TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद १ - खण्ड ६४

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ६४
१ - ७७ - ओतः तिङि प्रतिषेधः ।

२ - ७७ - ओतः तिङि प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ७७ - अचिनवम् , असुनवम् ।

४ - ७७ - सः तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

५ - ७७ - न वक्तव्यः ।

६ - ७७ - गोग्रहणम् करिष्यते ।

७ - ७७ - आ गोतः इति वक्तव्यम् ।

८ - ७७ - गोग्रहणे द्योः उपसङ्ख्यनम् ।

९ - ७७ - गोग्रहणे द्योः उपसङ्ख्यनम् कर्तव्यम् ।

१० - ७७ - द्यम् गच्छ ।

११ - ७७ - समासात् च प्रतिषेधः ।

१२ - ७७ - समासात् च प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१३ - ७७ - चित्रगुम् पश्य ।

१४ - ७७ - शबलगुम् पश्य ।

१५ - ७७ - ननु च आ ओतः इति उच्यमाने अपि समासात् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१६ - ७७ - न वक्तव्यः ।

१७ - ७७ - ह्रस्वत्वे कृते न भविष्यति ।

१८ - ७७ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

१९ - ७७ - आत्वम् क्रियताम् ह्रस्वत्वम् इति किम् अत्र कर्तव्यम् ।

२० - ७७ - परत्वात् आत्वम् ।

२१ - ७७ - न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।

२२ - ७७ - न वा वक्तव्यः ।

२३ - ७७ - किम् कारणम् ।

२४ - ७७ - बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।

२५ - ७७ - बहिरङ्गलक्षणम् आत्वम् ।

२६ - ७७ - अन्तरङ्गम् ह्रस्वत्वम् ।

२७ - ७७ - असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे ।

२८ - ७७ - ननु च आ गोतः इति उच्यमाने अपि समासात् प्रतिषेधः न वक्तव्यः ।

२९ - ७७ - कथम् ।

३० - ७७ - ह्रस्वत्वे कृते न भविष्यति ।

३१ - ७७ - स्थानिवद्भावात् प्राप्नोति ।

३२ - ७७ - ननु च आ ओतः इति उच्यमाने अपि स्थानिवद्भावात् प्राप्नोति ।

३३ - ७७ - न इति आह ।

३४ - ७७ - अनल्विधौ स्थानिवद्भावः ।

३५ - ७७ - आ गोतः इति उच्यमाने अपि न दोषः ।

३६ - ७७ - प्रतिषिध्यते अत्र स्थानिवद्भावः ।

३७ - ७७ - गोः पूर्वणित्वात्वस्वरेषु स्थानिवत् न भवति इति ।

३८ - ७७ - सः एव तर्हि दोषः ।

३९ - ७७ - गोग्रहणे द्योः उपसङ्ख्यनम् इति ।

४० - ७७ - सूत्रम् च भिद्यते ।

४१ - ७७ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

४२ - ७७ - ननु च उक्तम् ओतः तिङि प्रतिषेधः इति ।

४३ - ७७ - सुबधिकारात् सिद्धम् ।

४४ - ७७ - सुपि इति वर्तते ।

४५ - ७७ - क्व प्रकृतम् ।

४६ - ७७ - वा सुपि आपिशलेः इति ।

४७ - ७७ - यदि अनुवर्तते इह अपि विभाषा प्राप्नोति ।

४८ - ७७ - सुब्ग्रहणम् अनुवर्तते ।

४९ - ७७ - वाग्रहणम् निवृत्तम् ।

५० - ७७ - कथम् पुनः एकयोगनिर्दिष्टयोः एकदेशः अनुवर्तते एकदेशः न ।

५१ - ७७ - एकयोगे च एकदेशानुवृत्तिः अन्यत्र अपि ।

५२ - ७७ - एकयोग्निर्दिष्टानाम् अपि एकदेशानुवृत्तिः भवति ।

५३ - ७७ - अन्यत्र अपि ।

५४ - ७७ - न अवश्यम् इह एव ।

५५ - ७७ - क्व अन्यत्र ।

५६ - ७७ - अलुगधिकारः प्राक् आनङः ।

५७ - ७७ - उत्तरपदाहिकारः प्राक् अङ्गाधिकारः ।

५८ - ७७ - एवम् अपि अमि उपसङ्ख्यानम् वृद्धिबलीयस्त्वात् ।

५९ - ७७ - अमि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

६० - ७७ - गाम् पश्य ।

६१ - ७७ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

६२ - ७७ - वृद्धिबलीयस्त्वात् ।

६३ - ७७ - परत्वात् वृद्धिः प्राप्नोति ।

६४ - ७७ - न वा अनवकाशत्वात् ।

६५ - ७७ - न वा वक्तव्यम् ।

६६ - ७७ - किम् कारणम् ।

६७ - ७७ - अनवकाशत्वात् ।

६८ - ७७ - अनवकाशम् आत्वम् वृद्धिम् बाधिष्यते ।

६९ - ७७ - सावकाशम् आत्वम् ।

७० - ७७ - कः अवकाशः ।

७१ - ७७ - द्याम् गच्छ ।

७२ - ७७ - द्योः च सर्वनामस्थाने वृद्धिविधिः ।

७३ - ७७ - द्योः च सर्वनामस्थाने वृद्धिः विधेया ।

७४ - ७७ - किम् प्रयोजनम् ।

७५ - ७७ - यत् द्यावः इन्द्र इति दर्शनात् ।

७६ - ७७ - यत् द्यवः इन्द्र ते शतं शतम् भुमीः उत स्युः ।

७७ - ७७ - यावता च इदानीम् द्योः अपि सर्वनामस्थाने वृद्धिः उच्यते अनवकाशम् आत्वम् वृद्धिम् बाधिष्यते ।

१ - ३१ - पररूपप्रकरणे तुन्वोः वि निपाते उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ३१ - पररूपप्रकरणे तु , नु, इति एतयोः वकारादौ निपाते उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ३१ - तु वै त्वै , नु वै न्वै ।

