TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद १ - खण्ड ३३

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ३३
१ - ८ - उत्तरयोः विग्रहेण विशेषासम्प्रत्ययात् नित्यग्रहणानर्थक्यम् ।

२ - ८ - उत्तरयोः योगयोः विग्रहेण विशेषासम्प्रत्ययात् नित्यग्रहणानर्थक्यम् ।

३ - ८ - न हि कुटिलम् क्रामति इति चङ्क्रम्यते इति गम्यते ।

४ - ८ - अथे एतेभ्यः क्रियासमभिहारे यङा भवितव्यम् ।

५ - ८ - क्रियासमभिहारे च न एतेभ्यः ।

६ - ८ - क्रियासमभिहारे च न एतेभ्यः यङा भवितव्यम् ।

७ - ८ - भृशम् जपति ब्राह्मणः ।

८ - ८ - भृशम् समिदः दहति इति एव.

१ - २५ - सत्याप इति किम् निपात्यते ।

२ - २५ - सत्यस्य कृञि आपुक् च । सत्यस्य कृञि आपुक् च निपात्यते णिच् च ।

३ - २५ - सत्यम् करोति सत्यापयति ।

४ - २५ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते ।

५ - २५ - णिविदौ अर्थवेदसत्यानाम् अपुक् च ।

६ - २५ - णिविदौ अर्थवेदसत्यानाम् अपुक् च इति वक्तव्यम् ।

७ - २५ - अर्थापयति वेदापयति सत्यापयति ।

८ - २५ - यदि आपुक् क्रियते टिलोपः प्राप्नोति ।

९ - २५ - एवम् तर्हि पुक् करिष्यते ।

१० - २५ - एवम् अपि टिलोपः प्राप्नोति ।

११ - २५ - एवम् तर्हि आक् करिष्यते ।

१२ - २५ - एवम् अपि टिलोपः प्राप्नोति ।

१३ - २५ - एवम् तर्हि अक् करिष्यते ।

१४ - २५ - एवम् अपि अनाकारान्तत्वात् पुक् न प्राप्नोति ।

१५ - २५ - एवम् तर्हि अपुट् करिष्यते ।

१६ - २५ - अथ वा पुनः अस्तु आपुक् एव ।

१७ - २५ - ननु च उक्तम् ।

१८ - २५ - टिलोपः प्राप्नोति इति ।

१९ - २५ - आपुग्वचनसामर्थ्यात् न भविष्यति ।

२० - २५ - अथ वा पुनः अस्तु पुक् एव ।

२१ - २५ - ननु च उक्तम् एवम् अपि टिलोपः प्राप्नोति इति ।

२२ - २५ - पुग्वचनसामर्थ्यात् न भविष्यति ।

२३ - २५ - अथ वा पुनः अस्तु आक् एव ।

२४ - २५ - ननु च उक्तम् एवम् अपि टिलोपः प्राप्नोति इति ।

२५ - २५ - आग्वचनसामर्थ्यात् न भविष्यति ।

१ - ७० - कथम् इदम् विज्ञायते ।

२ - ७० - हेतुमति अभिधेये णिच् भवति इति ।

३ - ७० - आहोस्वित् हेतुमति यः धातुः वर्तते इति ।

४ - ७० - युक्तम् पुनः इदम् विचारयितुम् ।

५ - ७० - ननु अनेन असन्दिग्धेन प्रत्ययार्थविशेषणेन भवितव्यम् यावता हेतुमति इति उच्यते ।

६ - ७० - यदि हि प्रकृतर्थविशेषणम् स्यात् हेतुमतः इति एवम् ब्रूयात् ।

७ - ७० - न एतत् अस्ति ।

८ - ७० - भवन्ति इह हि विषयसप्तम्यः अपि ।

९ - ७० - तत् यथा ।

१० - ७० - प्रमाणे यत् प्रातिपदिकम् वर्तते स्त्रियाम् यत् प्रातिपदिकम् वर्तते इति ।

११ - ७० - एवम् इह अपि हेतुमति अभिधेये णिच् भवति हेतुमति यः धातुः वर्तते इति जायते विचारणा ।

