TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद १ - खण्ड ६२

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ६२
१ - २५ - व्योः लोपे क्वौ उपसङ्ख्यानम् ।

२ - २५ - व्योः लोपे क्वौ उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् ।

३ - २५ - कण्डूयतेः अप्रत्ययः कण्डूः इति ।

४ - २५ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

५ - २५ - वलि इति उच्यते न च अत्र वलादिम् पश्यामः ।

६ - २५ - ननु च अयम् क्विप् एव वलादिः भवति ।

७ - २५ - क्विब्लोपे कृते वलाद्यभावात् न प्राप्नोति ।

८ - २५ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

९ - २५ - क्विब्लोपः क्रियताम् यलोपः इति ।

१० - २५ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

११ - २५ - परत्वात् क्विब्लोपः नित्यत्वात् च ।

१२ - २५ - नित्यः खलु अपि क्विब्लोपः ।

१३ - २५ - कृते अपि यलोपे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति ।

१४ - २५ - नित्यत्वात् परत्वात् च क्विब्लोपः ।

१५ - २५ - क्विब्लोपे कृते वलाद्यभावात् यलोपः न प्राप्नोति ।

१६ - २५ - एवम् तर्हि प्रत्ययलक्षणेन भविष्यति ।

१७ - २५ - वर्णाश्रये न अस्ति प्रत्ययलक्षणम् ।

१८ - २५ - यदि वा कानि चित् वर्णाश्रयाणि प्रत्ययलक्षणेन भवन्ति तथा इदम् अपि भविष्यति ।

१९ - २५ - अथ वा एवम् वक्ष्यामि ।

२० - २५ - लोपः व्योः वलि ।

२१ - २५ - ततः वेः ।

२२ - २५ - व्यन्तयोः च व्योः लोपः भवति ।

२३ - २५ - ततः अपृक्तस्य ।

२४ - २५ - अपृक्तस्य च लोपः भवति ।

२५ - २५ - वेः इति एव ।

१ - ३० - वलोपाप्रसिद्धिः ऊड्भाववचनात् ।

२ - ३० - वलोपस्य अप्रसिद्धिः ।

३ - ३० - आस्रेमाणम् , जीरदानुः इति ।

४ - ३० - किम् कारणम् ।

५ - ३० - ऊड्भाववचनात् ।

६ - ३० - च्छ्वोः शूट् अनुनासिके च इति ऊठ् प्राप्नोति ।

७ - ३० - अतिप्रसङ्गः व्रश्चादिषु ।

८ - ३० - व्रश्चादिषु च अतिप्रसङ्गः भवति ।

९ - ३० - इह अपि प्राप्नोति ।

१० - ३० - व्रश्चनः , व्रीहिः , व्रणः इति ।

११ - ३० - उपदेशसामर्थ्यात् सिद्धम् ।

१२ - ३० - उपदेशसामर्थ्यात् व्रश्चादिषु लोपः न भविष्यति ।

१३ - ३० - उपदेशसामर्थ्यात् सिद्धम् इति चेत् सम्प्रसारणहलादिशेषेषु सामर्थ्यम् ।

१४ - ३० - उपदेशसामर्थ्यात् सिद्धम् इति चेत् अस्ति अन्यत् उपदेशवचने प्रयोजनम् ।

१५ - ३० - सम्प्रसारणहलादिशेषेषु कृतेषु वकारस्य श्रवणम् यथा स्यात् ।

१६ - ३० - (ऋवृक्णः  - वृक्णवान् , (ऋ वृश्चति  - विव्रश्चिषति इति ।

१७ - ३० - न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।

१८ - ३० - न वा एतत् प्रयोजनम् अस्ति ।

१९ - ३० - किम् कारणम् ।

२० - ३० - बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।

२१ - ३० - बहिरङ्गाः सम्प्रसारणहलादिशेषाः ।

२२ - ३० - अन्तरङ्गः लोपः ।

२३ - ३० - असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे ।

२४ - ३० - अनारम्भः वा ।

२५ - ३० - अनारम्भः वा पुनः वलोपस्य न्याय्यः ।

२६ - ३० - कथम् आस्रेमाणम् , जीरदानुः इति ।

२७ - ३० - आस्रेमाणम् जीरदानुः इति वर्णलोपात् ।

२८ - ३० - आस्रेमाणम् , जीरदानुः इति छान्दसात् वर्णलोपात् सिद्धम् ।

२९ - ३० - यथा संस्फानः गयस्फानः ।

३० - ३० - तत् यथा संस्फयनः , संस्फानः , गयस्फानः, गयस्फानः इति ।

१ - २६ - दर्विजागृव्योः प्रतिषेधः वक्तव्यः दर्विः , जागृविः ।

२ - २६ - किम् उच्यते दर्विजागृव्योः प्रतिषेधः वक्तव्यः इति यदा अपृक्तस्य इति उच्यति ।

३ - २६ - भवति वै किम् चित् आचार्याः क्रियमाणम् अपि चोदयन्ति ।

४ - २६ - तत् वा कर्तव्यम् दर्विजागृव्योः वा प्रतिषेधः वक्तव्यः ।वेः लोपे दर्विजागृव्योः अप्रतिषेधः अनुनासिकपरत्वात् ।

५ - २६ - वेः लोपे दर्विजागृव्योः अप्रतिषेधः ।

६ - २६ - अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः ।

७ - २६ - लोपः कस्मात् न भवति ।

८ - २६ - अनुनासिकपरत्वात् ।

९ - २६ - अनुनासिकपरस्य विशब्दस्य ग्रहणम् न च अत्र अनुनासिकपरः विशब्दः ।

१० - २६ - शुद्धपरः च अत्र विशब्दः ।

११ - २६ - यदि अनुनासिकपरस्य विशब्दस्य ग्रहणम् इति उच्यते घृतस्पृक्, दलस्पृक् , अत्र न प्राप्नोति ।

१२ - २६ - न हि एतस्मात् विशब्दात् अनुनासिकम् परम् पश्यामः ।

१३ - २६ - अनुनासिकपरत्वात् इति न एवम् विज्ञायते ।

१४ - २६ - अनुनासिकः परः अस्मात् सः अयम् अनुनासिकपरः , अनुनासिकपरत्वात् इति ।

१५ - २६ - कथम् तर्हि ।

१६ - २६ - अनुनासिकः परः अस्मिन् सः अयम् अनुनासिकपरः , अनुनासिकपरत्वात् इति ।

१७ - २६ - एवम् अपि प्रियदर्वि , अत्र प्राप्नोति ।

१८ - २६ - असिद्धः अत्र अनुनासिकः ।

१९ - २६ - एवम् अपि धात्वन्तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

२० - २६ - इवि दिवि धिवि ।

२१ - २६ - धात्वन्तस्य च अर्थवद्ग्रहणात् ।

२२ - २६ - अर्थवतः विशब्दस्य ग्रहणम् ।

२३ - २६ - न धात्वन्तः अर्थवान् ।

२४ - २६ - वस्य वा अनुनासिकत्वात् सिद्धम् ।

२५ - २६ - अथ वा वकारस्य एव इदम् अनुनासिकस्य ग्रहणम् ।

२६ - २६ - सन्ति हि यणः सानुनासिकाः निरनुनासिकाः च ।

१ - ५५ - यदि पुनः अयम् अपृक्तलोपः संयोगान्तलोपः विज्ञायेत ।

२ - ५५ - किम् कृतम् भवति ।

३ - ५५ - द्विहलपृक्तग्रहणम् तिस्योः च ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति ।