४ - ३१ - वकारादौ इति किमर्थम् ।

५ - ३१ - त्वावत् , न्वावत् ।

६ - ३१ - निपाते इति किमर्थम् ।

७ - ३१ - तु वानि , नु वानि ।

८ - ३१ - न वा निपातैकत्वात् ।

९ - ३१ - न वा कर्तव्यम् ।

१० - ३१ - किम् कारणम् ।

११ - ३१ - निपातैकत्वात् ।

१२ - ३१ - एकः एव अयम् निपातः ।

१३ - ३१ - त्वै , न्वै ।

१४ - ३१ - एवे च अनियोगे ।

१५ - ३१ - एवे च अनियोगे पररूपम् वक्तव्यम् ।

१६ - ३१ - इह एव , इहेव ।

१७ - ३१ - अद्येव ।

१८ - ३१ - अनियोगे इति किमर्थम् ।

१९ - ३१ - इहैव भव म स्म गाः ।

२० - ३१ - अत्रैव त्वम् इह वयम् सुशेवाः ।

२१ - ३१ - शकन्ध्वादिषु च ।

२२ - ३१ - शकन्ध्वादिषु च पररूपम् वक्तव्यम् ।

२३ - ३१ - शक-अन्धुः शकन्धुः , कुल-अटा , कुलटा , सीम-अन्तः सीमन्तः ।

२४ - ३१ - केशेषु इति वक्तव्यम् ।

२५ - ३१ - यः हि सीम्नः अन्तः सीमान्तः सः भवति ।

२६ - ३१ - ओत्वोष्ठयोः समासे वा । ओत्वोष्ठयोः समासे वा पररूपम् वक्तव्यम् ।

२७ - ३१ - स्थूलौतुः , स्थूलोतुः ।

२८ - ३१ - बिम्बौष्थी , बिम्बोष्ठी ।

२९ - ३१ - एमनादिषु छन्दसि ।

३० - ३१ - एमनादिषु छन्दसि पररूपम् वक्तव्यम् ।

३१ - ३१ - अपम् त्वेमन् सादयामि अपम् तोदयन् सादयामि इति ।

१ - १७ - किमर्थः चकारः ।

२ - १७ - एङि इति अनुकृष्यते ।

३ - १७ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - १७ - इह मा भूत् ।

५ - १७ - अद्य आ ऋश्यात् , अद्यार्श्यात् , कदार्श्यात् ।

६ - १७ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

७ - १७ - अद्यर्श्यात् इति एव भवितव्यम् ।

८ - १७ - एवम् हि सौनागाः पठन्ति ।

९ - १७ - चः अनर्थकः अनधिकारात् एङः ।

१० - १७ - उस्योमाङ्क्षु आटः प्रतिषेधः ।

११ - १७ - उसि पररूपे ओमाङोः च आटः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१२ - १७ - औस्रीयत् , औढीयत् , औङ्कारीयत् ।

१३ - १७ - सः तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१४ - १७ - न वक्तव्यः ।

१५ - १७ - उक्तम् आतः च इति अत्र चकारस्य प्रयोजनम् ।

१६ - १७ - वृद्धिः एव यथा स्यात् ।

१७ - १७ - यत् अन्यत् प्राप्नोति तत् मा भूत् इति ।

१ - १३ - अपदान्तात् इति किमर्थम् ।

२ - १३ - का , उस्रा , कोस्रा ।

३ - १३ - अपदान्तात् इति शक्यम् अकर्तुम् ।

४ - १३ - कस्मात् न भवति का , उस्रा , कोस्रा ।

५ - १३ - अर्थवद्ग्रहणे न अनर्थकस्य इति ।

६ - १३ - न एषा परिभाषा इह शक्या विज्ञातुम् ।

७ - १३ - इह हि दोषः स्यात् ।

८ - १३ - भिन्द्या-उस् , भिन्द्युः , छिन्द्या-उस्, छिन्द्युः ।

९ - १३ - एवम् तर्हि लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति एवम् न भविष्यति ।

१० - १३ - उत्तरार्थम् तर्हि अपदान्तग्रहणम् कर्तव्यम् ।

११ - १३ - अतः गुणे अपदान्तात् यथा स्यात् ।

१२ - १३ - इह मा भूत् ।

१३ - १३ - दण्डाग्रम् , क्षुपाग्रम् इति ।

१ - ५ - इतौ अनेकाज्ग्रहणम् श्रदर्थम् ।

२ - ५ - इतौ अनेकाज्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - ५ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - ५ - श्रदर्थम् ।

५ - ५ - श्रत् इति ।

१ - ९ - नित्यम् आम्रेडिते डाचि ।

२ - ९ - नित्यम् आम्रेडिते डाचि पररूपम् कर्तव्यम् ।

३ - ९ - पटपटायति ।

४ - ९ - अकारन्तात् अनुकरणात् वा ।

५ - ९ - अथ वा अकारान्तम् एतद् उदाहरणम् ।

६ - ९ - भवेत् सिद्धम् यदा अकारान्तम् ।

७ - ९ - यदा तु खलु अच्छब्दान्तम् तदा न सिध्यति ।

८ - ९ - विचित्राः तद्धितवृत्तयः ।

९ - ९ - न अतः तद्धितः उत्पद्यते ।

१ - ६ - सवर्णदीर्घत्वे ऋति ऋवावचनम् ।

२ - ६ - सवर्णदीर्घत्वे ऋति ऋ वा भवति इति वक्तव्यम् ।

३ - ६ - होतृ ऋकारः , होतृ̄कारः ।

४ - ६ - लृति लृवावचनम् ।

५ - ६ - लृति ल्̥ वा भवति इति वक्तव्यम् ।

६ - ६ - होतृ ल्̥कारः , होत्ल्ल्̥̄कारः ।

१ - ४० - प्रथम्योः इति उच्यते ।

२ - ४० - कयोः इह प्रथम्योः ग्रहणम् ।

३ - ४० - किम् विभक्त्योः आहोस्वित् प्रत्यययोः ।

४ - ४० - विभक्त्योः इति आह ।

५ - ४० - कथम् ज्ञायते ।

६ - ४० - अचि इति वर्तते न च अजादौ प्रथमौ प्रत्ययौ स्तः ।

७ - ४० - ननु च एवम् विज्ञायते ।

८ - ४० - अजादी यौ प्रथमौ अजादीनाम् वा यौ प्रथमौ इति ।

९ - ४० - यत् तर्हि तस्मात् शसः नः पुंसि इति अनुक्रान्तम् पूर्वसवर्णम् प्रतिनिर्दिशति तत् ज्ञापयति आचार्यः विभक्त्योः ग्रहणम् इति ।

१० - ४० - अथ वा सुपि इति वर्तते ।

११ - ४० - अथम् किमर्थम् पूर्वसवर्णदीर्घः अमि पूर्वत्वम् च उच्यते न प्रथम्योः पूर्वसवर्णः इति एव सिद्धम् ।

१२ - ४० - न सिध्यति ।

१३ - ४० - प्रथम्योः पूर्वसवर्णः इति उच्यमाने अमि अपि दीर्घः प्राप्नोति ।

१४ - ४० - वृक्षम् , प्लक्षम् ।

१५ - ४० - न एषः दोषः ।

१६ - ४० - यत् पूर्वस्मिन् योगे दीर्घग्रहणम् तत् उत्तरत्र निवृत्तम् ।

१७ - ४० - एवम् अपि इदम् इह पूर्वसवर्णग्रहणम् क्रियते ।

१८ - ४० - तेन अमि अपि पूर्वसवर्णः प्रसज्येत ।

१९ - ४० - वृक्षम् , प्लक्षम् ।

२० - ४० - द्विमात्रः प्राप्नोति ।

२१ - ४० - न एषः दोषः ।

२२ - ४० - सवर्णग्रहणम् न करिष्यते ।

२३ - ४० - यदि सवर्णग्रहणम् न क्रियते कुतः व्यवस्था ।

२४ - ४० - आन्तर्यतः ।

२५ - ४० - यदि एवम् अग्नी वायू त्रिमात्रः प्राप्नोति वृक्षम् , प्लक्षम् द्विमात्रः ।

२६ - ४० - तस्मात् सवर्णग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२७ - ४० - तस्मिन् च क्रियमाणे दीर्घग्रहणम् अनुवर्तते ।