१२ - ७० - अत उत्तरम् पठति ।

१३ - ७० - हेतुमति इति कारकोपादानम् प्रत्ययार्थपरिग्रहार्थम् यथा तनूकरणे तक्षः ।

१४ - ७० - हेतुमति इति कारकम् उपादीयते ।

१५ - ७० - किम् प्रयोजनम् ।

१६ - ७० - प्रत्ययार्थपरिग्रहार्थम् ।

१७ - ७० - एवम् सति प्रत्ययार्थः सुपरिगृहीतः भवति ।

१८ - ७० - यथा तनूकरणे तक्षः इति तनूकरणम् उपादीयते ।

१९ - ७० - यदि तर्हि तद्वत् प्रकृत्यर्थविशेषणम् भवति ।

२० - ७० - प्रकृत्यर्थविशेषणम् हि तत् तत्र विज्ञायते ।

२१ - ७० - तनूकरणक्रियायाम् तक्षः इति ।

२२ - ७० - अस्तु प्रकृत्यर्थविशेषणम् ।

२३ - ७० - कः दोषः ।

२४ - ७० - इह हि उक्तः करोति प्रेषितः करोति इति णिच् प्राप्नोति ।

२५ - ७० - प्रत्ययार्थविशेषणे पुनः सति न एषः दोषः ।

२६ - ७० - स्वशब्देन उक्तत्वात् न भविष्यति ।

२७ - ७० - प्रकृत्यर्थविशेषणे अपि सति न एषः दोषः ।

२८ - ७० - यत्र न अन्तरेण शब्दम् अर्थस्य गतिः भवति तत्र शब्दः प्रयुज्यते ।

२९ - ७० - यत्र हि अन्तरेण अपि शब्दम् अर्थस्य गतिः भवति न तत्र शब्दः प्रयुज्यते ।

३० - ७० - इह तर्हि पाचयति ओदनम् देवदत्तः यज्ञदत्तेन इति उभयोः कर्त्रोः लेन अभिधानम् प्राप्नोति ।

३१ - ७० - प्रत्ययार्थविशेषणे पुनः सति न दोषः ।

३२ - ७० - प्रधानकर्तरि लादयः भवन्ति इति प्रधानकर्ता लेन अभिधीयते ।

३३ - ७० - यः च अप्रधानम् सिद्ध तत्र कर्तरि इति एव तृतीया ।

३४ - ७० - इह च गमितः ग्रामम् देवदत्तः यज्ञदत्तनेअ इति अव्यतिरिक्तः गत्यर्थः इति कृत्वा गत्यर्थानाम् कर्तरि इति कर्तरि क्तः प्राप्नोति ।

३५ - ७० - इह च व्यतिभेदयन्ते व्यतिच्छेदयन्ते इति अव्यतिरिक्तः हिंसार्थः इति कृत्वा न गतिहिंसार्थेभ्यः इति प्रतिषेधः प्राप्नोति ।

३६ - ७० - अस्तु तर्हि प्रत्ययार्थविशेषणम् ।

३७ - ७० - यदि प्रत्ययार्थविशेषणम् पाचयति ओदनम् देवदत्तः यज्ञदत्तेन इति प्रयोज्ये कर्तरि कर्मसञ्ज्ञा प्राप्नोति ।

३८ - ७० - भवति हि तस्य तस्मिन् ईप्सा ।

३९ - ७० - इह च ग्रामम् गमयति ग्रामाय गमयति इति व्यतिरिक्तः गत्यर्थः इति कृत्वा गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्थ्यौ न प्राप्नुतः ।

४० - ७० - इह च एधोदकस्य उपस्कारयति इति व्यतिरिक्तः करोत्यर्थः इति कृत्वा कृञः प्रतियत्ने इति षष्ठी न प्राप्नोति ।

४१ - ७० - इह च भेदिका देवदत्तस्य यज्ञदत्तस्य काष्ठानाम् इति प्रयोज्ये कर्तरि षष्ठी न प्राप्नोति ।

४२ - ७० - इह च अभिषावयति परिषावयति इति व्यतिरिक्तः सुनोत्यर्थः इति कृत्वा उपसर्गात् सुनोत्यादीनाम् इति षत्वम् न प्राप्नोति ।

४३ - ७० - न एषः दोषः ।

४४ - ७० - यत् तावत् उच्यते पाचयति ओदनम् देवदत्तः यज्ञदत्तेन इति प्रयोज्ये कर्तरि कर्मसञ्ज्ञा प्राप्नोति इति ।

