WORD

Did you know?

GAJA LAXMI VRAT MHANJE KAY AANI TE KASE KARAYACHE?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site