२८ - ४० - तस्मिन् अनुवर्तमाने अमि पूर्वः इति अपि वक्तव्यम् ।

२९ - ४० - अथ किमर्थम् पृथक् उच्यते न इह एक एव उच्येत ।

३० - ४० - प्रथमयोः पूर्वसवर्णः अमि च इति ।

३१ - ४० - यदि प्रथमयोः पूर्वसवर्णदीर्घः अमि च इति उच्यते तन अमि अपि दीर्घः प्रसज्येत ।

३२ - ४० - वृक्षम् , प्लक्षम् ।

३३ - ४० - न एषः दोषः ।

३४ - ४० - दीर्घग्रहणम् निवर्तयिष्यते ।

३५ - ४० - एवम् अपि पूर्वसवर्णः प्रसज्येत ।

३६ - ४० - सवर्णग्रहणम् न करिष्यते ।

३७ - ४० - यदि सवर्णग्रहणम् न क्रियते पूर्वस्मिन् योगे विप्रतिषिद्धम् ।

३८ - ४० - यदि पूर्वः न दीर्घः अथ दीर्घः न पूर्वः ।

३९ - ४० - पूर्वः दीर्घः च इति विप्रतिषिद्धम् ।

४० - ४० - तस्मात् उभयम् आरब्धव्यम् पृथक् च कर्तव्यम् ।

१ - १०७ - प्रथमयोः इति योगविभागः सवर्णदीर्घार्थः ।

२ - १०७ - प्रथमयोः इति योगविभागः कर्तव्यः ।

३ - १०७ - प्रथमयोः एकः सवर्णदीर्घः भवति ।

४ - १०७ - ततः पूर्वसवर्णः ।

५ - १०७ - पूर्वसवर्णदीर्घः भवति एकः प्रथमयोः इति ।

६ - १०७ - किमर्थः योगविभागः ।

७ - १०७ - सवर्णदीर्घत्वम् यथा स्यात् ।

८ - १०७ - एकयोगे हि जश्शहोः पररूपप्रसङ्गः ।

९ - १०७ - एकयोगे हि सति जश्शहोः पररूपम् प्रसज्येत ।

१० - १०७ - वृक्षाः , प्लक्षाः , वृक्षान् , प्लक्षान् ।

११ - १०७ - ननु च पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् पररूपम् बाधिष्यते ।

१२ - १०७ - न उत्सहते बाधितुम् ।

१३ - १०७ - किम् कारणम् ।

१४ - १०७ - आद्गुणयणादेशयोः अपवादाः वृद्धिसवर्णदीर्घपूर्वसवर्णादेशाः तेषाम् पररूपम् स्वरसन्धिषु ।

१५ - १०७ - आद्गुणयणादेशौ उत्सर्गौ ।

१६ - १०७ - तयोः अपवादाः वृद्धिसवर्णदीर्घपूर्वसवर्णादेशाः तेषाम् सर्वेषाम् पररूपम् अपवादः ।

१७ - १०७ - तत् सर्वबाधकम् ।

१८ - १०७ - सर्वबाधकत्वात् प्राप्नोति ।

१९ - १०७ - अथ क्रियमाणे अपि योगविभागे यावता पररूपम् अपवादः कस्मात् एव न बाधते ।

२० - १०७ - योगविभागः अन्यशास्त्रनिवृत्तियर्थः ।

२१ - १०७ - योगविभागः अन्यशास्त्रनिवृत्तियर्थः विज्ञायते ।

२२ - १०७ - योगविभागः अन्यशास्त्रनिवृत्तियर्थः चेत् अमि अतिप्रसङ्गः । योगविभागः अन्यशास्त्रनिवृत्तियर्थः चेत् अमि अतिप्रसङ्गः भवति ।

२३ - १०७ - वृक्षम् , प्लक्षम् ।

२४ - १०७ - यथा एव हि योगविभागः पररूपम् बाधते एवम् अमि पूर्वत्वम् अपि बाधेत ।

२५ - १०७ - नकाराभावः च तस्मात् इति अनन्तरनिर्देशात् ।

२६ - १०७ - नत्वस्य च अभावः ।

२७ - १०७ - वृक्षान् , प्लक्षान् ।

२८ - १०७ - किम् कारणम् ।

२९ - १०७ - च तस्मात् इति अनन्तरनिर्देशात् ।

३० - १०७ - तस्मात् इति अनेन अनन्तरः योगः प्रतिनिर्दिश्यते ।

३१ - १०७ - किम् पुनः कारणम् तस्मात् इति अनेन अनन्तरः योगः प्रतिनिर्दिश्यते ।

३२ - १०७ - इह मा भूत् ।

३३ - १०७ - एतान् गाः पश्य [ऋएतान् गाः चतुरः बलिवर्दान् पश्य] इति ।

३४ - १०७ - अस्तु तर्हि एकयोगः एव ।

३५ - १०७ - ननु च उक्तम् एकयोगे हि जश्शहोः पररूपप्रसङ्गः इति ।

३६ - १०७ - न एषः दोषः ।

३७ - १०७ - इज्ग्रहणम् तु ज्ञापकम् पररूपाभावस्य ।

३८ - १०७ - यत् अयम् न आत् इचि इति इज्ग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न जश्शसोः पररूपम् भवति इति ।

३९ - १०७ - कथम् कृत्वा ज्ञापकम् ।

४० - १०७ - इज्ग्रहणस्य इदम् प्रयोजनम् ।

४१ - १०७ - इह मा भूत् ।

४२ - १०७ - वृक्षाः , प्लक्षाः , वृक्षान् , प्लक्षान् ।

४३ - १०७ - यदि च जश्शसोः पररूपम् स्यात् इज्ग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् ।

४४ - १०७ - पश्यति तु आचार्यः न जश्शसोः पररूपम् भवति इति ।

४५ - १०७ - ततः इज्ग्रहणम् करोति ।

४६ - १०७ - न एतत् अस्ति ज्ञापकम् ।

४७ - १०७ - उत्तरार्थम् एतत् स्यात् ।

४८ - १०७ - दीर्घात् जसि च इचि च इति ।

४९ - १०७ - यदि उत्तरार्थम् एतत् स्यात् अत्र एव अयम् इज्द्ग्रहणम् कुर्वीत ।

५० - १०७ - इह अपि तर्हि क्रियमाणम् यदि उत्तरार्थम् न ज्ञापकम् भवति ।

५१ - १०७ - एवम् तर्हि यदि उत्तरार्थम् एतत् स्यात् न एव अयम् इज्द्ग्रहणम् कुर्वीत न अपि जस्ग्रहणम् ।

५२ - १०७ - एतावत् अयम् ब्रूयात् ।

५३ - १०७ - दीर्घात् शसि पूर्वसवर्णः भवति इति ।

५४ - १०७ - तत् नियमार्थम् भविष्यति ।

५५ - १०७ - दीर्घात् शसि एव न अन्यत्र इति ।

५६ - १०७ - सः अयम् एवम् लघीयसा न्यासेन सिद्धे यत् इज्ग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न जश्शसोः पररूपम् भवति इति ।

५७ - १०७ - अथ वा पुनः अस्तु योगविभागः ।

५८ - १०७ - ननु च उक्तम् योगविभागः अन्यशास्त्रनिवृत्तियर्थः चेत् अमि अतिप्रसङ्गः इति ।