४५ - ७० - गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणाम् अणि इति एतत् नियमार्थम् भविष्यति ।

४६ - ७० - एतेषाम् एव अण्यन्तानाम् यः कर्ता सः णौ कर्मसञ्ज्ञः भवति न अन्येषाम् इति ।

४७ - ७० - यत् अपि उच्यते इह च ग्रामम् गमयति ग्रामाय गमयति इति व्यतिरिक्तः गत्यर्थः इति कृत्वा गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्थ्यौ न प्राप्नुतः इति ।

४८ - ७० - न असौ एवम् प्रेष्यते गच्छ ग्रामम् इति ।

४९ - ७० - कथम् तर्हि ।

५० - ७० - साधनविशिष्टाम् असौ क्रियाम् प्रेष्यते ।

५१ - ७० - ग्रामम् गच्छ ।

५२ - ७० - ग्रामाय गच्छ इति ।

५३ - ७० - यत् अपि उच्यते इह च एधोदकस्य उपस्कारयति इति व्यतिरिक्तः करोत्यर्थः इति कृत्वा कृञः प्रतियत्ने इति षष्ठी न प्राप्नोति इति ।

५४ - ७० - न असौ एवम् प्रेष्यते उपस्कुरुष्व एधोदकस्य इति ।

५५ - ७० - कथम् तर्हि ।

५६ - ७० - साधनविशिष्टाम् असौ क्रियाम् प्रेष्यते ।

५७ - ७० - एधोदकस्य उपस्कुरुष्व इति ।

५८ - ७० - यत् अपि उच्यते इह च भेदिका देवदत्तस्य यज्ञदत्तस्य काष्ठानाम् इति प्रयोज्ये कर्तरि षष्ठी न प्राप्नोति इति ।

५९ - ७० - उक्तम् तत्र कृद्ग्रहणस्य प्रयोजनम् कर्तृभूतपूर्वमात्रे अपि षष्ठी यथा स्यात् इति ।

६० - ७० - यत् अपि उच्यते इह च अभिषावयति परिषावयति इति व्यतिरिक्तः सुनोत्यर्थः इति कृत्वा उपसर्गात् सुनोत्यादीनाम् इति षत्वम् न प्राप्नोति इति ।

६१ - ७० - न असौ एवम् प्रेष्यते सुनु अभि इति ।

६२ - ७० - कथम् तर्हि उपसर्गविशिष्टाम् असौ क्रियाम् प्रेष्यते ।

६३ - ७० - अभिषुनु इति ।

६४ - ७० - युक्तम् पुनः इदम् विचारयितुम् ।

६५ - ७० - ननु अनेन असन्दिग्धेन प्रत्ययार्थविशेषणेन भवितव्यम् यावता व्यक्तम् अर्थान्तरम् गम्यते पचति पाचयति इति च ।

