TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद १ - खण्ड ६१

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ६१
१ - ६५ - ह्वः सम्प्रसारणे योगविभागः ।

२ - ६५ - ह्वः सम्प्रसारणे योगविभागः कर्तव्यः ।

३ - ६५ - ह्वः सम्प्रसारणम् भवति णौ च संश्चङोः ।

४ - ६५ - ततः अभ्यस्तस्य च ।

५ - ६५ - अभ्यस्तस्य च ह्वः सम्प्रसारणम् भवति इति ।

६ - ६५ - किमर्थः योगविभागः ।

७ - ६५ - णौ संश्चङ्विषयाऋथः ।

८ - ६५ - णौ च संश्चङ्विषये ह्वः सम्प्रसारणम् यथा स्यात् ।

९ - ६५ - जुहावयिषति , अजूहवत् ।

१० - ६५ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

११ - ६५ - ह्वः अभ्यस्तस्य इति उच्यते न च एतत् ह्वः अभ्यस्तम् ।

१२ - ६५ - कस्य तर्हि ।

१३ - ६५ - ह्वाययतेः ।

१४ - ६५ - ह्वः एतत् अभ्यस्तम् ।

१५ - ६५ - कथम् ।

१६ - ६५ - एकाचः द्वे प्रथमस्य ।

१७ - ६५ - एवम् तर्हि ह्वयतेः अभ्यस्तस्य इति उच्यते न च अत्र ह्वयतिः अभ्यस्तः ।

१८ - ६५ - कः तर्हि ।

१९ - ६५ - ह्वाययतिः ।

२० - ६५ - ह्वयतिः एव अत्र अभ्यस्तः ।

२१ - ६५ - कथम् ।

२२ - ६५ - एकाचः द्वे प्रथमस्य इति ।

२३ - ६५ - एवम् अपि अभ्यस्तिनिमित्ते अनभ्यस्तप्रसारणार्थम् ।

२४ - ६५ - अभ्यस्तिनिमित्ते इति वक्तव्यम् ।

२५ - ६५ - किम् प्रयोजनम् ।

२६ - ६५ - अनभ्यस्तप्रसारणार्थम् ।

२७ - ६५ - अनभ्यस्तस्य प्रसारणम् यथा स्यात् ।

२८ - ६५ - जुहूषति , जोहूयते ।

२९ - ६५ - अभ्यस्तप्रसारणे हि अभ्यासप्रसारणाप्राप्तिः ।

३० - ६५ - अभ्यस्तप्रसारणे हि अभ्यासप्रसारणस्य अप्राप्तिः स्यात् ।

३१ - ६५ - न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् इति प्रतिषेधः प्रसज्येत ।

३२ - ६५ - न एषः दोषः ।

३३ - ६५ - व्यवहितत्वात् न भविष्यति ।

३४ - ६५ - समानाङ्गे प्रसारणप्रतिषेधात् प्रतिषेधः ।

३५ - ६५ - समानाङ्गे प्रसारणप्रतिषेधात् प्रतिषेधः प्राप्नोति ।

३६ - ६५ - समानाङ्गग्रहणम् तत्र चोदयिष्यति ।

३७ - ६५ - कृदन्तप्रतिषेधार्थम् च ।

३८ - ६५ - कृदन्तप्रतिषेधार्थम् च अभ्यस्तिनिमित्ते इति वक्तव्यम् ।

३९ - ६५ - किम् प्रयोजनम् ।

४० - ६५ - ह्वायकम् इच्छति ह्वायकीयति ।

४१ - ६५ - ह्वायकीयतेः सन् ।

४२ - ६५ - जिह्वायकीयिषति ।

४३ - ६५ - सः तर्हि निमित्तशब्दः उपादेयः ।

४४ - ६५ - न हि अन्तरेण निमित्तशब्दम् निमित्तार्थः गम्यते ।

४५ - ६५ - अन्तरेण अपि निमित्तशब्दम् निमित्तार्थः गम्यते ।

४६ - ६५ - तत् यथा दधित्रपुसम् प्रत्यक्षः ज्वरः ।

४७ - ६५ - ज्वरनिमित्तम् इति गम्यते ।

४८ - ६५ - नड्वलोदकम् पादरोगः ।

४९ - ६५ - पादरोगनिमित्तम् इति गम्यते ।

५० - ६५ - आयुः घृतम् ।

५१ - ६५ - आयुषः निमित्तम् इति गम्यते ।

५२ - ६५ - अथ वा अकारः मत्वर्थीयः ।

५३ - ६५ - अभ्यस्तम् अस्मिन् अस्ति सः अयम् अभ्यस्तः ।

५४ - ६५ - अभ्यस्तस्य इति ।

५५ - ६५ - अथ वा अभ्यस्तस्य इति न एषा ह्वयतिसमानाधिकरणा षष्ठी ।

५६ - ६५ - का तर्हि ।

५७ - ६५ - सम्बन्धषष्ठी ।

५८ - ६५ - अभ्यस्तस्य यः ह्वयतिः ।

५९ - ६५ - किम् च अभ्यस्तस्य ह्वयतिः ।

६० - ६५ - प्रकृतिः ।

६१ - ६५ - ह्वः अभ्यस्तस्य प्रकृतेः इति ।

६२ - ६५ - योगविभागः तु कर्तव्यः एव ।

६३ - ६५ - न अत्र ह्वयतिः अभ्यस्तस्य प्रकृतिः ।

६४ - ६५ - किम् तर्हि ।

६५ - ६५ - ह्वाययतिः ।

१ - १५ - अपस्पृधेथाम् इति किम् निपात्यते ।

२ - १५ - स्पर्धेः लङि आत्मनेपदानाम् मध्यमपुरुषस्य द्विवचने आथामि द्विर्वचनम् सम्प्रसारणम् अकारलोपः च निपात्यते ।

३ - १५ - इन्द्रः च विष्णो यत् अपस्पृधेथाम् ।

४ - १५ - अस्पृधेथाम् इति भाषायाम् ।

५ - १५ - अपरः आह अपपूर्वात् स्पर्धेः लङि आत्मनेपदानाम् मध्यमपुरुषस्य द्विवचने आथामि द्विर्वचनम् सम्प्रसारणम् अकारलोपः च निपात्यते ।

६ - १५ - इन्द्रः च विष्णो यत् अपस्पृधेथाम् ।

७ - १५ - अपास्पृधेथाम् इति भाषायाम् ।

८ - १५ - श्राताः श्रितम् इति किम् निपात्यते ।

९ - १५ - श्रीणातेः क्ते श्राभावश्रिभावौ निपात्येते ।

१० - १५ - क्व पुनः श्राभावः क्व वा श्रिभावः ।

११ - १५ - सोमे श्राभावः अन्यत्र श्रिभावः ।

१२ - १५ - न तर्हि इदानीम् इदम् भवति श्रितः सोमः इति ।

१३ - १५ - बहुवचने श्राभावः ।

१४ - १५ - न तर्हि इदानीम् इदम् भवति श्रिताः नः ग्रहाः इति ।

१५ - १५ - सोमबहुत्वे श्राभावः अन्यत्र श्रिभावः ।

१ - ६१ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - ६१ - वचिस्पवियजादीनाम् ग्रहादीनाम् च सम्प्रसारणम् उक्तम् ।