५९ - १०७ - न एषः दोषः ।

६० - १०७ - अमि अपि योगविभागः करिष्यते ।

६१ - १०७ - अमि ।

६२ - १०७ - अमि यत् उक्तम् तत् न भवति इति ।

६३ - १०७ - ततः पूर्वः ।

६४ - १०७ - पूर्वः च भवति अमि इति ।

६५ - १०७ - यत् अपि उच्यते नकाराभावः च तस्मात् इति अनन्तरनिर्देशात् इति ।

६६ - १०७ - कः पुनः अर्हति तस्मात् इति अनेन अनन्तरम् योगम् प्रतिनिर्देष्टुम् ।

६७ - १०७ - एवम् किल प्रतिनिर्दिश्यते ।

६८ - १०७ - तस्मात् पूर्वसवर्णदीर्घात् इति ।

६९ - १०७ - तत् च न ।

७० - १०७ - एवम् प्रतिनिर्दिश्यते ।

७१ - १०७ - तस्मात् अकः सवर्णात् इति ।

७२ - १०७ - अथ वा तस्मात् प्रथम्योः दीर्घात् इति ।

७३ - १०७ - अथ वा पुनः अस्तु अमि एकयोगः ।

७४ - १०७ - ननु च उक्तम् योगविभागः अन्यशास्त्रनिवृत्तियर्थः चेत् अमि अतिप्रसङ्गः इति ।

७५ - १०७ - न एषः दोषः ।

७६ - १०७ - मध्ये अपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् अयम् योगविभागः पररूपम् बाधिष्यते अमि पूर्वत्वम् न बाधिष्यते ।

७७ - १०७ - यदि एतत् अस्ति मध्ये अपवादाः पुरस्तात् अपवादाः इति न अर्थः एकेन अपि योगविभागेन ।

७८ - १०७ - पुरस्तात् अपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् पररूपम् सवर्णदीर्घत्वम् बाधिष्यते प्रथमयोः पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् न बाधिष्यते ।

७९ - १०७ - अथ वा सप्तमे योगविभागः करिष्यते ।

८० - १०७ - इदम् अस्ति अतः दीर्घः यञि सुपि च इति ।

८१ - १०७ - ततः वक्ष्यामि बहुवचने ।

८२ - १०७ - बहुवचने च अतः दीर्घः भवति ।

८३ - १०७ - एकारः च भवति बहुवचने झलि इति ।

८४ - १०७ - इह अपि तर्हि प्राप्नोति ।

८५ - १०७ - वृषाणाम् , प्लक्षाणाम् ।

८६ - १०७ - तत्र कः दोषः ।

८७ - १०७ - दीर्घत्वे कृते ह्रस्वाश्रयः नुट् न प्राप्नोति ।

८८ - १०७ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

८९ - १०७ - दीर्घत्वम् क्रियताम् नुट् इति किम् अत्र कर्तव्यम् ।

९० - १०७ - परत्वात् दीर्घत्वम् ।

९१ - १०७ - नित्यम् खलु अपि दीर्घत्वम् ।

९२ - १०७ - कृते अपि नुटि प्राप्नोति अकृते अपि ।

९३ - १०७ - नित्यत्वात् परत्वात् च दीर्घत्वे कृते ह्रस्वाश्रयः नुट् न प्राप्नोति ।

९४ - १०७ - एवम् तर्हि आद्ग्रहणम् इह अपि प्रकृतम् अनुवर्तते ।

९५ - १०७ - क्व प्रकृतम् ।

९६ - १०७ - आत् जसेः असुक् इति ।

९७ - १०७ - तेन कृते अपि दीर्घत्वे नुट् भविष्यति ।

९८ - १०७ - इह अपि तर्हि प्राप्नोति ।

९९ - १०७ - कीलालपाम् , शुभंयाम् ।

१०० - १०७ - आतः लोपः अत्र बाधकः भविष्यति ।

१०१ - १०७ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

१०२ - १०७ - लोपः क्रियताम् नुट् इति किम् अत्र कर्तव्यम् ।

१०३ - १०७ - परत्वात् नुट् ।

१०४ - १०७ - एवम् तर्हि ह्रस्वनद्यापः नुट् इति अत्र आतः धातोः इति आतः लोपः सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते ।

१०५ - १०७ - इह अपि तर्हि प्राप्नोति ।

१०६ - १०७ - कीलालपानाम् ब्राह्मणकुलानाम् ।

१०७ - १०७ - नपुंसकस्य न इति अनुवर्तिष्यते ।

१ - २६ - किम् इदम् नत्वम् पुंसाम् बहुत्वे भवति आहोस्वित् पुंशब्दात् बहुषु ।

२ - २६ - कः च अत्र विशेषः ।

३ - २६ - नत्वम् पुंसाम् बहुत्वे चेत् पुंशब्दात् इष्यते स्त्रियाम् ।

४ - २६ - तत् न सिध्यति ।

५ - २६ - भ्रूकुंसान् पश्य इति ।

६ - २६ - नपुंसके तथा एव इष्टम् ।

७ - २६ - तत् न सिध्यति ।

८ - २६ - षण्ढान् पश्य ।

९ - २६ - पण्डकान् पश्य इति ।

१० - २६ - स्त्रीशब्दात् च प्रसज्यते । स्त्रीशब्दात् च प्राप्नोति चञ्चाः पश्य , वध्रिकाः पश्य , खरकुटीः पश्य ।

११ - २६ - अस्तु तर्हि पुंशब्दात् बहुषु ।

१२ - २६ - पुंशबात् इति चेत् इष्टम् स्थूरापत्यम् न सिध्यति । स्थूरान् पश्य इति ।

१३ - २६ - कुण्डिन्याः अररकायाः ।

१४ - २६ - अपत्यम् च न सिध्यति ।

१५ - २६ - कुण्डिनान् पश्य ।

१६ - २६ - अररकान् पश्य ।

१७ - २६ - पुंस्प्राधान्यात् प्रसिध्यति । पुंस्प्रधाना एते शब्दाः ।

१८ - २६ - ततः नत्वम् भविष्यति ।

१९ - २६ - पुंस्प्राधान्ये ते एव स्युः ये दोषाः पूर्वचोदिताः ।

२० - २६ - भ्रूकुंसान् पश्य ।

२१ - २६ - षण्ढान् पश्य ।

२२ - २६ - पण्डकान् पश्य ।

२३ - २६ - चञ्चाः पश्य ।

२४ - २६ - वध्रिकाः पश्य ।

२५ - २६ - खरकुटीः पश्य इति ।

२६ - २६ - तस्मात् यस्मिन् पक्षे अल्पीयांसः दोषाः तम् आस्थाय प्रतिविधेयम् दोषेषु ।

१ - ५ - वा छन्दसि इति एव ।

२ - ५ - यमीम् च यम्यम् च ।

३ - ५ - शमीम् च शम्यम् च ।

४ - ५ - गरुईम् च गौर्यम् च ।

५ - ५ - किशोरीम् च किशोर्यम् च ।

१ - ३ - वा छन्दसि इति एव ।

२ - ३ - मित्रावरुणौ यज्यमानः ।

३ - ३ - मित्रावरुणौ इज्यमानः ।

१ - २९ - सम्प्रसारणात् पूर्वत्वे समानाङ्गग्रहणम् असमानाङ्गप्रतिषेधार्थम् ।

२ - २९ - सम्प्रसारणात् पूर्वत्वे समानाङ्गग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - २९ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - २९ - असमानाङ्गप्रतिषेधार्थम् ।