४ - ५५ - हलन्तात् अपृक्तलोपः संयोगान्तलोपः चेत् नलोपाभावः यथा पचन् इति ।

५ - ५५ - हलन्तात् अपृक्तलोपः संयोगान्तलोपः चेत् नलोपाभावः ।

६ - ५५ - राजा तक्षा ।

७ - ५५ - संयोगान्तलोपस्य असिद्धत्वात् नलोपः न प्राप्नोति यथा पचन् इति ।

८ - ५५ - तत् यथा पचन्, यजन् इति अत्र संयोगान्तलोपस्य असिद्धत्वात् नलोपः न भवति ।

९ - ५५ - न एषः दोषः ।

१० - ५५ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति सिद्धः संयोगान्तलोपः नलोपे इति यत् अयम् न ङिसम्बुद्ध्योः इति सम्बुद्धौ प्रतिषेधम् शास्ति ।

११ - ५५ - इह अपि तर्हि प्राप्नोति पचन्, यजन् ।

१२ - ५५ - तुल्यजातीयस्य ज्ञापकम् भवति ।

१३ - ५५ - कः च तुल्यजातीयः ।

१४ - ५५ - यः सम्बुद्धौ अनन्तरः ।

१५ - ५५ - वस्वादिषु दत्वम् संयोगादिलोपबलीयस्त्वात् ।

१६ - ५५ - वस्वादिषु दत्वम् न सिध्यति ।

१७ - ५५ - उखास्रत् , पर्णद्व्हत् ।

१८ - ५५ - किम् कारणम् ।

१९ - ५५ - संयोगादिलोपबलीयस्त्वात् । संयोगान्तलोपात् संयोगादिलोपः बलीयान् ।

२० - ५५ - यथा कूटतट् इति ।

२१ - ५५ - तत् यथा कूटतट् , काष्ठतट् इति अत्र संयोगान्तलोपात् संयोगादिलोपः बलीयान् भवति ।

२२ - ५५ - ननु च दत्वे कृते न भविष्यति ।

२३ - ५५ - असिद्धम् दत्वम् ।

२४ - ५५ - तस्य असिद्धत्वात् प्राप्नोति ।

२५ - ५५ - सिद्धकाण्डे पठितम् वस्वादिषु दत्वम् सौ दीर्घत्वे इति ।

२६ - ५५ - तत्र सौ दीर्घत्वग्रहणम् न करिष्यते ।

२७ - ५५ - वस्वादिषु दत्वम् इति एव ।

२८ - ५५ - एवम् अपि अपदान्तत्वात् न प्राप्नोति ।

२९ - ५५ - अथ सौ अपि पदम् भवति राजा तक्षा नलोपे कृते विभक्तेः श्रवणम् प्राप्नोति ।

३० - ५५ - सा एषा उभयतस्पाशा रज्जुः भवति ।

३१ - ५५ - रात्तलोपः नियमवचनात् ।

३२ - ५५ - रात् तस्य लोपः वक्तव्यः ।

३३ - ५५ - अबिभः भवान् ।

३४ - ५५ - अजागः भवान् ।

३५ - ५५ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

३६ - ५५ - नियमवचनात् ।

३७ - ५५ - रात् सस्य इति एतस्मात् नियमात् न प्राप्नोति ।

३८ - ५५ - न एषः दोषः ।

३९ - ५५ - रात् सस्य इति अत्र तकारः अपि निर्दिश्यते ।

४० - ५५ - यदि एवम् कीर्तयतेः अप्रत्ययः कीः इति प्राप्नोति ।

४१ - ५५ - कीर्त् इति च इष्यते ।

४२ - ५५ - यथालक्षणम् अप्रयुक्ते ।

४३ - ५५ - रोः उत्त्वम् च ।

४४ - ५५ - रोः उत्त्वम् च वक्तव्यम् ।

४५ - ५५ - अभिनः अत्र, अच्छिनः अत्र ।

४६ - ५५ - संयोगान्तलोपस्य असिद्धत्वात् अतः अति इति उत्त्र्वम् न प्राप्नोति ।

४७ - ५५ - न वा संयोगान्तलोपस्य उत्त्वे सिद्धत्वात् ।

४८ - ५५ - न वा वक्तव्यम् ।

४९ - ५५ - किम् कारणम् ।

५० - ५५ - संयोगान्तलोपस्य उत्त्वे सिद्धत्वात् ।

५१ - ५५ - संयोगान्तलोपः उत्त्वे सिद्धः भवति ।

५२ - ५५ - यथा हरिवः मेदिनम् इति । तत् यथा हरिवः मेदिनम् त्वा इति अत्र संयोगान्तलोपः उत्त्वे सिद्धः भवति ।

५३ - ५५ - सः एव दर्हि दोषः सा एषा उभयतस्पाशा ।

५४ - ५५ - तस्मात् अशक्यः अपृक्तलोपः संयोगान्तलोपः विज्ञातुम् ।

५५ - ५५ - न चेत् विज्ञायते द्विहलपृक्तग्रहणम् तिस्योः च ग्रहणम् कर्तव्यम् एव ।

१ - ६६ - सम्बुद्धिलोपे डतरादिभ्यः प्रतिषेधः ।

२ - ६६ - सम्बुद्धिलोपे डतरादिभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ६६ - हे कतरत्, हे कतमत् ।

४ - ६६ - किम् उच्यते डतरादिभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः इति यदा अपृक्तस्य इति अनुवर्तते ।

५ - ६६ - अपृक्ताधिकारस्य निवृत्तत्वात् ।

६ - ६६ - निवृत्तः अपृक्ताधिकारः ।

७ - ६६ - किम् डतरादिभ्यः प्रतिषेधम् वक्ष्यामि इति अपृक्ताधिकारः निवर्त्यते ।

८ - ६६ - न इति आह ।

९ - ६६ - तत् च अमर्थम् ।

१० - ६६ - सः च अवश्यम् अपृक्ताधिकारः निवर्त्यः ।

११ - ६६ - किमर्थम् ।

१२ - ६६ - अमर्थम् ।

१३ - ६६ - अमः लोपः यथा स्यात् ।

१४ - ६६ - हे कुण्ड , हे पीठ ।

१५ - ६६ - निवृत्ते अपि अपृक्ताधिकारे अमः लोपः न प्राप्नोति ।

१६ - ६६ - न हि लोपः सर्वापहारी ।

१७ - ६६ - मा भूत् सर्वस्य लोपः ।

१८ - ६६ - अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति अन्त्यस्य लोपे कृते द्वयोः अकारयोः पररूपेण सिद्धम् रूपम् स्यात् हे कुण्ड , हे पीठ इति ।