३ - ६१ - तत्र यावन्तः यणः सर्वेषाम् सम्प्रसारणम् प्राप्नोति ।

४ - ६१ - इष्यते च परस्य यथा स्यात् न पूर्वस्य तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् ।

५ - ६१ - किम् अन्ये अपि एवम् विधयः भवन्ति ।

६ - ६१ - अतः दीर्घः यञि ।

७ - ६१ - सुपि च इति ।

८ - ६१ - घटाभ्याम् ।

९ - ६१ - अकारमात्रस्य दीर्घत्वम् कस्मात् न भवति ।

१० - ६१ - अस्ति अत्र विशेषः ।

११ - ६१ - इयम् अत्र परिभाषा उपतिष्ठते ।

१२ - ६१ - अलः अन्त्यस्य इति ।

१३ - ६१ - ननु च इदानीम् एतया परिभाषया इह (ऋइह अपि - शक्यम् उपस्थातुम् ।

१४ - ६१ - न इति आह ।

१५ - ६१ - न हि वचिस्पवियजादीनाम् ग्रहादीनाम् च अन्त्यः यण् अस्ति ।

१६ - ६१ - एवम् तर्हि अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य कार्यम् भवति इति अन्त्यसस्देशः यः यण् तस्य कार्यम् भविष्यति ।

१७ - ६१ - न एतस्याः परिभाषायाः सन्ति प्रयोजनानि ।

१८ - ६१ - एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न सर्वस्य यणः सम्प्रसारणम् भवति इति यत् अयम् प्यायः पीभावम् शास्ति ।

१९ - ६१ - कथम् कृत्वा ज्ञापकम् ।

२० - ६१ - पीभाववचने एतत् प्रयोजनम् आपीनः अन्धुः , आपीनम् ऊधः एतत् रूपम् यथा स्यात् इति ।

२१ - ६१ - यदि च अत्र सर्वस्य यणः सम्प्रसारणम् स्यात् पीभाववचनम् अनर्थकम् स्यात् ।

२२ - ६१ - सम्प्रसारणे कृते सम्प्रसारणपरपूर्वत्वे च द्वयोः इकारयोः एकादेशे सिद्धम् रूपम् स्यात् आपीनः अन्धुः , आपीनम् ऊधः इति ।

२३ - ६१ - पश्यति तु आचार्यः न सर्वस्य यणः सम्प्रसारणम् भवति इति ।

२४ - ६१ - ततः अयम् प्यायः पीभावम् शास्ति ।

२५ - ६१ - न एतत् अस्ति ज्ञापकम् ।

२६ - ६१ - सिद्धे हि विधिः आरभ्यमाणः ज्ञापकार्थः भवति न च प्यायः सम्प्रसारणेन सिध्यति ।

२७ - ६१ - सम्प्रसारणे हि सति अन्त्यस्य प्रसज्येत ।

२८ - ६१ - एवम् अपि ज्ञापकम् एव ।

२९ - ६१ - कथम् ।

३० - ६१ - प्यायः इति न एषा स्थानषष्ठी ।

३१ - ६१ - का तर्हि ।

३२ - ६१ - विशेषणषष्ठी ।

३३ - ६१ - प्यायः यः यण् इति ।

३४ - ६१ - तत् एतत् ज्ञापयति आचार्यः न सर्वस्य यणः सम्प्रसारणम् भवति इति यत् अयम् प्यायः पीभावम् शास्ति ।

३५ - ६१ - एवम् अपि अनैकान्तिकम् एतत् ।

३६ - ६१ - एतावत् ज्ञाप्यते न सर्वस्य यणः सम्प्रसारणम् भवति इति ।

३७ - ६१ - तत्र कुतः एतत् परस्य भविष्यति न पूर्वस्य इति ।

३८ - ६१ - उच्यमाने अपि एतस्मिन् कुतः एतत् परस्य भविष्यति न पूर्वस्य इति ।

३९ - ६१ - एकयोगक्षणम् खलु अपि सम्प्रसारणम् ।

४० - ६१ - तत् यदि तावत् परम् अभिनिर्वृत्तम् पूर्वम् अपि अभिनिर्वृत्तम् एव ।

४१ - ६१ - प्रसक्तस्य अनभिनिर्वृत्तस्य प्रतिषेधेन निवृत्तिः शक्या कर्तुम् न अभिनिर्वृत्तस्य ।

४२ - ६१ - यः हि भुक्तवन्तम् ब्रूयात् मा भुक्थाः इति किम् तेन कृतम् स्यात् ।

४३ - ६१ - अथ अपि पूर्वम् अनभिनिर्वृत्तम् परम् अपि अनभिनिर्वृत्तम् एव ।

४४ - ६१ - तत्र निमित्तसंश्रयः अनुपपन्नः न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् इति ।

४५ - ६१ - न एषः दोषः ।

४६ - ६१ - यत् तावत् उच्यते उच्यमाने अपि एतस्मिन् कुतः एतत् परस्य भविष्यति न पूर्वस्य इति ।

४७ - ६१ - इह इङ्गितेन चेष्टितेन निमिषितेन महता वा सूत्रप्रबन्धेन आचार्याणाम् अभिप्रायः गम्यते ।

४८ - ६१ - एतत् एव ज्ञापयति परस्य भविष्यति न पूर्वस्य इति यत् अयम् न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् इति प्रतिषेधम् शास्ति ।

४९ - ६१ - यत् अपि उच्यते एकयोगलक्षणम् खलु अपि सम्प्रसारणम् ।

५० - ६१ - तत् यदि तावत् परम् अभिनिर्वृत्तम् पूर्वम् अपि अभिनिर्वृत्तम् एव ।

५१ - ६१ - प्रसक्तस्य अनभिनिर्वृत्तस्य प्रतिषेधेन निवृत्तिः शक्या कर्तुम् इति ।

५२ - ६१ - अस्तु उभयोः अभिनिर्वृत्तिः ।

५३ - ६१ - न वयम् पूर्वस्य प्रतिषेधम् शिष्मः ।

५४ - ६१ - किम् तर्हि ।

५५ - ६१ - सम्प्रसारणाश्रयम् यत् प्राप्नोति तस्य प्रतिषेधम् ।

५६ - ६१ - ततः पूर्वत्वे प्रतिषिद्धे यणादेशेन सिद्धम् ।

५७ - ६१ - यत् अपि उच्यते अथ अपि पूर्वम् अनभिनिर्वृत्तम् परम् अपि अनभिनिर्वृत्तम् एव ।

५८ - ६१ - तत्र निमित्तसंश्रयः अनुपपन्नः इति ।

५९ - ६१ - तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति ।

६० - ६१ - तत् यथा इन्द्रार्था स्थूणा इन्द्रः इति एवम् इह अपि सम्प्रसारणार्थम् सम्प्रसारणम् ।

६१ - ६१ - तत् यत् प्रसारणार्थम् प्रसारणम् तस्मिन् प्रतिषेधः भविष्यति ।

१ - ३० - अथ सम्प्रसारणम् इति वर्तमाने पुनः सम्प्रसारणग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ३० - प्रसारणप्रकरणे पुनः प्रसारणग्रहणम् अतः अन्यत्र प्रसारणप्रतिषेधार्थम् ।