५ - २९ - असमानाङ्गस्य मा भूत् इति ।

६ - २९ - शकह्वर्थम् , परिव्यर्थम् ।

७ - २९ - सिद्धम् असम्प्रसारणात् ।

८ - २९ - सिद्धम् एतत् ।

९ - २९ - कथम् ।

१० - २९ - असम्प्रसारणात् ।

११ - २९ - वाक्यस्य सम्प्रसारणसञ्ज्ञा न वर्णस्य ।

१२ - २९ - अथ वर्णस्य सम्प्रसारणसञ्ज्ञायाम् दोषः एव ।

१३ - २९ - वर्णस्य च सम्प्रसारणसञ्ज्ञायाम् न दोषः ।

१४ - २९ - कथम् ।

१५ - २९ - अन्यः अयम् सम्प्रसारणासम्प्रसारणयोः स्थाने एकः आदिश्यते ।

१६ - २९ - कार्यकृतत्वात् वा ।

१७ - २९ - अथ वा सकृत् कृतम् पूर्वत्वम् इति कृत्वा पुनः न भविष्यति ।

१८ - २९ - तत् यथा वसन्ते ब्राह्मणः अग्नीन् आदधीत इति सकृत् आधाय कृतः शास्त्रार्थः इति कृत्वा पुनः प्रवृत्तिः न भवति ।

१९ - २९ - विषमः उपन्यासः ।

२० - २९ - युक्तम् यत् तस्य पुनः प्रवृत्तिः न भवति ।

२१ - २९ - यः तु तदाश्रयम् प्राप्नोति न तत् शक्यम् बाधितुम् ।

२२ - २९ - तत् यथा वसन्ते ब्राह्मणः अग्निष्टोमादिभिः क्रतुभिः यजेत इति अग्न्याधाननिमित्तम् वसन्ते वसन्ते इज्यते ।

२३ - २९ - तस्मात् पूर्वोक्तः एव परिहारः सिद्धम् असम्प्रसारणात् इति ।

२४ - २९ - यदि तर्हि न इदम् सम्प्रसारणम् हूतः इति दीर्घत्वम् न प्राप्नोति ।

२५ - २९ - दीर्घत्वम् वचनप्रामाण्यात् ।

२६ - २९ - अनवकाशम् दीर्घत्वम् ।

२७ - २९ - तत् वचनप्रामाण्यात् भविष्यति ।

२८ - २९ - अन्तवत्त्वात् वा ।

२९ - २९ - अथ वा पूर्वस्य कार्यम् प्रति अन्तवत् भवति इति दीर्घत्वम् भविष्यति ।

१ - १०३ - आटः वृद्धेः इयङ् ।

२ - १०३ - आटः वृद्धिः भवति इति एतस्मात् इयङ् भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - १०३ - आटः वृद्धिः भवति इति अस्य अवकाशः ऐक्षिष्ट , ऐहिष्ट ।

४ - १०३ - इयङः अवकाशः अधीयाते , अधीयते ।

५ - १०३ - इह उभयम् प्राप्नोति अध्यैयाताम् अध्यैयत ।

६ - १०३ - इयङादेशः भवति विप्रतिषेधेन ।

७ - १०३ - न एषः युक्तः विप्रतिषेधः ।

८ - १०३ - अन्तरङ्गा आटः वृद्धिः ।

९ - १०३ - का अन्तरङ्गता ।

१० - १०३ - वर्णौ आश्रित्य आटः वृद्धिः ।

११ - १०३ - अङ्गस्य इयङ् आदेशः ।

१२ - १०३ - एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

१३ - १०३ - आट् क्रियताम् इयङादेशः इति किम् अत्र कर्तव्यम् ।

१४ - १०३ - परत्वात् इयङ् ।

१५ - १०३ - नित्यः आट् आगमः ।

१६ - १०३ - कृते अपि इयङि प्राप्नोति अकृते अपि ।

१७ - १०३ - इयङ् अपि नित्यः ।

१८ - १०३ - कृते अपि आटि प्राप्नोति अकृते अपि ।

१९ - १०३ - अनित्यः इयङ् ।

२० - १०३ - न हि कृते आति प्राप्नोति ।

२१ - १०३ - किम् कारणम् ।

२२ - १०३ - अन्तरङ्गा आटः वृद्धिः ।

२३ - १०३ - यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तम् विहन्यते न तत् अनित्यम् ।

२४ - १०३ - न च अत्र आत् एव इयङः निमित्तम् विहन्ति ।

२५ - १०३ - अवश्यम् लक्षणान्तरम् आटः वृद्धिः प्रतीक्ष्या ।

२६ - १०३ - उभयोः नित्ययोः परत्वात् इयङ् आदेशः ।

२७ - १०३ - आत् गुणात् सवर्णदीर्घत्वम् आङभ्यासयोः ।

२८ - १०३ - आत् गुणात् सवर्णदीर्घत्वम् भवति विप्रतिषेधेन ।

२९ - १०३ - क्व ।

३० - १०३ - आङभ्यासयोः ।

३१ - १०३ - आत् गुणस्य अवकाशः खट्वेन्द्रः , खट्वोदकम् ।

३२ - १०३ - सवर्णदीर्घत्वस्य अवकाशः दण्डाग्रम् , क्षुपाग्रम् ।

३३ - १०३ - इह उभयम् प्राप्नोति अद्य , आ , ऊढा अद्योढा , कदा , आ , ऊढा कदोढा , उप , इ , इजतुः उपेजतुः , उप , उ , उपतुः उपोपतुः ।

३४ - १०३ - सवर्णदीर्घत्वम् भवति विप्रतिषेधेन ।

३५ - १०३ - अभ्यासार्थेन तावत् न अर्थः ।

३६ - १०३ - अस्तु अत्र आत् गुणः अयवौ च हलादिशेषः ।

३७ - १०३ - पुनः आत् गुणः भविष्यति ।

३८ - १०३ - भवेत् सिद्धम् उपेजतुः , उपेजतुः इति ।

३९ - १०३ - इदम् तु न सिध्यति उपोपतुः , उपोपुः इति ।

४० - १०३ - अत्र हि आत् गुणे कृते ओदन्तः निपातः इति प्रगृह्यसञ्ज्ञा , प्रगृह्यः प्रकृत्या इति प्रगृह्याश्रयः प्रकृतिभावः प्राप्नोति ।

४१ - १०३ - पदान्तप्रकरणे प्र्कृतिभावः न च एषः पदान्तः ।

४२ - १०३ - पदान्तभक्तः पदान्तग्रहणेन ग्राहीष्यते ।

४३ - १०३ - एवम् तर्हि एतत् एव अत्र न अस्ति ओदन्तः निपातः इति ।

४४ - १०३ - किम् कारणम् ।

४५ - १०३ - लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति ।

४६ - १०३ - इह अपि तर्हि अद्योढा , कदोढा इति भवेत् रूपम् सिद्धम् स्यात् । स्वरे दोषः तु ।