१९ - ६६ - यदि एतत् लभ्येत कृतम् स्यात् ।

२० - ६६ - तत् तु न लभ्यते ।

२१ - ६६ - किम् कारणम् ।

२२ - ६६ - अत्र हि तस्मात् इति उत्तरस्य आदेः परस्य इति अकारस्य लोपः प्राप्नोति ।

२३ - ६६ - अकारलोपे च सति मकारे अतः दीर्घः यञि सुपि च इति दीर्घत्वे हे कुण्डाम् , हे पीठाम् इति एतत् रूपम् प्रसज्येत ।

२४ - ६६ - एवम् तर्हि हलः लोपः सम्बुद्धिलोपः ।

२५ - ६६ - तत् हल्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२६ - ६६ - न कर्तव्यम् ।

२७ - ६६ - प्रकृतम् अनुवर्तते ।

२८ - ६६ - क्व प्रकृतम् ।

२९ - ६६ - हल्ङ्याब्भ्यः दीर्घात् सुतिसि अपृक्तम् हल् इति ।

३० - ६६ - तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः ।

३१ - ६६ - न एषः दोषः ।

३२ - ६६ - एङ् ह्रस्वात् इति एषा पञ्चमी हल् इति अस्याः प्रथमायाः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मात् इति उत्तरस्य इति ।

३३ - ६६ - एवम् अपि प्रथमयोः पूर्वसवर्णदीर्घत्वे कृते हे पीठा इति एतत् रूपम् प्रसज्येत ।

३४ - ६६ - अमि पूर्वत्वम् अत्र बाधकम् भविष्यति ।

३५ - ६६ - अमि इति उच्यते न च अत्र अमम् पश्यामः ।

३६ - ६६ - एकदेशविकृतम् अनन्यवत् भवति इति ।

३७ - ६६ - अथ वा इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

३८ - ६६ - सम्बुद्धिलोपः क्रियताम् एकादेशः इति ।

३९ - ६६ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

४० - ६६ - परत्वात् एकादेशः ।

४१ - ६६ - एवम् अपि एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावात् सम्बुद्धिलोपः न प्राप्नोति ।

४२ - ६६ - अन्तादिवद्भावेन व्यपवर्गः भविष्यति ।

४३ - ६६ - उभयतः आश्रये न अन्तादिवत् ।

४४ - ६६ - न उभयतः आश्रयः करिष्यते ।

४५ - ६६ - कथम् ।

४६ - ६६ - न एवम् विज्ञायते ।

४७ - ६६ - ह्रस्वात् उत्तरस्याः सम्बुद्धेः लोपः भवति इति ।

४८ - ६६ - कथम् तर्हि ।

४९ - ६६ - ह्रस्वात् उत्तरस्य हलः लोपः भवति सः चेत् सम्बुद्धेः इति ।

५० - ६६ - सः तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

५१ - ६६ - न वक्तव्यः ।

५२ - ६६ - उक्तम् वा ।

५३ - ६६ - किम् उक्तम् ।

५४ - ६६ - सिद्धम् अनुनासिकोपधत्वात् इति ।

५५ - ६६ - एवम् अपि दलोपः साधीयः प्राप्नोति ।

५६ - ६६ - दुक्करणात् वा ।

५७ - ६६ - अथ वा दुक् डतरादीनाम् इति वक्ष्यामि ।

५८ - ६६ - डित्करणात् वा ।

५९ - ६६ - अथ वा डित् अयम् शब्दः करिष्यते ।

६० - ६६ - सः तर्हि डकारः कर्तव्यः ।

६१ - ६६ - न कर्तव्यः ।

६२ - ६६ - क्रियते न्यासे एव ।

६३ - ६६ - द्विडकारः निर्देशः अद्ड् डतरादिभ्यः इति ।

६४ - ६६ - एवम् अपि लोपः प्राप्नोति ।

६५ - ६६ - विहितविशेषणम् ह्रस्वग्रहणम् ।

६६ - ६६ - यस्मात् ह्रस्वात् सम्बुद्धिः विहिता इति ।

१ - २० - अपृक्तसम्बुद्धिलोपाभ्याम् लुक् ।

२ - २० - अपृक्तसम्बुद्धिलोपाभ्याम् लुक् भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - २० - अपृक्तलोपस्य अवकाशः गोमान् , यवमान् ।

४ - २० - लुकः अवकाशः त्रपु, जतु ।

५ - २० - इह उभयम् प्राप्नोति ।

६ - २० - तत् ब्राह्मणकुलम् , यत् ब्राह्मणकुलम् ।

७ - २० - सम्बुद्धिलोपस्य अवकाशः हे अग्ने, हे वायो ।

८ - २० - लुकः सः एव ।

९ - २० - इह उभयम् प्राप्नोति ।

१० - २० - हे त्रपु , हे जतु ।

११ - २० - लुक् भवति विप्रतिषेधेन ।

१२ - २० - सः तर्हि विप्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१३ - २० - न वा लोपलुकोः लुगवधारणात् यथा अनडुह्यते इति ।

१४ - २० - न वा अर्थः विप्रतिषेधेन ।

१५ - २० - किम् कारणम् ।

१६ - २० - लोपलुकोः लुगवधारणात् ।

१७ - २० - लोपलुकोः हि लुक् अवधार्यते ।

१८ - २० - लुक् लोपयणयवायावेकादेशेभ्यः ।

१९ - २० - यथा अनडुह्यते इति ।

२० - २० - तत् यथा अनड्वान् इव आचरति अनडुह्यते इति अत्र लोपलुकोः लुक् अवधार्यते एवम् इह अपि ।

१ - १६ - अयम् योगः शक्यः अवक्तुम् ।

२ - १६ - कथम् अग्ने त्री ते वजिना त्री सधस्था , त ता पिण्डानाम् इति ।

३ - १६ - पूर्वसवर्णेन अपि एतत् सिद्धम् ।

४ - १६ - न सिध्यति ।

५ - १६ - नुमा व्यवहितत्वात् पूर्वसवर्णः न प्राप्नोति ।

६ - १६ - छन्दसि नपुंसकस्य पुंवद्भावः वक्तव्यः मधोः गृह्णाति , महोः तृप्ता इव आसते इति एवमर्थम् ।