३ - ३० - सम्प्रसारणप्रकरणे पुनः प्रसारणग्रहणे (ऋसम्प्रसारणग्रहणे - एतत् प्रयोजनम् ।

४ - ३० - विदेशस्थम् अपि यत् सम्प्रसारणम् तस्य अपि प्रतिषेधः यथा स्यात् ।

५ - ३० - व्यथः लिटि ।

६ - ३० - विव्यथे ।

७ - ३० - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

८ - ३० - हलादिशेषापवादः अत्र सम्प्रसारणम् ।

९ - ३० - इदम् तर्हि श्वयुवमघोनाम् अतद्धिते ।

१० - ३० - यूना , यूने ।

११ - ३० - उच्यमाने अपि एतस्मिन् न सिध्यति ।

१२ - ३० - किम् कारणम् ।

१३ - ३० - उकारेण व्यवधानात् ।

१४ - ३० - एकादेशे कृते न अस्ति व्यवधानम् ।

१५ - ३० - एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवत् भवति इति स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव ।

१६ - ३० - एवम् तर्हि समानाङ्गग्रहणम् च ।

१७ - ३० - समानाङ्गग्रहणम् च कर्तव्यम् ।

१८ - ३० - न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् समानाङ्गे इति वक्तव्यम् ।

१९ - ३० - तत्र उपोषुषि दोषः ।

२० - ३० - तत्र उपोषुषि दोषः भवति ।

२१ - ३० - न वा यस्य अङ्गस्य प्रसारणप्राप्तिः तस्मिन् प्राप्तिप्रतिषेधात् ।

२२ - ३० - न वा एषः दोषः ।

२३ - ३० - किम् कारणम् यस्य अङ्गस्य प्रसारणप्राप्तिः तस्मिन् द्वितीया या प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते ।

२४ - ३० - अत्र च वसिः क्वसौ अङ्गम् क्वसन्तम् पुनः विभक्तौ ।

२५ - ३० - अथ वा यस्य अङ्गस्य प्रसारणप्राप्तिः इति अनेन किम् क्रियते ।

२६ - ३० - यावत् ब्रूयात् प्रसक्तस्य अनभिनिर्वृत्तस्य प्रतिषेधेन निवृत्तिः शक्या कर्तुम् इति ।

२७ - ३० - अत्र च यदा वसेः न तदा क्वसोः यदा च क्वसोः अभिनिर्वृत्तम् तदा वसेः भवति ।

२८ - ३० - अथ वा यस्य अङ्गस्य प्रसारणप्राप्तिः इति अनेन किम् क्रियते ।

२९ - ३० - यावत् ब्रूयात् असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे इति ।

३० - ३० - असिद्धत्वात् बहिरङ्गलक्षणस्य वसौसम्प्रसारणस्य अन्तरङ्गलक्षणः प्रतिषेधः न भविष्यति ।

१ - १८ - ऋचि त्रेः उत्तरपदादिलोपः छन्दसि ।

२ - १८ - ऋचि त्रेः सम्प्रसारणम् वक्तव्यम् ।

३ - १८ - उत्तरपदादिलोपः छन्दसि वक्तव्यः ।

४ - १८ - तृचम् सूक्तम् ।

५ - १८ - तृचम् साम ।

६ - १८ - छन्दसि इति किम् ।

७ - १८ - त्र्यृचानि ।

८ - १८ - रयेः मतौ बहुलम् ।

९ - १८ - रयेः मतौ सम्प्रसारणम् बहुलम् वक्तव्यम् ।

१० - १८ - आ रेवान् एतु नः विशः ।

११ - १८ - न च भवति ।

१२ - १८ - रयिमन् पुष्टिवर्धनः ।

१३ - १८ - कक्ष्यायाः सञ्ज्ञायाम् ।

१४ - १८ - कक्ष्यायाः सञ्ज्ञायाम् मतौ सम्प्रसारणम् वक्तव्यम् ।

१५ - १८ - कक्षीवन्तम् यः आशिजः ।

१६ - १८ - कण्वः कक्षीवान् ।

१७ - १८ - सञ्ज्ञायाम् इति किम् ।

१८ - १८ - कष्यावान् हस्ती ।

१ - ११ - वश्चास्यग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् ।

२ - ११ - अन्यतरस्याम् किति वेञः न सम्प्रसारणम् भवति इति एव सिद्धम् ।

३ - ११ - कथम् ।

४ - ११ - सम्प्रसारणे कृते उवङादेशे च द्विर्वचनम् सवर्णदीर्घत्वम् ।

५ - ११ - तेन सिद्धम् ववतुः, ववुः , ऊवतुः, ऊवुः ।

६ - ११ - वयेः अपि नित्यम् यकारस्य प्रतिषेधः सम्प्रसारणस्य ऊयतुः , ऊयुः ।

७ - ११ - त्रैशब्यम् च इह साध्यम् ।

८ - ११ - तत् च एवम् सति सिद्धम् भवति ।

९ - ११ - यदि एवम् ववौ, वविथ इति न सिध्यति ।

१० - ११ - ल्यपि च इति अनेन चकारेण लिट् अपि अनुकृष्यते ।

११ - ११ - तस्मिन् नित्ये प्रसारणप्रतिषेधे प्राप्ते इयम् किति विभाषा आरभ्यते ।

१ - ८४ - कथम् इदम् विज्ञायते एच् यः उपदेशे इति आहोस्वित् एजन्तन्तम् यत् उपदेशे इति ।

२ - ८४ - किम् च अतः ।

३ - ८४ - यदि विज्ञायते एच् यः उपदेशे इति ढौकिता त्रौकिता इति अत्र अपि प्राप्नोति ।

४ - ८४ - अथ विज्ञायते एजन्तन्तम् यत् उपदेशे इति न दोषः भवति ।

५ - ८४ - ननु च एजन्तन्तम् यत् उपदेशे इति अपि विज्ञायमाने अत्र अपि प्राप्नोति ।

६ - ८४ - एतत् अपि व्यपदेशिवद्भावेन एजन्तम् भवति उपदेशे ।

७ - ८४ - अर्थवता व्यपदेशिवद्भावः ।

८ - ८४ - ननु च एच् यः उपदेशे इति अपि विज्ञायमाने न दोषः भवति ।

९ - ८४ - अशिति इति उच्यते न च अत्र अशितम् पश्यामः ।

१० - ८४ - ननु च ककारः एव अत्र अशित् ।

११ - ८४ - न ककारे भवितव्यम् ।

१२ - ८४ - किम् कारणम् ।

१३ - ८४ - नञिवयुक्तम् अन्यसदृशाधिकरणे ।

१४ - ८४ - तथा हि अर्थगतिः ।

१५ - ८४ - नञ्युक्तम् इवयुक्तम् च अन्यस्मिन् तत्सदृशे कार्यम् विज्ञायते ।

१६ - ८४ - तथा हि अर्थः गम्यते ।

१७ - ८४ - तत् यथा लोके अब्राह्मणम् आनय इति उक्ते ब्राह्मणसदृशम् आनयति ।

१८ - ८४ - न असौ लोष्टम् आनीय कृती भवति ।

१९ - ८४ - एवम् इह अपि अशिति इति शित्प्रतिषेधात् अन्यस्मिन् अशिति शित्सदृशे कार्यम् विज्ञास्यते ।