४७ - १०३ - स्वरे तु दोषः भवति ।

४८ - १०३ - अद्योढा* एवम् स्वरः प्रसज्येत. अद्योढा* इति च इष्यते ।

४९ - १०३ - आङि पररूपवचनम् च इदानीम् अनर्थकम् स्यात् ।

५० - १०३ - न अनर्थकम् ।

५१ - १०३ - ज्ञापकार्थम् ।

५२ - १०३ - किम् ज्ञाप्यम् ।

५३ - १०३ - आङि पररूपवचनम् तु ज्ञापकम् अन्तरङ्गबलीयस्त्वात् ।

५४ - १०३ - एतत् ज्ञापयति आचार्यः ।

५५ - १०३ - अन्तरङ्गम् बलीयः भवति इति ।

५६ - १०३ - किम् पुनः इह अन्तरङ्गम् किम् बहिरङ्गम् यावता द्वे पदे आश्रित्य सवर्णदीर्घत्वम् भवति आत् गुणः अपि ।

५७ - १०३ - धातूपसर्गयोः यत् कार्यम् तत् अन्तरङ्गम् ।

५८ - १०३ - कुतः एतत् ।

५९ - १०३ - पूर्वम् उपसर्गस्य धातुन योगः भवति न अद्य शब्देन ।

६० - १०३ - किमर्थम् तर्हि अद्यशब्दः प्रयुज्यते ।

६१ - १०३ - अद्यशब्दय्स अपि समुदायेन योगः भवति ।

६२ - १०३ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

६३ - १०३ - प्रयोजनम् पूर्वसवर्णपूर्वत्वतहिलोपटेनङेय्यङिस्मिन्ङिणलौत्वम् अन्तरङ्गम् बहिरङ्गलक्षणात् वर्णविकारात् ।

६४ - १०३ - पूर्वसवर्णः प्रयोजनम् ।

६५ - १०३ - अग्नी अत्र , वायू अत्र ।

६६ - १०३ - पूर्वसवर्णः च प्राप्नोति बहिरङ्गलक्षणः च वर्णविकारः आवादेशः ।

६७ - १०३ - पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् भवति अन्तरङ्गतः ।

६८ - १०३ - पूर्वत्व ।

६९ - १०३ - शकह्वर्थम् , परिव्यर्थम् ।

७० - १०३ - पूर्वत्वम् च प्राप्नोति बहिरङ्गलक्षणः च वर्णविकारः सवर्णदीर्घत्वम् ।

७१ - १०३ - पूर्वत्वम् भवति अन्तरङ्गतः ।

७२ - १०३ - तहिलोप ।

७३ - १०३ - अकारि अत्र ।

७४ - १०३ - अहारि अत्र ।

७५ - १०३ - पच इदम् ।

७६ - १०३ - तहिलोपौ च प्राप्नुतः बहिरङ्गलक्षणः च वर्णविकारः सवर्णदीर्घत्वम् ।

७७ - १०३ - तहिलोपौ भवतः अन्तरङ्गतः ।

७८ - १०३ - टेन ।

७९ - १०३ - वृक्षेण अत्र , प्लक्षेण अत्र ।

८० - १०३ - इनादेशः च प्राप्नोति बहिरङ्गलक्षणः च वर्णविकारः सवर्णदीर्घत्वम् ।

८१ - १०३ - इनादेशः भवति अन्तरङ्गतः ।

८२ - १०३ - ङेर्य ।

८३ - १०३ - वृक्षाय अत्र , प्लक्षाय अत्र ।

८४ - १०३ - ङेः यादेशः च प्राप्नोति बहिरङ्गलक्षणः च वर्णविकारः एङः पदान्तात् अति इति पररूपत्वम् ।

८५ - १०३ - ङेः यादेशः भवति अन्तरङ्गतः ।

८६ - १०३ - ङिस्मिन् ।

८७ - १०३ - यस्मिन् इदम् , तस्मिन् इदम् ।

८८ - १०३ - स्मिन्भावः च प्राप्नोति बहिरङ्गलक्षणः च वर्णविकारः सवर्णदीर्घत्वम् ।

८९ - १०३ - स्मिन्भावः भवति अन्तरङ्गतः ।

९० - १०३ - ङिणलौत्वम् ।

९१ - १०३ - अग्नौ इदम् , ययौ अत्र ।

९२ - १०३ - ङिणलौत्वम् प्राप्नोति बहिरङ्गलक्षणः च वर्णविकारः सवर्णदीर्घत्वम् ।

९३ - १०३ - औत्वम् भवति अन्तरङ्गतः ।

९४ - १०३ - न एतानि सन्ति प्रयोजनानि ।

९५ - १०३ - विप्रतिषेधेन अपि एतानि सिद्धानि ।

९६ - १०३ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

९७ - १०३ - वृक्षाः अत्र ।

९८ - १०३ - प्लक्षाः अत्र ।

९९ - १०३ - पूर्वसवर्णः च प्राप्नोति बहिरङ्गलक्षणः च वर्णविकारः रोः अप्लुतात् अप्लुते इति उत्त्वम् ।

१०० - १०३ - पूर्वसवर्णः भवति अन्तरङ्गतः ।

१०१ - १०३ - न च अवश्यम् इदम् एव प्रयोजनम् ।

१०२ - १०३ - आद्ये योगे बहूनि प्रयोजनानि सन्ति यदर्थम् एषा परिभाषा कर्तव्या ।

१०३ - १०३ - प्रतिविधेयम् दोषेषु ।

१ - १० - किम् इदम् ख्यत्यात् इति ।

२ - १० - सखिपत्योः विकृतग्रहणम् ।

३ - १० - किम् पुनः कारणम् सखिपत्योः विकृतग्रहणम् क्रियते न सखिपतिभ्याम् इति एव उच्येत ।

४ - १० - न एवम् शक्यम् ।

५ - १० - गरीयान् च एव हि निर्देशः स्यात् इह च प्रसज्येत ।

६ - १० - अतिसखेः आगच्छामि ।

७ - १० - अतिसखेः स्वम् ।

८ - १० - इह च न स्यात् सखीयतेः अप्रत्ययः सख्युः , पत्युः ।

९ - १० - लुनीयतेः अप्रत्ययः ।

१० - १० - लून्युः , पून्युः ।

१ - ३९ - किमर्थम् अप्लुतात् अप्लुते इति उच्यते ।

२ - ३९ - प्लुतात् परस्य प्लुते वा परतः मा भूत् इति ।

३ - ३९ - प्लुतात् परस्य सुस्रोता३ अत्र नु असि ।

४ - ३९ - प्लुते परतः तिष्ठतु पयः आ३ग्निदत्त ।

५ - ३९ - अतः अति इति उच्यते ।

६ - ३९ - कः प्रसङ्गः प्लुतात् परस्य प्लुते वा परतः ।

७ - ३९ - असिद्धः प्लुतः ।

८ - ३९ - तस्य असिद्धत्वात् प्राप्नोति ।

९ - ३९ - अथ अप्लुतात् अप्लुते इति उच्यमाने यावता असिद्धः प्लुतः कस्मात् एव अत्र न प्राप्नोति ।