७ - १६ - तत्र पूंवद्भावेन नुमः निवृत्तिः ।

८ - १६ - नुमि निवृत्ते पूर्वसवर्णेन सिद्धम् ।

९ - १६ - भवेत् सिद्धम् अग्ने त्री ते वजिना त्री षधस्था इति ।

१० - १६ - इदम् तु न सिध्यति त ता पिण्डानाम् इति ।

११ - १६ - इदम् अपि सिद्धम् ।

१२ - १६ - कथम् ।

१३ - १६ - साप्तमिके पूर्वसवर्णे कृते पुनः षाष्ठिकः भविष्यति ।

१४ - १६ - एवम् अपि जसि गुणः प्राप्नोति ।

१५ - १६ - वक्ष्यति एतत् ।

१६ - १६ - जसादिषु छन्दोवावचनम् प्राक् णौ चङि उपधायाः इति ।

१ - ५५ - तुकि पूर्वान्ते नपुंसकोपसर्जनह्रस्वत्वम् द्विगुस्वरः च ।

२ - ५५ - तुकि पूर्वान्ते नपुंसकोपसर्जनह्रस्वत्वम् द्विगुस्वरः च न सिध्यति ।

३ - ५५ - आराशस्त्रि छत्रम् , धानाशष्कुलि छत्रम् ।

४ - ५५ - निष्कौशाम्बि छत्रम् , निर्वाराणसि छत्रम् ।

५ - ५५ - पञ्चारत्नि छत्रम् , दशारत्नि छत्रम् ।

६ - ५५ - तुके कृते अनन्त्यत्वात् एते विधयः न प्राप्नुवन्ति ।

७ - ५५ - न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।

८ - ५५ - न वा एषः दोषः ।

९ - ५५ - किम् कारणम् ।

१० - ५५ - बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।

११ - ५५ - बहिरङ्गलक्षणः तुक् ।

१२ - ५५ - अन्तरङ्गाः एते विधयः ।

१३ - ५५ - असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे ।

१४ - ५५ - इदम् तर्हि ग्रामणिपुत्रः , सेनानिपुत्रः इति ह्रस्वत्वे कृते तुक् प्राप्नोति ।

१५ - ५५ - ग्रामणिपुत्रादिषु च अप्राप्तिः ।

१६ - ५५ - ग्रामणिपुत्रादिषु च अप्राप्तिः ।

१७ - ५५ - किम् कारणम् ।

१८ - ५५ - बहिरङ्गलक्षणत्वात् एव ।

१९ - ५५ - अथ वा परादिः करिष्यते ।

२० - ५५ - परादौ संयोगादेः इति अतिप्रसङ्गः ।

२१ - ५५ - परादौ संयोगादेः इति अतिप्रसङ्गः भवति ।

२२ - ५५ - अपच्छायात् ।

२३ - ५५ - वा अन्यस्य संयोगादेः इति एत्वम् प्रसज्येत ।

२४ - ५५ - विलोपवचनम् च ।

२५ - ५५ - वेः च लोपः वक्तव्यः ।

२६ - ५५ - अग्निचित् , सोमसुत् ।

२७ - ५५ - अपृक्तस्य इति वेः लोपः न प्राप्नोति ।

२८ - ५५ - न एषः दोषः ।

२९ - ५५ - अपृक्तग्रहणम् न करिष्यते ।

३० - ५५ - यदि न क्रियते दर्विः , जागृविः , अत्र अपि प्राप्नोति ।

३१ - ५५ - अनुनासिकपरस्य विशब्दस्य ग्रहणम् शुद्धपरः च अत्र विशब्दः ।

३२ - ५५ - एवम् अपि सतुक्कस्य लोपः प्राप्नोति ।

३३ - ५५ - निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति एवम् न भविष्यति ।

३४ - ५५ - इट्प्रतिषेधः च ।

३५ - ५५ - इट्प्रतिषेधः च वक्तव्यः ।

३६ - ५५ - परीतत् ।

३७ - ५५ - सतुक्कस्य वलादिलक्षणः इट् प्रसज्येत ।

३८ - ५५ - एवम् तर्हि अभक्तः ।

३९ - ५५ - अभक्ते स्वरः ।

४० - ५५ - यदि अभक्तः तर्हि स्वरे दोषः भवति ।

४१ - ५५ - दधि छादयति , मधु छादयति ।

४२ - ५५ - तिङ् अतिङः इति निघातः न प्राप्नोति ।

४३ - ५५ - ननु च तुक् एव अतिङ् ।

४४ - ५५ - न तुकः परस्य निघातः प्राप्नोति ।

४५ - ५५ - किम् कारणम् ।

४६ - ५५ - नञिवयुक्तम् अन्यसदृशाधिकरणे ।

४७ - ५५ - तथा हि अर्थगतिः ।

४८ - ५५ - नञ्युक्ते इवयुक्ते वा अन्यस्मिन् तत्सदृशे कार्यम् विज्ञायते ।

४९ - ५५ - तथा हि अर्थः गम्यते ।

५० - ५५ - तत् यथा ।

५१ - ५५ - अब्राह्मणम् आनय इति उक्ते ब्राह्मणसदृशम् एव आनयति ।

५२ - ५५ - न असौ लोष्टम् आनीय कृती भवति ।

५३ - ५५ - एवम् इह अपि अतिङ् इति तिङ्प्रतिषेधात् अन्यस्मात् अतिङः तिङ्सदृशात् कार्यम् विज्ञास्यते ।

५४ - ५५ - किम् च अन्यत् अतिङ् तिङ्सदृशम् ।

५५ - ५५ - पदम् ।

१ - ७ - अयम् योगः शक्यः अवक्तुम् ।

२ - ७ - कथम् ।

३ - ७ - अधिकरणम् नाम त्रिप्रकारम् व्यापकम् औपश्लेषिकम् वैषयिकम् इति ।

४ - ७ - शब्दस्य च शब्देन कः अन्यः अभिसम्बन्धः भवितुम् अर्हति अन्यत् अतः उपश्लेषात् ।

५ - ७ - इकः यण् अचि ।

६ - ७ - अचि उपश्लिष्टस्य इति ।

७ - ७ - तत्र अन्तरेण संहिताग्रहणम् संहितायाम् एव भविष्यति ।

१ - ६ - अथ किमर्थम् आङ्माङोः सानुबन्धकयोः निर्देशः ।

२ - ६ - आङ्माङोः सानुबन्धकनिर्देशः गतिकर्मप्रवचनीयप्रतिषेधसम्प्रत्ययार्थः ।

३ - ६ - आङ्माङोः सानुबन्धकयोः निर्देशः क्रियते आङः गतिकर्मप्रवचनीयसम्प्रत्ययार्थः माङः प्रतिषेधसम्प्रत्ययार्थः ।

४ - ६ - इह मा भूत् ।

५ - ६ - आ छाया, आच् छाया ।

६ - ६ - प्रमा छन्दः , प्रमाच् छन्दः ।

१ - ४ - दीर्घात् पदान्तात् वा विश्वजनादीनाम् छन्दसि ।

२ - ४ - दीर्घात् पदान्तात् वा इति अत्र विश्वजनादीनाम् छन्दसि उपसङ्ख्यनम् कर्तव्यम् ।

३ - ४ - विश्वजनस्य छत्रम् , विश्वजनस्य च्छत्रम् ।

४ - ४ - न छायाम् कुरवः अपराम् , नच् छायाम् कुरवः अपराम् ।

१ - ४९ - इग्ग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ४९ - इह मा भूत् ।