२० - ८४ - किम् च अन्यत् शित्सदृशम् ।

२१ - ८४ - प्रत्ययः ।

२२ - ८४ - इह तर्हि ग्लै ग्लानीयम् , म्लै म्लानीयम् , वेञ् वानीयम् , शो निशामीयम् परत्वात् आयादयः प्राप्नुवन्ति ।

२३ - ८४ - ननु च एजन्तन्तम् यत् उपदेशे इति अपि विज्ञायमाने परत्वात् आयादयः प्राप्नुवन्ति ।

२४ - ८४ - सन्तु ।

२५ - ८४ - आयादिषु कृतेषु स्थानिवद्भावात् एज्ग्रहणेन ग्रहणात् पुनः आत्त्वम् भविष्यति ।

२६ - ८४ - ननु च एच् यः उपदेशे इति अपि विज्ञायमाने परत्वात् आयादिषु कृतेषु स्थानिवद्भावात् एज्ग्रहणेन ग्रहणात् आत्त्वम् भविष्यति ।

२७ - ८४ - न भविष्यति ।

२८ - ८४ - अनल्विधौ स्थानिवद्भावः अल्विधिः च अयम् ।

२९ - ८४ - एवम् तर्हि एजन्तन्तम् यत् उपदेशे इति अपि विज्ञायमाने हूतः , हूतवान् इति अत्र अपि प्राप्नोति ।

३० - ८४ - भवतु एव अत्र आत्त्वम् ।

३१ - ८४ - श्रवणम् कस्मात् न भवति ।

३२ - ८४ - पूर्वत्वम् अस्य भविष्यति ।

३३ - ८४ - न सिध्यति ।

३४ - ८४ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् आत्त्वम् क्रियताम् पूर्वत्वम् इति ।

३५ - ८४ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

३६ - ८४ - परत्वात् पूर्वत्वम् ।

३७ - ८४ - एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

३८ - ८४ - आत्त्वम् क्रियताम् सम्प्रसारणम् इति ।

३९ - ८४ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

४० - ८४ - परत्वात् आत्त्वम् ।

४१ - ८४ - नित्यम् सम्प्रसारणम् ।

४२ - ८४ - कृते अपि आत्त्वे प्राप्नोति अकृते अपि ।

४३ - ८४ - आत्त्वम् अपि नित्यम् ।

४४ - ८४ - कृते अपि सम्प्रसारणे प्राप्नोति अकृते अपि ।

४५ - ८४ - अनित्यम् आत्त्वम् ।

४६ - ८४ - न हि कृते सम्प्रसारणे प्राप्नोति ।

४७ - ८४ - किम् कारणम् ।

४८ - ८४ - अन्तरङ्गम् पूर्वत्वम् ।

४९ - ८४ - तेन बाध्यते ।

५० - ८४ - यस्य लक्षणन्तरेण निमित्तम् विहन्यते न तत् अनित्यम् ।

५१ - ८४ - न च सम्प्रसारणम् एव आत्त्वस्य निमित्तम् हन्ति ।

५२ - ८४ - अवश्यम् लक्षणान्तरम् पूर्वत्वम् प्रतीक्ष्यम् ।

५३ - ८४ - उभयोः नित्ययोः परत्वात् आत्त्वे कृते सम्प्रसारणम् सम्प्रसारणपूर्वत्वम् ।

५४ - ८४ - कार्यकृतत्वात् पुनः आत्त्वम् न भविष्यति ।

५५ - ८४ - अथ अपि कथम् चित् आत्त्वम् अनित्यम् स्यात् एवम् अपि न दोषः ।

५६ - ८४ - उपदेशग्रहणम् न करिष्यते ।

५७ - ८४ - यदि न क्रियते चेता स्तोता इति अत्र अपि प्राप्नोति ।

५८ - ८४ - न एषः दोषः ।

५९ - ८४ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न परनिमित्तकस्य आत्त्वम् भवति इति यत् अयम् क्रीङ्जीणाम् णौ आत्त्वम् शास्ति ।

६० - ८४ - न एतत् अस्ति ज्ञापकम् ।

६१ - ८४ - नियमार्थम् एतत् स्यात् ।

६२ - ८४ - क्रीङ्जीणाम् णौ एव इति ।

६३ - ८४ - यत् तर्हि मीनातिमिनोतिदीङाम् ल्यपि च इति अत्र एज्ग्रहणम् अनुवर्तयति ।

६४ - ८४ - इह तर्हि ग्लै ग्लानीयम् , म्लै म्लानीयम् , वेञ् वानीयम् , शो निशामीयम् परत्वात् आयादयः प्राप्नुवन्ति ।

६५ - ८४ - अत्र अपि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न आयादयः आत्त्वम् बाधन्ते इति यत् अयम् अशिति इति प्रतिषेधम् शास्ति ।

६६ - ८४ - यदि हि बाधेरन् शिति अपि बाधेरन् ।

६७ - ८४ - अथ वा पुनः अस्तु एच् यः उपदेशे इति ।

६८ - ८४ - ननु च उक्तम् ग्लै ग्लानीयम् , म्लै म्लानीयम् , वेञ् वानीयम् , शो निशामीयम् परत्वात् आयादयः प्राप्नुवन्ति इति ।

६९ - ८४ - अत्र अपि शित्प्रतिषेधः ज्ञापकः न आयादयः आत्त्वम् बाधन्ते इति ।

७० - ८४ - आत्त्वे एशि उपसङ्ख्यानम् ।

७१ - ८४ - आत्त्वे एशि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

७२ - ८४ - जग्ले मम्ले ।

७३ - ८४ - अशिति इति प्रतिषेधः प्राप्नोति ।

७४ - ८४ - न एषः दोषः ।

७५ - ८४ - न एवम् विज्ञायते ।

७६ - ८४ - शकारः इत् यस्य सः अयम् शित् ।

७७ - ८४ - न शित् अशित् ।

७८ - ८४ - अशिति इति ।

७९ - ८४ - कथम् तर्हि ।

८० - ८४ - शकारः इत् शित् ।

८१ - ८४ - न शित् शित् अशित् ।

८२ - ८४ - अशिति इति ।

८३ - ८४ - यदि एवम् स्तनन्धयः इति अत्र अपि प्राप्नोति ।

८४ - ८४ - अत्र अपि शप् शित् भवति ।

१ - ७३ - किम् पुनः अयम् पर्युदासः यत् अन्यत् शितः इति आहोस्वित् प्रसज्य अयम् प्रतिषेधः शिति न इति ।