१० - ३९ - अप्लुतभाविनः अप्लुतभाविनि इति एवम् एतत् विज्ञायते ।

११ - ३९ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

१२ - ३९ - सिद्धः प्लुतः स्वरसन्धिषु ।

१३ - ३९ - कथम् ज्ञायते ।

१४ - ३९ - यत् अयम् प्लुतः प्रकृत्या इति प्लुतस्य प्रकृतिभावम् शास्ति ।

१५ - ३९ - सतः हि कार्यिणः कार्येण भवितव्यम् ।

१६ - ३९ - अप्लुतादप्लुतवचने अकारहशोः समानपदे प्रतिषेधः ।

१७ - ३९ - अप्लुतादप्लुतवचने अकारहशोः समानपदे प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१८ - ३९ - पयो३ट् , पयो३द ।

१९ - ३९ - न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।

२० - ३९ - न वा वक्तव्यः ।

२१ - ३९ - किम् कारणम् ।

२२ - ३९ - बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।

२३ - ३९ - बहिरङ्गः प्लुरः ।

२४ - ३९ - अन्तरङ्गम् उत्त्वम् ।

२५ - ३९ - असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे ।

२६ - ३९ - इह अपि तर्हि प्राप्नोति ।

२७ - ३९ - सुस्रोता३ अत्र नु असि ।

२८ - ३९ - अन्तरङ्गः अत्र प्लुतः बहिरङ्गम् उत्त्वम् ।

२९ - ३९ - क्व पुनः इह अन्तरङ्गः प्लुतः क्व वा बहिरङ्गम् उत्त्वम् उत्त्वम् वा अन्तरङ्गम् प्लुतः वा बहिरङ्गः ।

३० - ३९ - वाक्यान्तस्य वाक्यादौ अन्तरङ्गः प्लुतः बहिरङ्गम् उत्त्वम् ।

३१ - ३९ - समानवाक्ये पदान्तस्य पदादौ उत्त्वम् अन्तरङ्गम् बहिरङ्गः प्लुतः ।

३२ - ३९ - किम् पुनः कारणम् बहिरङ्गत्वम् उत्त्वे हेतुः व्यपदिश्यते न पुनः असिद्धत्वम् अपि ।

३३ - ३९ - यथा एव हि अयम् बहिरङ्गः एवम् असिद्धः अपि ।

३४ - ३९ - एवम् मन्यते ।

३५ - ३९ - असिद्धः प्लुतः आश्रयात् सिद्धः भवति ।

३६ - ३९ - अथ वा यस्याम् न अप्राप्तायाम् परिभाषायाम् उत्त्वम् आरभ्यते सा आश्रयात् सिद्धा स्यात् ।

३७ - ३९ - कस्याम् च न अप्राप्तायाम् ।

३८ - ३९ - असिद्धपरिभाषायाम् ।

३९ - ३९ - बहिरङ्गपरिभाषायाम् पुनः प्राप्तायाम् अप्राप्तायाम् च ।

१ - ३५ - कस्य अयम् प्रतिषेधः ।

२ - ३५ - नान्तःपादम् इति सर्वप्रतिषेधः ।

३ - ३५ - नान्तःपादम् इति सर्वस्य अयम् प्रतिषेधः ।

४ - ३५ - कथम् ।

५ - ३५ - अचि इति वर्तते ।

६ - ३५ - अचि यत् प्राप्नोति तस्य प्रतिषेधः ।

७ - ३५ - नान्तःपादम् इति सर्वप्रतिषेधः चेत् अतिप्रसङ्गः ।

८ - ३५ - नान्तःपादम् इति सर्वप्रतिषेधः चेत् अतिप्रसङ्गः भवति ।

९ - ३५ - इह अपि प्राप्नोति ।

१० - ३५ - अनु अग्निः उषसाम् अग्रम् अख्यत् , प्रति अग्निः उषसाम् अग्रम् अख्यत् ।

११ - ३५ - एवम् तर्हि अति इति वर्तते ।

१२ - ३५ - अकाराश्रयम् यत् प्राप्नोति तस्य प्रतिषेधः ।

१३ - ३५ - अकाराश्रयम् इति चेत् उत्त्ववचनम् ।

१४ - ३५ - अकाराश्रयम् इति चेत् उत्त्वम् वक्तव्यम् ।

१५ - ३५ - कालः अश्वः ।

१६ - ३५ - शतधारः अयम् मणिः ।

१७ - ३५ - अयवोः प्रतिषेधः च ।

१८ - ३५ - अयवोः च प्रतिषेधः च वक्तव्यः ।

१९ - ३५ - सुजाते अश्वसूनृते ।

२० - ३५ - अध्वरो अद्रिभिः सुतम् ।

२१ - ३५ - शुक्रम् ते अन्यत् ।

२२ - ३५ - एङ्प्रकरणात् सिद्धम् ।

२३ - ३५ - एङः अति इति वर्तते ।

२४ - ३५ - एङः अति यत् प्राप्नोति तस्य प्रतिषेधः ।

२५ - ३५ - एङ्प्रकरणात् सिद्धम् चेत् उत्त्वप्रतिषेधः ।

२६ - ३५ - एङ्प्रकरणात् सिद्धम् चेत् उत्त्वप्रतिषेधः वक्तव्यः ।

२७ - ३५ - अग्नेः अत्र , वायोः अत्र. अतः रोः अप्लुतात् अप्लुते एङः च इति उत्त्वम् प्राप्नोति ।

२८ - ३५ - पुनः एङ्ग्रहणात् सिद्धम् ।

२९ - ३५ - पुनः एङ्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३० - ३५ - तत् तर्हि कर्तव्यम् ।

३१ - ३५ - न कर्तव्यम् ।

३२ - ३५ - प्रकृतम् अनुवर्तते ।

३३ - ३५ - ननु च उक्तम् एङ्प्रकरणात् सिद्धम् चेत् उत्त्वप्रतिषेधः इति ।

३४ - ३५ - न एषः दोषः ।

३५ - ३५ - पदान्ताभिसम्बद्धम् एङ्ग्रहणम् अनुवर्तते न च एङः पदान्तात् परः रुः अस्ति ।

१ - ४२ - गोः अग्वचनम् गवाग्रे स्वरसिद्ध्यर्थम् ।

२ - ४२ - गोः अक् वक्तव्यः ।

३ - ४२ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - ४२ - गवाग्रे स्वरसिद्ध्यर्थम् ।

५ - ४२ - गवाग्रे स्वरसिद्धिः यथा स्यात् ।

६ - ४२ - गवाग्रम् ।

७ - ४२ - अवङादेशे हि स्वरे दोषः ।

८ - ४२ - अवङादेशे हि स्वरे दोषः स्यात् ।

९ - ४२ - अन्तोदात्तस्य आन्तर्यतः अन्तोदात्तः आदेशः प्रस्ज्यते ।

१० - ४२ - कथम् पुनः अयम् अन्तोदात्तः यदा एकाच् ।

११ - ४२ - व्यपदेशिवद्भावेन ।

१२ - ४२ - यथा एव तर्हि व्यपदेशिवद्भावेन अन्तोदात्तः एवम् आद्युदात्तः अपि ।

१३ - ४२ - तत्र आन्तर्यतः आद्युदात्तस्य आद्युदात्तः आदेशः भवति ।

१४ - ४२ - सत्यम् एवम् एतत् ।

१५ - ४२ - न तु इदम् लक्षणम् अस्ति ।

१६ - ४२ - प्रातिपदिकस्य आदिः उदात्तः भवति इति ।

१७ - ४२ - इदम् पुनः अस्ति ।

१८ - ४२ - प्रातिपदिकस्य अन्तः उदात्तः भवति इति ।

१९ - ४२ - सः असौ लक्षणेन अन्तोदात्तः ।

२० - ४२ - तत्र आन्तर्यतः अन्तोदात्तस्य अन्तोदात्तः आदेशः प्रस्ज्येत ।

२१ - ४२ - यदि पुनः गमेः डो विधीयेत ।

२२ - ४२ - किम् कृतम् भवति ।

२३ - ४२ - प्रत्ययाद्युदात्तत्वे कृते आन्तर्यतः आद्युदात्तस्य आद्युदात्तः आदेशः भविष्यति ।