६६ - ७० - बाढम् युक्तम् ।

६७ - ७० - इह पचेः कः प्रधानार्थः ।

६८ - ७० - या असौ तण्डुलानाम् विक्लित्तिः ।

६९ - ७० - अथ इदानीम् तदभिसन्धिपूर्वकम् प्रेषणम् अध्येषणम् वा ।

७० - ७० - युक्तम् यत् सर्वम् पच्यर्थः स्यात् ।

१ - १६ - हेतुनिर्देशः च निमित्तमात्रम् बिक्षादिषु दर्शनात् ।

२ - १६ - हेतुनिर्देशः च निमित्तमात्रम् द्रष्टव्यम् ।

३ - १६ - यावत् ब्रूयात् निमित्तम् कारणम् इति ताव्त् हेतुः इति ।

४ - १६ - किम् प्रयोजनम् ।

५ - १६ - बिक्षादिषु दर्शनात् ।

६ - १६ - भिक्षादिषु हि णिच् दृश्यते ।

७ - १६ - भिक्षाः वासयन्ति ।कारिषः अग्निः अध्यापयति इति ।

८ - १६ - किम् पुनः कारणम् पारिभाषिके हेतौ न सिध्यति ।

९ - १६ - एवम् मन्यते ।

१० - १६ - चेतनावतः एतत् भवति प्रेषणम् अध्येषणम् च इति ।

११ - १६ - भिक्षाः च अचेतनाः ।

१२ - १६ - न एषः दोषः ।

१३ - १६ - न अवश्यम् सः एव वासम् प्रयोजयति यः आह उष्यताम् इति ।

१४ - १६ - तूष्णीम् आसीनः यः तत्समर्थानि आचरति सः अपि वासम् प्रयोजयति ।

१५ - १६ - भिक्षाः च अपि प्रचुराः व्यञ्जनवत्यः लभ्यमानाः वासम् प्रयोजयन्ति ।

१६ - १६ - तथा कारीषः अग्निः निर्वाते एकान्ते सुप्रज्वलितः अध्ययनम् प्रयोजयति ।

१ - २८ - इह कः चित् कम् चित् आह ।

२ - २८ - पृच्छतु मा भवान् ।

३ - २८ - अनुयुङ्क्ताम् मा भवान् इति ।

४ - २८ - अत्र णिच् कस्मात् न भवति ।

५ - २८ - अकर्तृत्वात् ।

६ - २८ - न हि असौ सम्प्रति पृच्छति ।

७ - २८ - तूष्णीम् आस्ते ।

८ - २८ - किम् च भोः वर्तमानकालायाः एव क्रियायाः कर्त्रा भवितव्यम् न भूतभविष्यत्कालायाः ।