२ - ७३ - कः च अत्र विशेषः ।

३ - ७३ - अशिति एकादेशे प्रतिषेधः आदिवत्त्वात् ।

४ - ७३ - अशिति एकादेशे प्रतिषेधः वक्तव्यः ग्लायन्ति म्लयन्ति ।

५ - ७३ - किम् कारणम् ।

६ - ७३ - आदिवत्त्वात् ।

७ - ७३ - शिदशितोः एकादेशः आदिवत् स्यात् ।

८ - ७३ - अस्ति अन्यत् शितः इति कृत्वा आत्त्वम् प्राप्नोति ।

९ - ७३ - प्रत्ययविधिः ।

१० - ७३ - प्रत्ययविधिः च न सिध्यति ।

११ - ७३ - सुग्लः सुम्लः ।

१२ - ७३ - आकारान्तलक्षणः प्रत्ययविधिः न प्राप्नोति ।

१३ - ७३ - अनिष्टस्य प्रत्ययस्य श्रवणम् प्रसज्येत ।

१४ - ७३ - अभ्यासरूपम् च ।

१५ - ७३ - अभ्यासरूपम् च न सिध्यति जग्ले मम्ले ।

१६ - ७३ - इवर्णाभ्यासता प्राप्नोति ।

१७ - ७३ - अयवायावाम् प्रतिषेधः च ।

१८ - ७३ - अयवायावाम् च प्रतिषेधः वक्तव्यः ग्लै ग्लानीयम् , म्लै म्लानीयम् , वेञ् वानीयम् , शो निशामीयम् परत्वात् आयादयः प्राप्नुवन्ति ।

१९ - ७३ - अस्तु तर्हि प्रसज्य प्रतिषेधः शिति न इति ।

२० - ७३ - शिति प्रतिषेधे श्लुलुकोः उपसङ्ख्यानम् ररीध्वम् त्राध्वम् शिशीते ।

२१ - ७३ - शिति प्रतिषेधे श्लुलुकोः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

२२ - ७३ - दिवः नः वृष्टिम् मरुतः ररीध्वम् ।

२३ - ७३ - लुक् ।

२४ - ७३ - त्राध्वम् नः देवा निजुरः वृकस्य ।

२५ - ७३ - शिशीते शृङ्गे रक्षसे विनिक्षे ।

२६ - ७३ - न एषः दोषः ।

२७ - ७३ - इह तावत् दिवः नः वृष्टिम् मरुतः ररीध्वम् इति ।

२८ - ७३ - न एतत् रै इति अस्य रूपम् ।

२९ - ७३ - कस्य तर्हि ।

३० - ७३ - रातेः दानकर्मणः ।

३१ - ७३ - शिशीते शृङ्गे इति न एतत् श्यतेः रूपम् ।

३२ - ७३ - कस्य तर्हि ।

३३ - ७३ - शीङः ।

३४ - ७३ - श्यत्यर्थः वै गम्यते ।

३५ - ७३ - कः पुनः श्यतेः अर्थः ।

३६ - ७३ - श्यतिः निशाने वर्तते ।

३७ - ७३ - शीङ् अपि श्यत्यर्थे वर्तते ।

३८ - ७३ - कथम् पुनः अन्यः नाम अन्यस्य अर्थे वर्तते ।

३९ - ७३ - बह्वर्थाः अपि धातवः भवन्ति इति ।

४० - ७३ - तत् यथा ।

४१ - ७३ - वपिः प्रकिरणे दृष्टः छेदने च अपि वर्तते ।

४२ - ७३ - केशान् वपति इति ।

४३ - ७३ - ईडिः स्तुदिचोदनायाच्ञासु दृष्टः ईरणे च अपि वर्तते ।

४४ - ७३ - अग्निः वै इतः वृष्टिम् ईट्टे ।

४५ - ७३ - मरुतः अमुतः च्यावयन्ति ।

४६ - ७३ - करोतिः अयम् अभूतप्रादुर्भावे दृष्टः निर्मलीकरणे च अपि वर्तते ।

४७ - ७३ - पृष्ठम् कुरु ।

४८ - ७३ - पादौ कुरु ।

४९ - ७३ - उन्मृदान इति गम्यते ।

५० - ७३ - निक्षेपणे च अपि दृश्यते ।

५१ - ७३ - कटे कुरु ।

५२ - ७३ - घटे कुरु ।

५३ - ७३ - अश्मानम् इतः कुरु ।

५४ - ७३ - स्थापय इति गम्यते ।

५५ - ७३ - सर्वेषाम् एव परिहारः ।

५६ - ७३ - शिति इति उच्यते न च अत्र शितम् पश्यामः ।

५७ - ७३ - प्रत्ययलक्षणेन ।

५८ - ७३ - न लुमता तस्मिन् इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः ।

५९ - ७३ - त्राध्वम् इति लुङि एषः व्यत्ययेन भविष्यति ।

६० - ७३ - अथ वा पुनः अस्तु पर्युदासः ।

६१ - ७३ - ननु च उक्तम् अशिति एकादेशे प्रतिषेधः आदिवत्त्वात् इति ।

६२ - ७३ - न एषः दोषः ।

६३ - ७३ - एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवत् भवति इति स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् ।

६४ - ७३ - यत् अपि प्रत्ययविधिः इति ।

६५ - ७३ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एजन्तेभ्यः आकारान्तलक्षणः प्रत्ययविधिः इति यत् अयम् ह्वावामः च इति अणम् कबाधनार्थम् शास्ति ।

६६ - ७३ - यत् अपि अभ्यासरूपम् इति प्रत्याख्यायते सः योगः ।

६७ - ७३ - अथ अपि क्रियते एवम् अपि न दोषः ।

६८ - ७३ - कथम् ।

६९ - ७३ - लिटि इति अनुवर्तते ।

७० - ७३ - द्विलकारकः च अयम् निर्देशः लिटि लकारादौ इति ।

७१ - ७३ - एवम् च कृत्वा सः अपि अदोषः भवति यत् उक्तम् आत्त्वे एशि उपसङ्ख्यानम् इति ।

७२ - ७३ - यत् अपि उक्तम् अयवायावाम् प्रतिषेधः च इति ।

७३ - ७३ - शिति प्रतिषेधः ज्ञापकः न अयादयः आत्त्वम् बाधन्ते इति ।

१ - २१ - प्रातिपदिकप्रतिषेधः ।

२ - २१ - प्रातिपदिकानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - २१ - गोभ्याम् , गोभिः , नौभ्याम् , नौभिः ।

४ - २१ - सः तर्हि वक्तव्यः ।

५ - २१ - न वक्तव्यः ।

६ - २१ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न प्रातिपदिकानाम् आत्त्वम् भवति इति यत् अयम् रायः हलः इति आत्त्वम् शास्ति ।

७ - २१ - न एतत् अस्ति ज्ञापकम् ।

८ - २१ - नियमार्थम् एतत् स्यात् ।

९ - २१ - रायः हलि एव इति ।

१० - २१ - यत् तर्हि आ ओतः अम्शसोः इति आत्त्वम् शास्ति ।

११ - २१ - एतस्य अपि अस्ति वचने प्रयोजनम् ।

१२ - २१ - अमि वृद्धिबाधनार्थम् एतत् स्यात् शसि प्रतिषेधार्थम् च ।

१३ - २१ - तस्मात् प्रातिपदिकानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१४ - २१ - न वक्तव्यः ।

१५ - २१ - धात्वधिकारात् प्रातिपदिकस्याप्राप्तिः ।

१६ - २१ - धात्वधिकारात् प्रातिपदिकस्य आत्त्वम् न भविष्यति ।

१७ - २१ - धातोः इति वर्तते ।

१८ - २१ - क्व प्रकृतम् ।

१९ - २१ - लिटि धातोः अनभ्यासस्य इति ।

२० - २१ - अथ अपि निवृत्तम् एवम् अपि अदोषः ।

२१ - २१ - उपदेशे इति उच्यते उद्देशः च प्रातिपदिकानाम् न उपदेशः ।

१ - १० - आत्त्वे णौ लीयतेः उपसङ्ख्यानम् प्रलम्भनशालीनीकरणयोः ।

२ - १० - आत्त्वे णौ लीयतेः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १० - किम् प्रयोजनम् ।