३ - ४९ - अग्निचित् अत्र , सोमसुत् अत्र ।

४ - ४९ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

५ - ४९ - जश्त्वम् अत्र बाधकम् भविष्यति ।

६ - ४९ - जश्त्वम् न सिद्धम् यणम् अत्र पश्य । असिद्धम् अत्र जश्त्वम् ।

७ - ४९ - तस्य असिद्धत्वात् यणादेशः प्राप्नोति ।

८ - ४९ - यः च अपदान्तः हल् अचः च पूर्वः ।

९ - ४९ - यः च अपदान्तः हल् अचः च पूर्वः तस्य प्राप्नोति ।

१० - ४९ - पचति इति ।

११ - ४९ - एवम् तर्हि दीर्घस्य यण् ।

१२ - ४९ - दीर्घस्य यण् आदेशम् वक्ष्यामि ।

१३ - ४९ - तत् दीर्घग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१४ - ४९ - न कर्तव्यम् ।

१५ - ४९ - प्रकृतम् अनुवर्तते ।

१६ - ४९ - क्व प्रकृतम् ।

१७ - ४९ - दीर्घात् पदान्तात् वा इति ।

१८ - ४९ - तत् वै पञ्चमीनिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः ।

१९ - ४९ - अचि इति एषा सप्तमी दीर्घात् इति पञ्चम्याः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मिन् इति निर्दिष्टे पूर्वस्य इति ।

२० - ४९ - भवेत् सिद्धम् कुमारी अत्र , ब्रह्मबन्ध्वर्थम् इति ।

२१ - ४९ - इदम् तु न सिध्यति ।

२२ - ४९ - दधि अत्र , मधु अत्र इति ।

२३ - ४९ - ह्रस्वः इति प्र्तवृत्तम् ।

२४ - ४९ - ह्रस्वग्रहणम् अपि प्रकृतम् अनुवर्तते ।

२५ - ४९ - क्व प्रकृतम् ।

२६ - ४९ - ह्रस्व्यस्य पिति कृति तुक् इति ।

२७ - ४९ - यदि तत् अनुवर्तते दीर्घात् पदान्तात् वा इति ह्रस्वात् अपि पदान्तात् विकल्पेन प्राप्नोति ।

२८ - ४९ - सम्बन्धवृत्त्या ।

२९ - ४९ - सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते ।

३० - ४९ - ह्रस्व्यस्य पिति कृति तुक् ।

३१ - ४९ - संहितायाम् ह्रस्व्यस्य पिति कृति तुक् ।

३२ - ४९ - छे च ह्रस्व्यस्य पिति कृति तुक् ।

३३ - ४९ - आङ्माङोः च ह्रस्व्यस्य पिति कृति तुक् ।

३४ - ४९ - दीर्घात् पदान्तात् वा ह्रस्व्यस्य पिति कृति तुक् ।

३५ - ४९ - ततः इकः यण् अचि ।

३६ - ४९ - ह्रस्व्यस्य इति वर्तते ।

३७ - ४९ - पिति कृति तुक् इति निवृत्तम् ।

३८ - ४९ - इह तर्हि प्राप्नोति चयनम् , चायकः , लवणम् , लावकः ।

३९ - ४९ - अयादयः अत्र बाधकाः भविष्यन्ति ।

४० - ४९ - इह तर्हि प्राप्नोति खट्वा इन्द्रः , माला इन्द्रः , खट्वा एलका , माला एलका ।

४१ - ४९ - गुणवृद्धिबाध्यः ।

४२ - ४९ - गुणवृद्धी अत्र बाधिके भविष्यतः ।

४३ - ४९ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

४४ - ४९ - इकः अचि यण् एव स्यात् ।

४५ - ४९ - यत् अन्यत् प्राप्नोति तत् मा भूत् इति ।

४६ - ४९ - किम् च अन्यत् प्राप्नोति ।

४७ - ४९ - शाकलम् ।

४८ - ४९ - सिन्नित्यसमासयोः शाकलप्रतिषेधम् चोदयिष्यति ।

४९ - ४९ - स न वक्तव्यः भवति ।

१ - ३९ - यणादेशः प्लुतपूर्वस्य च ।

२ - ३९ - यणादेशः प्लुतपूर्वस्य च इति वक्तव्यम् ।

३ - ३९ - अग्ना३इ* इन्द्रम् , अग्ना३य् इन्द्रम् , पटा३उ* उदकम् , पटा३व् उदकम् , अग्ना३इ* आशा , अग्ना३य् आशा , पटा३उ* आशा , पटा३व् आशा ।

४ - ३९ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

५ - ३९ - असिद्धः प्लुतः प्लुतविकारौ च इमौ ।

६ - ३९ - सिद्धः प्लुतः स्वरसन्धिषु ।

७ - ३९ - कथम् ज्ञायते ।

८ - ३९ - यत् अयम् प्लुतप्रगृह्याः अचि इति प्लुतस्य प्रकृतिभावम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः सिद्धः प्लुतः स्वरसन्धिषु इति ।

९ - ३९ - कथम् कृत्वा ज्ञापकम् ।

१० - ३९ - सतः हि कार्यिणः कार्येण भवितव्यम् ।

११ - ३९ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् दीर्घशाकलप्रतिषेधार्थम् ।

१२ - ३९ - दीर्घत्वम् शाकलम् च मा भूत् इति ।

१३ - ३९ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

१४ - ३९ - आरभ्यते प्लुतपूर्वस्य यणादेशः तयोः य्वौ अचि संहितायाम् इति ।

१५ - ३९ - तत् दीर्घशाकलप्रतिषेधार्थम् भविष्यति ।

१६ - ३९ - तत् न वक्तव्यम् भवति ।

१७ - ३९ - ननु च तस्मिन् अपि उच्यमाने इदम् न वक्तव्यम् भवति ।

१८ - ३९ - अवश्यम् इदम् वक्तव्यम् यौ प्लुतपूर्वौ इदुतौ अप्लुतविकारौ तदर्थम् ।

१९ - ३९ - भो३इ इन्द्रम् , भो३य् इन्द्रम् , भो३इ इह भो३य् इह इति ।

२० - ३९ - यद् तर्हि अस्य निबन्धनम् अस्ति इदम् एव वक्तव्यम् ।

२१ - ३९ - तत् न वक्तव्यम् ।

२२ - ३९ - तत् अपि अवश्यम् स्वरार्थम् वक्तव्यम् ।

२३ - ३९ - अनेन हि सति उदात्तस्वरितयोः यणः इति एषः स्वरः प्रसज्येत ।

२४ - ३९ - तेन पुनः सति असिद्धत्वात् न भविष्यति ।

२५ - ३९ - यदि तर्हि तस्य निबन्धनम् अस्ति तत् एव वक्तव्यम् ।

२६ - ३९ - इदम् न वक्तव्यम् ।

२७ - ३९ - ननु च उक्तम् इदम् अपि अवश्यम् वक्तव्यम् यौ प्लुतपूर्वौ इदुतौ अप्लुतविकारौ तदर्थम् ।