२४ - ४२ - कथम् पुनः अयम् आद्युदात्तः यदा एकाच् ।

२५ - ४२ - व्यपदेशिवद्भावेन ।

२६ - ४२ - यथा एव तर्हि व्यपदेशिवद्भावेन आद्युदात्तः एवम् अन्तोदात्तः अपि ।

२७ - ४२ - तत्र आन्तर्यतः अन्तोदात्तस्य अन्तोदात्तः आदेशः प्रस्ज्येत ।

२८ - ४२ - सत्यम् एवम् एतत् ।

२९ - ४२ - न तु इदम् लक्षणम् अस्ति ।

३० - ४२ - प्रत्ययस्य अन्तः उदात्तः भवति इति ।

३१ - ४२ - इदम् पुनः अस्ति ।

३२ - ४२ - प्रत्ययस्य आदिः उदात्तः भवति इति ।

३३ - ४२ - सः असौ लक्षणेन आद्युदात्तः ।

३४ - ४२ - तत्र आन्तर्यतः आद्युदात्तस्य आद्युदात्तः आदेशः भविष्यति ।एतत् अपि आदेशे न अस्ति ।

३५ - ४२ - आदेशस्य आदिः उदात्तः भवति इति ।

३६ - ४२ - प्रकृतितः अनेन स्वरः लभ्यः ।

३७ - ४२ - प्रकृतिः च अस्य यथा एव आद्युदात्ता एवम् अन्तोदात्ता अपि ।

३८ - ४२ - एवम् तर्हि आद्युदात्तनिपातनम् करिष्यते ।

३९ - ४२ - सः निपातनस्वरः प्रकृतिस्वरस्य बाधकः भविष्यति ।

४० - ४२ - एवम् अपि उपदेशिवद्भावः वक्तयः ।

४१ - ४२ - यथा एव निपातनस्वरः प्रकृत्स्वरस्य बाधकः एवम् समासस्वरस्य अपि ।

४२ - ४२ - गवास्थि , गवाक्षि ।

१ - ९ - इन्द्रादौ इति वक्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् ।

२ - ९ - गवेन्द्रयज्ञे वीहि इति ।

३ - ९ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

४ - ९ - न वक्तव्यम् ।

५ - ९ - न एवम् विज्ञायते इन्द्रे अचि इति ।

६ - ९ - कथम् तर्हि ।

७ - ९ - अचि भवति ।

८ - ९ - कतरस्मिन् ।

९ - ९ - इन्द्रे अचि इति ।

१ - २७ - नित्यग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - २७ - विभाषा मा भूत् इति ।

३ - २७ - म एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - २७ - पूर्वस्मिन् एव योगे विभाषाग्रहणम् निवृत्तम् ।

५ - २७ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

६ - २७ - प्लुतप्रगृह्याणम् अचि प्रकृतिभावः एव यथा स्यात् ।

७ - २७ - यत् अन्यत् प्राप्नोति तत् मा भूत् इति ।

८ - २७ - किम् च अन्यत् प्राप्नोति ।

९ - २७ - शाकलम् ।

१० - २७ - सिन्नित्यसमासयोः शाकलप्रतिषेधम् वक्ष्यति ।

११ - २७ - सः न वक्तव्यः भवति ।

१२ - २७ - अथ अज्ग्रहणम् किमर्थम् ।

१३ - २७ - अचि प्रकृतिभावः यथा स्यात् ।

१४ - २७ - प्लुतप्रगृह्येषु अज्ग्रहणम् अनर्थकम् अधिकारात् सिद्धम् ।

१५ - २७ - प्लुतप्रगृह्येषु अज्ग्रहणम् अनर्थकम् ।

१६ - २७ - किम् कारणम् ।

१७ - २७ - अधिकारात् एव सिद्धम् ।

१८ - २७ - अचि इति प्रकृतम् अनुवर्तते ।

१९ - २७ - क्व प्रकृतम् ।

२० - २७ - इकः यण् अचि इति ।

२१ - २७ - तत् तु तस्मिन् प्रकृतिभावार्थम् ।

२२ - २७ - तत् तु द्वितीयम् अज्ग्रहणम् कर्तव्यम् प्रकृतिभावार्थम् ।

२३ - २७ - तस्मिन् अचि पूर्वस्य प्रकृतिभावः यथा स्यात् ।

२४ - २७ - इह मा भूत् ।

२५ - २७ - जानु उ अस्य रुजति ।

२६ - २७ - जानू अस्य रुजति ।

२७ - २७ - जान्व् अस्य रुजति इति ।

१ - १८ - अथ किमर्थम् प्लुतस्य प्रकृतिभावः उच्यते ।

२ - १८ - स्वरसन्धिः मा भूत् इति ।

३ - १८ - उच्यमाने अपि एतस्मिन् स्वर्सन्धिः प्राप्नोति ।

४ - १८ - प्लुते कृते न भविष्यति ।

५ - १८ - असिद्धः प्लुतः ।

६ - १८ - तस्य असिद्धत्वात् प्राप्नोति ।

७ - १८ - प्लुतप्रकृतिभाववचनम् तु ज्ञापकम् एकादेशात् प्लुतः विप्रतिषेधेन इति ।

८ - १८ - यत् अयम् प्लुतः प्रकृत्या इति प्रकृतिभावम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः एकादेशात् प्लुतः भवति विप्रतिषेधेन इति ।

९ - १८ - एकादेशात् प्लुतः विप्रतिषेधेन इति चेत् शालेन्द्रे अतिप्रसङ्गः ।

१० - १८ - एकादेशात् प्लुतः विप्रतिषेधेन इति चेत् शालेन्द्रे अतिप्रसङ्गः भवति ।

११ - १८ - शालायाम् इन्द्रः शालेन्द्रः ।

१२ - १८ - न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।

१३ - १८ - न वा अतिप्रसङ्गः ।

१४ - १८ - किम् कारणम् ।

१५ - १८ - बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।

१६ - १८ - बहिरङ्गः प्लुतः ।

१७ - १८ - अन्तरङ्गः एकादेशः ।

१८ - १८ - असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:20.2830000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

मुठेल

  • न. खोबर्‍याचा कीस उन्हांत वाळवून किंवा विस्तवावर परतून तो मूठीनें दाबून पिळून काढलेलें तेल . - कृषि ७४९ . [ मूठ + तेल ] 
RANDOM WORD

Did you know?

बांस की लकड़ी
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.