४ - १० - प्रलम्भने च अर्थे शालीनीकरणे च नित्यम् आत्त्वम् यथा स्यात् ।

५ - १० - प्रलम्भने तावत् ।

६ - १० - जटाभिः आलापयते ।

७ - १० - श्मश्रुभिः आलापयते ।

८ - १० - शालीनीकरणे ।

९ - १० - श्येनः वार्तिकम् उल्लापयते ।

१० - १० - रथी रथिनम् उपलपयते ।

१ - ११ - सिध्यतेः अज्ञानार्थस्य ।

२ - ११ - सिध्यतेः अज्ञानार्थस्य इति वक्तव्यम् ।

३ - ११ - इतरथा हि अनिष्टप्रसङ्गः ।

४ - ११ - अपारलौकिके इति उच्यमाने अनिष्टम् प्रसज्येत ।

५ - ११ - अन्नम् साधयति ब्राह्मणेभ्यः दास्यामि इति ।

६ - ११ - अस्ति पुनः अयम् सिध्यतिः क्व चित् अन्यत्र वर्तते ।

७ - ११ - अस्ति इति आह ।

८ - ११ - तपः तापसम् सेधयति ।

९ - ११ - ज्ञानम् अस्य प्रकाशयति ।

१० - ११ - स्वानि एव एनम् कर्माणि सेधयन्ति ।

११ - ११ - ज्ञानम् अस्य प्रकाशयन्ति इति अर्थः ।

१ - ५३ - मीनात्यादीनाम् आत्त्वे उपदेशवचनम् प्रत्ययविध्यर्थम् ।

२ - ५३ - मीनात्यादीनाम् आत्त्वे उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः ।

३ - ५३ - उपदेशावस्थायाम् आत्त्वम् भवति इति वक्तव्यम् ।

४ - ५३ - किम् प्रयोजनम् ।

५ - ५३ - प्रत्ययविध्यर्थम् ।

६ - ५३ - उपदेशावस्थायाम् आत्त्वे कृते इष्टः प्रत्ययविधिः यथा स्यात् ।

७ - ५३ - के पुनः प्रत्ययाः उपदेशिवद्भावम् प्रयोजयन्ति ।

८ - ५३ - काः ।

९ - ५३ - काः तावत् न प्रयोजयन्ति ।

१० - ५३ - किम् कारणम् ।

११ - ५३ - एचः इति उच्यते न च केषु एच् अस्ति ।

१२ - ५३ - णघञ्युज्विधयः तर्हि प्रयोजयन्ति ।

१३ - ५३ - ण ।

१४ - ५३ - अवदायः ।

१५ - ५३ - आतः इति णः सिद्धः भवति ।

१६ - ५३ - घञ् ।

१७ - ५३ - अवदायः वर्तते ।

१८ - ५३ - आतः इति घञ् सिद्धः भवति ।

१९ - ५३ - किम् च भो आतः इति भञ् उच्यते ।

२० - ५३ - न खलु अपि आतः इति उच्यते आतः तु विज्ञायते ।

२१ - ५३ - कथम् ।

२२ - ५३ - अविशेषेण घञ् उत्सर्गः ।

२३ - ५३ - तस्य इवर्णान्तात् उवर्णान्तात् च अजपौ अपवादौ ।

२४ - ५३ - तत्र उपदेशावस्थायाम् आत्त्वे कृते अपवादस्य निमित्तम् न अस्ति इति कृत्वा उत्सर्गेण घञ् सिद्धः भवति ।

२५ - ५३ - एवम् च कृत्वा न च आतः इति उच्यते आतः तु विज्ञायते ।

२६ - ५३ - युच् ।

२७ - ५३ - ईषदवदानम् स्ववदानम् ।

२८ - ५३ - आतः इति युच् सिद्धः भवति ।

२९ - ५३ - इदम् विप्रतिषिद्धम् एचः उपदेशः इति ।

३० - ५३ - यदि एचः न उपदेशे अथ उपदेशे न एचः ।

३१ - ५३ - एचः च उपदेशे च इति विप्रतिषिद्धम् ।

३२ - ५३ - न एतत् विप्रतिषिद्धम् ।

३३ - ५३ - आह अयम् एचः उपदेशे इति ।

३४ - ५३ - यदि एचः न उपदेशे अथ उपदेश न एचः ।

३५ - ५३ - ते वयम् विषयम् विज्ञास्यामः ।

३६ - ५३ - एज्विषये इति ।

३७ - ५३ - तत् तर्हि उपदेशग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३८ - ५३ - न कर्तव्यम् ।

३९ - ५३ - प्रकृतम् अनुवर्तते ।

४० - ५३ - क्व प्रकृतम् ।

४१ - ५३ - आत् एचः उपदेशे इति ।

४२ - ५३ - तत् वै प्रकृतिविशेषणम् विषयविशेषणेन च इह अर्थः ।

४३ - ५३ - न च अन्यार्थम् प्रकृतम् अन्यार्थम् भवति ।

४४ - ५३ - न खलु अपि अन्यत् प्रकृतम् अनुवर्तनात् अन्यत् भवति ।

४५ - ५३ - न हि गोधा सर्पन्ती सर्पणात् अहिः भवति ।

४६ - ५३ - यत् तावत् उच्यते न च अन्यार्थम् प्रकृतम् अन्यार्थम् भवति इति अन्यार्थम् अपि प्रकृतम् अन्यार्थम् भवति टत् यथा ।

४७ - ५३ - शाल्यर्थम् कुल्याः प्रणीयन्ते ताभ्यः च पाणीयम् पीयते उपश्पृश्यते च शालयः च भाव्यन्ते ।

४८ - ५३ - यत् अपि उच्यते न खलु अपि अन्यत् प्रकृतम् अनुवर्तनात् अन्यत् भवति ।

४९ - ५३ - न हि गोधा सर्पन्ती सर्पणात् अहिः भवति इति ।

५० - ५३ - भवेत् द्रव्येषु एतत् एवम् स्यात् ।

५१ - ५३ - शब्दः तु खलु येन येन विशेषेण अभिसम्बध्यते तस्य तस्य विशेषकः भवति ।

५२ - ५३ - तत् यथ गौः शुक्लः अश्वः च ।

५३ - ५३ - शुक्लः इति गम्यते ।

१ - ९ - निमिमीलियाम् खलचोः प्रतिषेधः ।

२ - ९ - निमिमीलियाम् खलचोः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ९ - ईषन्निमयम् , सुनिमयम् , निमयः वर्तते ।