२८ - ३९ - भो३इ इन्द्रम् , भो३य् इन्द्रम् , भो३इ इह भो३य् इह इति ।

२९ - ३९ - छान्दसम् एतत् दृष्टानुविधिः छन्दसि भवति ।

३० - ३९ - यत् तर्हि न छान्दसम् भो३य् इन्द्रम् , भो३य् इह इति साम गायति ।

३१ - ३९ - एषः अपि छन्दसि दृष्टस्य अनुप्रयोगः क्रियते ।

३२ - ३९ - जश्त्वम् न सिद्धम् यणम् अत्र पश्य ।

३३ - ३९ - यः च अपदान्तः हल् अचः च पूर्वः ।

३४ - ३९ - दीर्घस्य यण् ।

३५ - ३९ - ह्रस्वः इति प्र्तवृत्तम् ।

३६ - ३९ - सम्बन्धवृत्त्या ।

३७ - ३९ - गुणवृद्धिबाध्यः ।

३८ - ३९ - नित्ये च यः शाकलभाक्समासे तदर्थम् एतद् भगवान् चकार ।

३९ - ३९ - सामर्थ्ययोगात् न हि किम् चित् अस्मिन् पश्यामि शास्त्रे यत् अनर्थकम् स्यात् ।

१ - २४ - वान्तादेशे स्थानिनिर्देशः ।

२ - २४ - वान्तादेशे स्थानिनिर्देशः कर्तव्यः ।

३ - २४ - ओकारौकारयोः इति वक्तव्यम् एकारैकारयोः मा भूत् इति ।

४ - २४ - सः तर्हि कर्तव्यः ।

५ - २४ - न कर्तव्यः ।

६ - २४ - वान्तग्रहणम् न करिष्यते ।

७ - २४ - एचः यि प्रत्यये अयादयः भवन्ति इति एव सिद्धम् ।

८ - २४ - यदि वान्तग्रहणम् न क्रियते चेयम् , जेयम् इति अत्र अपि प्राप्नोति ।

९ - २४ - क्षय्यजय्यौ शक्यार्थे इति एतत् नियमार्थम् भविष्यति ।

१० - २४ - क्षिज्योः एव इति ।

११ - २४ - तयोः तर्हि शक्यार्थात् अन्यत्र अपि प्राप्नोति ।

१२ - २४ - क्षेयम् पापम् , जेयः वृषलः इति ।

१३ - २४ - उभयतः नियमः विज्ञास्यते ।

१४ - २४ - क्षिज्योः एव एचः तयोः च शक्यार्थे एव इति ।

१५ - २४ - इह अपि तर्हि नियमात् न प्राप्नोति ।

१६ - २४ - लव्यम् , पव्यम् , अवश्यलाव्यम् , अवश्यपाव्यम् ।

१७ - २४ - तुल्यजातीयस्य नियमः ।

१८ - २४ - कः च तुल्यजातीयः ।

१९ - २४ - यथाजातीयकः क्षिज्योः एच् ।

२० - २४ - कथञ्जातीयकः क्षिज्योः एच् ।

२१ - २४ - एकारः ।

२२ - २४ - एवम् अपि रायम् इच्छति , रैयति , अत्र अपि प्राप्नोति ।

२३ - २४ - रायिः छान्दसः ।

२४ - २४ - दृष्टानुविधिः छन्दसि भवति ।

१ - ८ - गोः यूतौ छन्दसि ।

२ - ८ - गोः यूतौ छन्दसि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ८ - अ नः मित्रावरुणा घृतैः गव्यूतिम् उक्षतम् ।

४ - ८ - गोयूतिम् इति एव अन्यत्र ।

५ - ८ - अध्वपरिमाणे च ।

६ - ८ - अध्वपरिमाणे च गोः यूतौ उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

७ - ८ - गव्यूतिम् अध्वानम् गतः ।

८ - ८ - गोयूतिम् इति एव अन्यत्र ।

१ - १३ - एवकारः किमर्थः ।

२ - १३ - नियमार्थः ।

३ - १३ - न एतत् प्रयोजनम् ।

४ - १३ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

५ - १३ - सिद्धे विधिः आरभ्यमाणः अन्तरेण एवकारम् नियमार्थङ् भविष्यति ।

६ - १३ - इष्टतः अवधारणार्थः तर्हि ।

७ - १३ - यथा एवम् विज्ञायेत ।

८ - १३ - धातोः तन्निमित्तस्य एव इति ।

९ - १३ - मा एवम् विज्ञायि ।

१० - १३ - धातोः एव तन्निमित्तस्य इति ।

११ - १३ - किम् च स्यात् ।

१२ - १३ - अधातोः तन्निमित्तस्य न स्यात् ।

१३ - १३ - शङ्कव्यम् दारु , पिचव्यः कार्पासः इति ।

१ - ५ - तत् इति अनेन किम् प्रतिनिर्दिश्यते ।

२ - ५ - सः एव क्रीणात्यर्थः ।

३ - ५ - इह मा भूत् ।

४ - ५ - क्रेयम् नः धान्यम् ।

५ - ५ - न च अस्ति क्रय्यम् इति ।

१ - १४ - भय्यादिप्रकरणे ह्रदय्याः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - १४ - भय्यादिप्रकरणे ह्रदय्याः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १४ - ह्रदय्याः आपः ।

४ - १४ - अव् शरस्य च ।

५ - १४ - शरस्य च ह्रदस्य च अतः अव् वक्तयः ।

६ - १४ - ह्रदव्याः आपः ।

७ - १४ - शरव्याः वै तेजनम् ।

८ - १४ - शरव्यस्य पशून् अभिघातकः स्यात् ।

९ - १४ - शरुवृत्तात् वा सिद्धम् ।

१० - १४ - शरुवृत्तात् वा सिद्धम् पुनः सिद्धम् एतत् ।

११ - १४ - ऋञ्जती शरुः इति अपि दृश्यते ।

१२ - १४ - ऋञ्जती शरुः इति अपि शरुशब्दप्रवृत्तिः दृश्यते ।

१३ - १४ - शरुहस्तः इति च लोके ।

१४ - १४ - शरुहस्तः इति च लोके शरहस्तम् उपाचरन्ति ।

१ - ५१ - एकवचनम् किमर्थम् ।

२ - ५१ - एकवचनम् पृथक् आदेशप्रतिषेधार्थम् ।

३ - ५१ - एकवचनम् क्रियते एकः आदेशः यथा स्यात् ।

४ - ५१ - पृथक् आदेशः मा भूत् इति ।

५ - ५१ - न वा द्रव्यवत् कर्मचोदनायाम् द्वयोः एकस्य अभिनिर्वृत्तेः ।

६ - ५१ - न वा एतत् प्रयोजनम् अस्ति ।

७ - ५१ - किम् कारणम् ।

८ - ५१ - द्रव्यवत् कर्मचोदनायाम् द्वयोः एकस्य अभिनिर्वृत्तेः एकः आदेशः भविष्यति ।

९ - ५१ - तत् यथा द्रव्येषु कर्मचोदनायाम् द्वयोः एकस्य अभिनिर्वृत्तिः भवति ।

१० - ५१ - अनयोः पूलयोः कटम् कुरु ।

११ - ५१ - अनयोः मित्पिण्डयोः घटम् कुरु इति ।

१२ - ५१ - न च उच्यते एकम् इति एकम् च असौ करोति ।

१३ - ५१ - किम् पुनः कारणम् द्रव्येषु कर्मचोदनायाम् द्वयोः एकस्य अभिनिर्वृत्तिः भवति ।

१४ - ५१ - तत् च एकवाक्यभावात् ।

१५ - ५१ - एकवाक्यभावात् द्रव्येषु कर्मचोदनायाम् द्वयोः एकस्य अभिनिर्वृत्तिः भवति ।

१६ - ५१ - आतः च एकवाक्यभावात् ।

१७ - ५१ - व्याकरणे अपि हि अन्यत्र द्वयोः स्थानिनोः एकः आदेशः भवति ।

१८ - ५१ - ज्वरत्वरस्रिव्यविमवाम् उपधायाः च ।

१९ - ५१ - भ्रस्जः रोपधयोः रम् अन्यतरस्याम् इति ।

२० - ५१ - यत् तावत् उच्यते एकवाक्यभावात् इति तत् न ।

२१ - ५१ - अर्थात् प्रकरणात् वा लोके द्वयोः एकस्य अभिनिर्वृत्तिः भवति ।

२२ - ५१ - आतः च अर्थात् प्रकरणात् वा ।

२३ - ५१ - व्याकरणे अपि हि अन्यत्र द्वयोः स्थानिनोः द्वौ आदेशौ भवतः ।

२४ - ५१ - रदाभ्याम् निष्ठातः नः पूर्वस्य च दः ।

२५ - ५१ - उभौ साभ्यासस्य इति ।

२६ - ५१ - कथम् यत् तत् उक्तम् व्याकरणे अपि हि अन्यत्र द्वयोः स्थानिनोः एकः आदेशः भवति ।

२७ - ५१ - ज्वरत्वरस्रिव्यविमवाम् उपधायाः च ।

२८ - ५१ - भ्रस्जः रोपधयोः रम् अन्यतरस्याम् इति ।

२९ - ५१ - इह तावत् ज्वरत्वरस्रिव्यविमवाम् उपधायाः च इति ।

३० - ५१ - स्ताम् द्वौ ऊठौ ।

३१ - ५१ - न अस्ति दोषः ।

३२ - ५१ - सवर्णदीर्घत्वेन सिद्धम् ।

३३ - ५१ - इह भ्रस्जः रोपधयोः रम् अन्यतरस्याम् इति ।

३४ - ५१ - वक्ष्यति हि एतत् ।

३५ - ५१ - भ्रस्जः रोपधयोः लोपः आगमः रम् विधीयते इति ।

३६ - ५१ - यत् उच्यते अर्थात् प्रकरणात् वा इति तत् न ।

३७ - ५१ - किम् कारणम् ।

३८ - ५१ - एकवाक्यभावात् एव लोके द्वयोः एकस्य अभिनिर्वृत्तिः भवति ।

३९ - ५१ - आतः च एकवाक्यभावात् ।

४० - ५१ - अङ्ग हि भवान् ग्राम्यम् पांसुलपादम् अप्रकरणज्ञम् आगतम् ब्रवीतु अनयोः पूलयोः कटम् कुरु ।

४१ - ५१ - अनयोः मित्पिण्डयोः घटम् कुरु इति ।

४२ - ५१ - एकम् एव असौ करिष्यति ।

४३ - ५१ - कथम् यत् उक्तम् व्याकरणे अपि हि अन्यत्र द्वयोः स्थानिनोः द्वौ आदेशौ भवतः ।

४४ - ५१ - रदाभ्याम् निष्ठातः नः पूर्वस्य च दः ।

४५ - ५१ - उभौ साभ्यासस्य इति ।

४६ - ५१ - इह तावत् रदाभ्याम् निष्ठातः नः पूर्वस्य च दः इति द्वे वाक्ये ।

४७ - ५१ - कथम् ।

४८ - ५१ - योगविभागः करिष्यते ।

४९ - ५१ - रदाभ्याम् निष्ठातः नः ।

५० - ५१ - ततः पूर्वस्य च दः इति ।

५१ - ५१ - इह उभौ साभ्यासस्य इति उभौग्रहणसामर्थ्यात् द्वौ आदेशौ भविष्यतः ।

१ - ५९ - तत्र अवयवे शास्त्रार्थसम्प्रत्ययः यथा लोके टत्र अवयवे शास्त्रार्थसम्प्रत्ययः प्राप्नोति यथा लोके ।

२ - ५९ - तत् यथा लोके ।

३ - ५९ - वसन्ते ब्राह्मणः अग्नीन् आदधीत इति सकृत् आधाय कृतः शास्त्रार्थः इति कृत्वा पुनः प्रवृत्तिः न भवति ।

४ - ५९ - तथा गर्भाष्टमे ब्राह्मणः उपनेयः इति सकृत् उपनीय कृतः शास्त्रार्थः इति कृत्वा पुनः प्रवृत्तिः न भवति ।

५ - ५९ - तथा त्रिः हृदयङ्गमाभिः अद्भिः अशब्दाभिः उपस्पृशेत् इति सकृत् उपस्पृश्य कृतः शास्त्रार्थः इति कृत्वा पुनः प्रवृत्तिः न भवति ।

६ - ५९ - एवम् इह अपि खट्वेन्द्रे कृतः शास्त्रार्थः इति कृत्वा मालेन्द्रादिषु न स्यात् ।

७ - ५९ - सिद्धम् तु धर्मोपदेशने अनवयवविज्ञानात् यथा लौकिकवैदिकेषु ।

८ - ५९ - सिद्धम् एतत् ।

९ - ५९ - कथम् ।

१० - ५९ - धर्मोपदेशनम् इदम् शास्त्रम् ।

११ - ५९ - धर्मोपदेशने च अस्मिन् शास्त्रे अनवयवेन शास्त्रार्थः सम्प्रतीयते यथा लौकिकेषु वैदिकेषु च कृतान्तेषु ।

१२ - ५९ - लोके तावत् ब्राह्मणः न हन्तव्यः ।

१३ - ५९ - सुरा न पेया इति ।

१४ - ५९ - ब्राह्मणमात्रम् न हन्यते सुरामात्रम् च न पीयते ।

१५ - ५९ - यदि च अवयवेन शास्त्रार्थसम्प्रत्ययः स्यात् एकम् च ब्राह्मणम् अहत्वा एकाम् च सुराम् अपीत्वा अन्यत्र कामचारः स्यात् ।

१६ - ५९ - तथा पूर्ववयाः ब्राह्मणः प्रत्युत्थेयः इति पूर्ववयोमात्रम् प्रत्युत्थीयते ।

१७ - ५९ - यदि अवयवेन शास्त्रार्थसम्प्रत्ययः स्यात् एकम् पूर्ववयसम् प्रत्युत्थाय अन्यत्र कामचारः स्यात् ।