४ - ९ - मि ।

५ - ९ - मी ।

६ - ९ - ईषप्रमयम् , सुप्रमयम् , प्रमयः वर्तते , प्रमयः ।

७ - ९ - मी ।

८ - ९ - ली ।

९ - ९ - ईषद्विलयम् , सुविलयम् , विलयः वर्तते , विलयः ।

१ - २ - किम् इदम् लीयतेः इति ।

२ - २ - लिनातिलीयत्योः यका निर्देशः ।

१ - १२ - हेतुभये इति किमर्थम् ।

२ - १२ - कुञ्चिकया एनम् भाययति ।

३ - १२ - अहिना एनम् भाययति ।

४ - १२ - हेतुभये इति उच्यमाने अपि अत्र प्राप्नोति ।

५ - १२ - एतत् अपि हि हेतुभयम् ।

६ - १२ - हेतुभये इति न एवम् विज्ञायते ।

७ - १२ - हेतोः भयम् हेतुभयम् ।

८ - १२ - हेतुभये इति ।

९ - १२ - कथम् तर्हि ।

१० - १२ - हेतुः एव भयम् हेतुभयम् ।

११ - १२ - हेतुभये इति ।

१२ - १२ - यदि सः एव हेतुः भयम् भवति इति ।

१ - १२ - अमि सङ्ग्रहणम् ।

२ - १२ - अमि सङ्ग्रहणम् ।

३ - १२ - किम् इदम् सङ् इति ।

४ - १२ - प्रत्याहारग्रहणम् ।

५ - १२ - क्व सन्निविष्टानाम् प्रत्याहारः ।

६ - १२ - सनः प्रभृति आ महिङः ङकारात् ।

७ - १२ - किम् प्रयोजनम् । क्विप्प्रतिषेधाऋथम् ।

८ - १२ - क्विबन्तस्य मा भूत् ।

९ - १२ - रज्जुसृड्भ्याम् , रज्जुसृड्भिः , देवदृग्भ्याम् , देवदृग्भिः ।

१० - १२ - उक्तम् वा ।

११ - १२ - किम् उक्तम् ।

१२ - १२ - धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्ययविज्ञानात् सिद्धम् इति ।

१ - १२ - शीर्षन् छन्दसि प्रकृत्यन्तरम् ।

२ - १२ - शीर्षन् छन्दसि प्रकृत्यन्तरम् द्रष्टव्यम् ।

३ - १२ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - १२ - किम् प्रयोजनम् ।

५ - १२ - आदेशप्रतिषेधार्थम् ।

६ - १२ - आदेशः मा विज्ञायि ।

७ - १२ - प्रकृत्यन्तरम् यथा विज्ञायेत ।

८ - १२ - किम् च स्यात् ।

९ - १२ - अस्कारान्तस्य छन्दसि श्रवणम् न स्यात् ।

१० - १२ - शिरः मे शीर्यशः मुखम् (ऋशीर्यते मुखे  - ।

११ - १२ - इदम् ते शिरः भिनद्मि इति ।

१२ - १२ - तत् वै अथर्वणः शिरः ।

१ - ३६ - ये च तद्धिते शिरसः आदेशार्थम् ।

२ - ३६ - ये च तद्धिते इति अत्र शिरसः ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - ३६ - किम् प्रयोजनम् ।आदेशार्थम् ।

४ - ३६ - आदेशः यथा विज्ञायेत ।

५ - ३६ - प्रकृत्यन्तरम् मा विज्ञायि ।

६ - ३६ - किम् च स्यात् ।

७ - ३६ - यकारादौ तद्धिते अस्कारान्तस्य श्रवणम् प्रसज्येत ।

८ - ३६ - शीर्षण्यः हि मुख्यः भवति ।

९ - ३६ - शीर्षण्यः खरः ।

१० - ३६ - वा केशेषु ।

११ - ३६ - वा केशेषु शिरसः शीर्षन्भावः वक्तव्यः ।

१२ - ३६ - शीर्षण्याः केशाः , शिरस्याः ।

१३ - ३६ - अचि शीर्षः ।

१४ - ३६ - अचि परतः शिरसः शीर्षभावः वक्तव्यः ।

१५ - ३६ - हास्तिशीर्षिः , स्थौल्यशीर्षिः, पैलुशीर्षिः ।

१६ - ३६ - छन्दसि च ।

१७ - ३६ - छन्दसि च शिरसः शीर्षभावः वक्तव्यः ।

१८ - ३६ - द्वे शीर्षे ।

१९ - ३६ - इह हास्तिशीर्ष्या पैलुशीर्ष्या इति शिरसः ग्रहणेन ग्रहणात् शीर्षन्भावः प्राप्नोति ।

२० - ३६ - अस्तु ।

२१ - ३६ - नः तद्धिते इति टिलोपः भविष्यति ।

२२ - ३६ - न सिध्यति ।

२३ - ३६ - ये च अभावकर्मणोः इति प्रकृतिभावः प्रसज्येत ।

२४ - ३६ - यदि पुनः ये अचि तद्धिते इति उच्येत ।

२५ - ३६ - किम् कृतम् भवति ।

२६ - ३६ - इञि शीर्षन्भावे कृते टिलोपेन सिद्धम् ।

२७ - ३६ - न एवम् शक्यम् ।

२८ - ३६ - इह हि स्थूलशिरसः इदम् स्थौलशीर्षम् इति अनणि इति प्रकृतिभावः प्रसज्येत ।

२९ - ३६ - तस्मात् न एवम् शक्यम् ।

३० - ३६ - न चेत् एवम् शिरसः ग्रहणेन ग्रहणात् शीर्षन्भावः प्राप्नोति ।

३१ - ३६ - पाक्षिकः एषः दोषः ।

३२ - ३६ - कतरस्मिन् पक्षे ।

३३ - ३६ - ष्यङ्विधौ द्वैतम् भवति ।

३४ - ३६ - अणिञोः वा आदेशः ष्यङ् अणिञ्भ्याम् वा परः इति ।

३५ - ३६ - तत् यदा तावद् अणिञोः आदेशः तदा एषः दोषः ।

३६ - ३६ - यदा हि अणिञ्भ्याम् परः न तदा दोषः भवति अणिञ्भ्याम् व्यवहितत्वात् ।

१ - ३५ - शस्प्रभृतिषु इति उच्यते ।

२ - ३५ - अशस्प्रभृतिषु अपि दृश्यते ।

३ - ३५ - शला दोषणी ।

४ - ३५ - ककुत् दोषणी ।

५ - ३५ - याचते महादेवः ।

६ - ३५ - पदादिषु मांस्पृत्स्नूनाम् उपसङ्ख्यानम् ।

७ - ३५ - पदादिषु मांस्पृत्स्नूनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

८ - ३५ - मांस् ।

९ - ३५ - यत् नीक्षणम् मांस्पचन्याः ।

१० - ३५ - मांसपचन्याः इति प्राप्ते ।

११ - ३५ - मांस् ।

१२ - ३५ - पृत्. पृत्सु मर्त्यम् ।

१३ - ३५ - पृतनासु मर्त्यम् इति प्राप्ते ।

१४ - ३५ - पृत् ।

१५ - ३५ - स्नु ।

१६ - ३५ - न ते दिवः न पृथिव्यः अधि स्नुषु ।

१७ - ३५ - अधि सानुषु इति प्राप्ते ।

१८ - ३५ - नस् नासिकायाः यत्तस्क्षुद्रेषु ।

१९ - ३५ - यत्तस्क्षुद्रेषु परतः नासिकायाः नस्भावः वक्तव्यः ।

२० - ३५ - यत् ।

२१ - ३५ - नस्यम् ।

२२ - ३५ - यत् ।

२३ - ३५ - तस् ।

२४ - ३५ - नस्तः ।

२५ - ३५ - तस्. क्षुद्र ।

२६ - ३५ - नःक्षुद्रः ।

२७ - ३५ - अवर्णनगरयोः इति वक्तव्यम् ।

२८ - ३५ - इह मा भूत् ।

२९ - ३५ - नासिक्यः वर्णः , नासिक्यम् नगरम् ।

३० - ३५ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

३१ - ३५ - न वक्तव्यम् ।

३२ - ३५ - इह तावत् नासिक्यः वर्णः इति ।

३३ - ३५ - परिमुखादिषु पाठः करिष्यते ।

३४ - ३५ - नासिक्यम् नगरम् इति ।

३५ - ३५ - सङ्काशादिषु पाठः करिष्यते ।

१ - ५० - धातुग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ५० - इह मा भूत् षोडन् , षण्डः , षोडिकः ।

३ - ५० - अथ आदिग्रहणम् किमर्थम् ।

४ - ५० - इह मा भूत् पेष्टा पेष्टुम् ।

५ - ५० - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

६ - ५० - अस्तु अत्र सत्वम् ।

७ - ५० - सत्वे कृते इणः उत्तरस्य आदेशसकारस्य इति षत्वम् भविष्यति ।

८ - ५० - इदम् तर्हि लषिता लषितुम् ।

९ - ५० - इदम् च अपि उदार्हरणम् पेष्टा पेष्टुम् ।

१० - ५० - ननु च उक्तम् अस्तु अत्र सत्वम् ।

११ - ५० - सत्वे कृते इणः उत्तरस्य आदेशसकारस्य इति षत्वम् भविष्यति इति ।

१२ - ५० - न एवम् शक्यम् ।

१३ - ५० - इह हि पेक्ष्यति इति षत्वस्य असिद्धत्वात् षढोः कः सि इति कत्वम् न स्यात् ।

१४ - ५० - सादेशे सुब्धातुष्ठिवुष्वष्कतीनाम् प्रतिषेधः ।

१५ - ५० - सादेशे सुब्धातुष्ठिवुष्वष्कतीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१६ - ५० - सुब्धातु षोडीयति षण्डीयति ।

१७ - ५० - ष्ठिवु ष्ठीवति ।

१८ - ५० - ष्वष्क् ष्वष्कते ।

१९ - ५० - सुब्धातूनाम् तावत् न वक्तव्यः ।

२० - ५० - उपदेशे इति वर्तते उद्देशः च प्रातिपदिकानाम् न उपदेशः ।

२१ - ५० - यदि एवम् न अर्थः धातुग्रहणेन ।

२२ - ५० - कस्मात् न भवति षोडन् , षण्डः , षोडिकः इति ।

२३ - ५० - उपदेशे इति वर्तते उद्देशः च प्रातिपदिकानाम् न उपदेशः ।

२४ - ५० - ष्ठिवेः अपि द्वितीयः वर्णः ठकारः ।

२५ - ५० - यदि ठकारः तेष्ठीव्यते इति न सिध्यति ।

२६ - ५० - एवम् तर्हि थकारः ।

२७ - ५० - यदि थकारः टुष्ठ्यूषति टेष्ठीव्यतिए इति न सिध्यति ।

२८ - ५० - एवम् तर्हि द्वौ इमौ ष्ठिवू ।

२९ - ५० - अकस्य द्वितीयः वर्णः ठकारः अपरस्य थकारः ।

३० - ५० - यस्य थकारः तस्य सत्वम् प्राप्नोति ।

३१ - ५० - एवम् तर्हि द्वौ इमौ द्विषकारौ ष्ठिवुष्वष्कती ।

३२ - ५० - किम् कृतम् भवति ।

३३ - ५० - पूर्वस्य सत्वे कृते परेण सन्निपाते ष्टुत्वम् भविष्यति ।

३४ - ५० - न एवम् शक्यम् ।

३५ - ५० - इह हि श्वलिट् ष्ठीवति मधुलिट् ष्वष्कते ष्टुत्वस्य असिद्धत्वात् डः सि धुट् इति धुट् प्रसज्येत ।

३६ - ५० - एवम् तर्हि यकारादी द्विषकारौ ष्ठिवुष्वष्कती ।

३७ - ५० - किम् यकारः न श्रूयते ।

३८ - ५० - लुप्तनिर्दिष्टः यकारः ।

३९ - ५० - अथ किमर्थम् षकारम् उपदिश्य तस्य सकारः आदेशः क्रियते न सकारः एव उपदिश्येत ।

४० - ५० - लघ्वर्थम् इति आह ।

४१ - ५० - कथम् ।

४२ - ५० - अविशेषेण अयम् षकारम् उपदिश्य सकारम् आदेशम् उक्त्वा लघुना उपायेन षत्वम् निर्वर्तयति आदेशप्रत्यययोः इति ।

४३ - ५० - इतरथा हि येषाम् षत्वम् इष्यते तेषाम् तत्र ग्रहणम् कर्तव्यम् स्यात् ।

४४ - ५० - के पुनः षोपदेशाः धातवः ।

४५ - ५० - पठितव्याः ।

४६ - ५० - कः अत्र भवतः पुरुषकारः ।

४७ - ५० - यदि अन्तरेण पाठम् किम् चित् शक्यते वक्तुम् तत् उच्यताम् ।

४८ - ५० - अन्तरेण अपि पाठम् किम् चित् शक्यते वक्तुम् ।

४९ - ५० - कथम् ।

५० - ५० - अज्दन्त्यपराः सादयः षोपदेशाः स्मिङ्स्वदिस्विदिस्वञ्जिस्वपयः च सृपिसृजिस्तृस्त्यासेकृसृवर्जम् ।

१ - १२ - अथ किमर्थम् णकारम् उपदिश्य तस्य नकारः आदेशः क्रियते न नकारः एव उपदिश्येत ।

२ - १२ - लघ्वर्थम् इति आह ।

३ - १२ - कथम् ।

४ - १२ - अविशेषेण अयम् णकारम् उपदिश्य नकारम् आदेशम् उक्त्वा लघुना उपायेन णत्वम् निर्वर्तयति उपसर्गात् असमासे अपि णोपदेशस्य इति ।

५ - १२ - इतरथा हि येषाम् णत्वम् इष्यते तेषाम् तत्र ग्रहणम् कर्तव्यम् स्यात् ।

६ - १२ - के पुनः णोपदेशाः धातवः ।

७ - १२ - पठितव्याः ।

८ - १२ - कः अत्र भवतः पुरुषकारः ।

९ - १२ - यदि अन्तरेण पाठम् किम् चित् शक्यते वक्तुम् तत् उच्यताम् ।

१० - १२ - अन्तरेण अपि पाठम् किम् चित् शक्यते वक्तुम् ।

११ - १२ - कथम् ।

१२ - १२ - सर्वे नादयः णोपदेशाः नृतिनन्दिनर्दिनक्किनाटिनाथृनाधृनृ̄वर्जम् ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:20.1100000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

posture

  • स्त्री. स्थिति 
  • आसन, अंगस्थिति 
  • स्त्री. आसनस्थिति 
  • स्थिति 
More meanings
RANDOM WORD

Did you know?

भीमा माहात्म्य हा ग्रंथ उपलब्ध होइल का?
Category : Puranic Literature
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.