१८ - ५९ - तथा वेदे खलु अपि ।

१९ - ५९ - वसन्ते ब्राह्मणः अग्निष्टोमादिभिः क्रतुभिः यजेत इति अग्न्याधाननिमित्तम् वसन्ते वसन्ते इज्यते ।

२० - ५९ - यदि अवयवेन शास्त्रार्थसम्प्रत्ययः स्यात् सकृत् इष्ट्वा पुनः इज्या न प्रवर्तेत ।

२१ - ५९ - उभयथा इह लोके दृश्यते ।

२२ - ५९ - अवयवेन अपि शास्त्रार्थसम्प्रत्ययः अनवयवेन अपि ।

२३ - ५९ - कथम् पुनः इदम् उभयम् लभ्यम् ।

२४ - ५९ - लभ्यम् इति आह ।

२५ - ५९ - कथम् ।

२६ - ५९ - इह तावत् वसन्ते ब्राह्मणः अग्नीन् आदधीत इति ।

२७ - ५९ - अग्न्याधानम् यज्ञमुखप्र्तिपत्त्यर्थम् ।

२८ - ५९ - सकृत् आधाय कृतः शास्त्रार्थः प्रतिपन्नम् यज्ञम् इति कृत्वा पुनः प्रवृत्तिः न भवति ।

२९ - ५९ - अतः अत्र अवयवेन शास्त्रार्थः सम्प्रतीयते ।

३० - ५९ - तथा गर्भाष्टमे ब्राह्मणः उपनेयः इति ।

३१ - ५९ - उपनयनम् संस्कारार्थम् ।

३२ - ५९ - सकृत् च असौ उपनीतः संस्कृतः भवति ।

३३ - ५९ - अतः अत्र अपि अवयवेन शास्त्रार्थः सम्प्रतीयते ।

३४ - ५९ - तथा त्रिः हृदयङ्गमाभिः अद्भिः अशब्दाभिः उपस्पृशेत् इति ।

३५ - ५९ - उपस्पर्शनम् शौचार्थम् ।

३६ - ५९ - सकृत् च असौ उपस्पृश्य शुचिः भवति ।

३७ - ५९ - अतः अत्र अपि अवयवेन शास्त्रार्थः सम्प्रतीयते ।

३८ - ५९ - इह इदानीम् ब्राह्मणः न हन्तव्यः ।

३९ - ५९ - सुरा न पेया इति ।

४० - ५९ - ब्राह्मणवधे सुरापाने च महान् दोषः उक्तः ।

४१ - ५९ - सः ब्राह्मणवधमात्रे सुरापानमात्रे च प्रसक्तः ।

४२ - ५९ - अतः अत्र अनवयवेन शास्त्रार्थः सम्प्रतीयते ।

४३ - ५९ - तथा पूर्ववयाः ब्राह्मणः प्रत्युत्थेयः इति ।

४४ - ५९ - पूर्ववयसः अप्रत्युत्थाने दोषः उक्तः प्रत्युत्थाने च गुणः ।

४५ - ५९ - कथम् ।

४६ - ५९ - ऊर्ध्वम् प्राणाः हि उत्क्रामन्ति यूनः स्थविरे आयति ।

४७ - ५९ - प्रत्युत्थानाभाभिवादाभ्याम् पुनः तान् प्रतिपद्यते इति ।

४८ - ५९ - सः च प्रूर्ववयोमात्रे प्रसक्तः ।

४९ - ५९ - अतः अत्र अपि अनवयवेन शास्त्रार्थः सम्प्रतीयते ।

५० - ५९ - तथा वसन्ते ब्राह्मणः अग्निष्टोमादिभिः क्रतुभिः यजेत इति इज्यायाः किम् चित् प्रयोजनम् उक्तम् ।

५१ - ५९ - किम् ।

५२ - ५९ - स्वर्गे लोके अप्सरसः एनम् जायाः भूत्वा उपशेरते इति ।

५३ - ५९ - तत् च द्वितीयस्याः तृतीयस्याः च इज्यायाः भवितुम् अर्हति ।

५४ - ५९ - अतः अत्र अपि अनवयवेन शास्त्रार्थः सम्प्रतीयते ।

५५ - ५९ - तथा शब्दस्य अपि ज्ञाने प्रयोगे प्रयोजनम् उक्तम् ।

५६ - ५९ - किम् ।

५७ - ५९ - एकः शब्दः सम्यक् ज्ञातः शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुक् भवति इति ।

५८ - ५९ - यदि एकः शब्दः सम्यक् ज्ञातः शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुक् भवति किमर्थम् द्वितीयः तृतीयः च प्रयुज्यते ।

५९ - ५९ - न वै कामानाम् तृप्तिः अस्ति ।

१ - २३ - अथ पूर्वग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - २३ - पूर्वपरग्रहणम् परस्य आदेशप्रतिषेधार्थम् ।

३ - २३ - पूर्वपरग्रहणम् क्रियते परस्य आदेशप्रतिषेधार्थम् ।

४ - २३ - परस्य आदेशः मा भूत् ।

५ - २३ - आत् गुणः इति ।

६ - २३ - कथम् च प्राप्नोति ।

७ - २३ - पञ्चमीनिर्दिष्टात् हि परस्य ।

८ - २३ - पञ्चमीनिर्दिष्टात् हि परस्य कार्यम् उच्यते ।

९ - २३ - तत् यथा द्व्यन्तरुपसर्गेभ्यः अपः ईत् इति ।

१० - २३ - षष्ठीनिर्दिष्टार्थम् तु ।

११ - २३ - षष्ठीनिर्दिष्टार्थम् च पूर्वपरग्रहणम् क्रियते ।

१२ - २३ - षष्ठीनिर्देशः यथा पकल्पेत ।

१३ - २३ - अनिर्दिष्टे हि षष्ठ्यर्थाप्रसिद्धिः ।

१४ - २३ - अक्रियमाणे हि पूर्वपरग्रहणे षष्ठ्यर्थस्य अप्रसिद्धिः स्यात् ।

१५ - २३ - कस्य ।

१६ - २३ - स्थानेयोगत्वस्य ।

१७ - २३ - न एषः दोषः ।

१८ - २३ - आत् इति एषा पञ्चमी अचि इति सप्तम्याः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मात् इति उत्तरस्य इति ।

१९ - २३ - तथा च अचि इति एषा सप्तमी आत् इति पञ्चम्याः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मिन् इति निर्दिष्टे पूर्वस्य इति ।

२० - २३ - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् पूर्वग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न उभे युगपत् प्रकल्पिके भवतः इति ।

२१ - २३ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

२२ - २३ - यत् उक्तम् सप्तमीपञ्चम्योः च भावात् उभयत्र षष्ठीप्रक्ल्̥प्तिः तत्र उभयकार्यप्रसङ्गः इति ।

२३ - २३ - सः न दोषः भवति ।
"http: -  - sa.wikibooks.org - wiki - %E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%
Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:20.1570000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

loan syndication

  • ऋण समूहन, ऋण का संघीकरण 
RANDOM WORD

Did you know?

pl. kartiksnanache ani kakadariche mahatva sangave ?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site