९ - २८ - भूतभविष्यत्कालायाः अपि भवितव्यम् ।

१० - २८ - अभिसम्बन्धः तत्र क्रियते ।

११ - २८ - इमाम् क्रियाम् अकार्षीत् ।

१२ - २८ - इमाम् क्रियाम् करिष्यति इति ।

१३ - २८ - इह पुनः न कः चित् अभिसम्बन्धः क्रियते न च असौ सम्प्रति पृच्छति ।

१४ - २८ - तूष्णीम् आस्ते ।

१५ - २८ - यदि तर्हि कर्ता न अस्ति कथम् तर्हि कर्तृप्रत्ययेन लोटा अभिधीयते ।

१६ - २८ - अथम् कथम् अस्मिन् अपृच्छति अयम् प्रच्छिः वर्तते ।

१७ - २८ - अभिसम्बन्धः तत्र क्रियते ।

१८ - २८ - इमाम् क्रियाम् कुरु इति ।

१९ - २८ - कर्त्रा अपि तर्हि अभिसम्बन्धः क्रियते ।

२० - २८ - कथम् ।

२१ - २८ - कर्ता च अस्याः क्रियायाः भव इति ।

२२ - २८ - एवम् न च कर्ता कर्तृप्रत्ययेन च लोटा अभिधीयते ।

२३ - २८ - अथ अपि कथम् चित् कर्ता स्यात् ।

२४ - २८ - एवम् अपि न दोषः ।

२५ - २८ - लोटा उक्तत्वात् प्रेषणस्य णिच् न भविष्यति ।

२६ - २८ - विधीयन्ते हि एतेषु अर्थेषु प्रैषादिषु लोडादयः ।

२७ - २८ - यत्र च द्वितीयः प्रयोज्यः अर्थः भवति भवति तत्र णिच् ।

२८ - २८ - तत् यथा आसय शायय इति ।

१ - ३३ - कृष्यादिषु च अनुत्पत्तिः ।

२ - ३३ - कृष्यादिषु च अनुत्पत्तिः वक्तव्या ।

३ - ३३ - एकान्ते तूष्णीम् आसीनः उच्यते पञ्चभिः हलैः कृषति इति ।

४ - ३३ - तत्र भवितव्यम् ।

५ - ३३ - पञ्चभिः हलैः कर्षयति इति ।

६ - ३३ - कृष्यादिषु च अनुत्पत्तिः नानाक्रियाणाम् कृष्यर्थत्वात् ।

७ - ३३ - कृष्यादिषु च अनुत्पत्तिः सिद्धा ।

८ - ३३ - कुतः ।

९ - ३३ - नानाक्रियाणाम् कृष्यर्थत्वात् ।

१० - ३३ - नानाक्रियाः कृषेः अर्थाः ।

११ - ३३ - न अवश्यम् कृषिः विलेखने एव वर्तते ।

१२ - ३३ - किम् तर्हि. प्रतिविधाने अपि वर्तते ।

१३ - ३३ - यत् असौ भक्तबीजबलीवर्दैः प्रतिविधानम् करोति सः कृष्यर्थः ।

१४ - ३३ - आतः च प्रतिविधाने वर्तते ।

१५ - ३३ - यदहः एव असौ न प्रतिविधत्ते तदहः तत् कर्म न प्रवर्तते ।

१६ - ३३ - यज्यादिषु च अविपर्यासः ।

१७ - ३३ - यज्यादिषु च अविपर्यासः वक्तव्यः ।

१८ - ३३ - पुष्यमित्रः यजते ।

१९ - ३३ - याजकाः याजयन्ति इति ।

२० - ३३ - तत्र भवितव्यम् ।

२१ - ३३ - पुष्यमित्रः याजयते ।

२२ - ३३ - याजकाः यजन्ति इति ।

२३ - ३३ - यज्यादिषु च अविपर्यासः नानाक्रियाणाम् यज्यर्थत्वात् ।

२४ - ३३ - यज्यादिषु च अविपर्यासः सिद्धः ।

२५ - ३३ - कुतः ।

२६ - ३३ - नानाक्रियाणाम् यज्यर्थत्वात् ।

२७ - ३३ - नानाक्रियाः यजेः अर्थाः ।

२८ - ३३ - न अवश्यम् यजिः हविष्प्रक्षेपणे एव वर्तते ।

२९ - ३३ - किम् तर्हि ।

३० - ३३ - त्यागे अपि वर्तते ।

३१ - ३३ - अहो यजते इति उच्यते यः सुष्ठु त्यागम् करोति ।

३२ - ३३ - तम् च पुष्यमित्रः करोति ।

३३ - ३३ - याजकाः प्रयोजयन्ति ।

१ - १२ - तत् करोति इति उपसङ्ख्यानम् सूत्रयत्याद्यर्थम् ।

२ - १२ - तत् करोति इति उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १२ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - १२ - सूत्रयत्याद्यर्थम् ।

५ - १२ - सूत्रम् करोति ।

६ - १२ - सूत्रयति ।

७ - १२ - इह व्याकरणस्य सूत्रम् करोति ।

८ - १२ - व्याकरणम् सूत्रयति इति ।

९ - १२ - वाक्ये षष्ठी उत्पन्ने च प्रत्यये द्वितीया ।

१० - १२ - केन एतत् एवम् भवति ।

११ - १२ - यः असौ सूत्रव्याकरणयोः अभिसम्बन्धः सः उत्पन्ने प्रत्यये निवर्तते ।

१२ - १२ - अस्ति च करोतेः व्याकरणेन सामर्थ्यम् इति कृत्वा द्वितीया भविष्यति ।

१ - ८० - आख्यानात् कृतः तत् आचष्टे इति कृल्लुक् प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवत् च कारकम् । आख्यानात् कृदन्तात् तत् आचष्टे इति एतस्मिन् अर्थे कृल्लुक् प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवत् च कारकम् भवति इति वक्तव्यम् ।

२ - ८० - कंसवधम् आचष्टे कंसम् घातयति ।

३ - ८० - बलिबन्धम् आचष्टे बलिम् बन्धयति ।

४ - ८० - आख्यानात् च प्रतिषेधः ।

५ - ८० - आख्यानशब्दात् च प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

६ - ८० - आख्यानम् आचष्टे ।

७ - ८० - किम् पुनः यानि एतानि सञ्ज्ञाभूतानि आख्यानानि ततः उत्पत्त्या भवितव्यम् आहोस्वित् क्रियान्वाख्यानमात्रात् ।

८ - ८० - किम् च अतः ।

९ - ८० - यदि सञ्ज्ञाभूतेभ्यः इह न प्राप्नोति ।

१० - ८० - राजागमनम् आचष्टे ऋअजानम् आगमयति ।

११ - ८० - अथ क्रियान्वाख्यानमात्रात् न दोषः भवति ।

१२ - ८० - यथा न दोषः तथा अस्तु ।

१३ - ८० - दृश्यर्थानाम् च प्रवृत्तौ ।

१४ - ८० - दृश्यर्थानाम् च प्रवृत्तौ कृदन्तात् णिच् वक्तयः तत् आचष्टे इति एतस्मिन् अर्थे कृल्लुक् प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवत् च कारकम् भवति इति ।

१५ - ८० - मृगरमणम् आचष्टे मृगान् रमयति इति ।

१६ - ८० - दृश्यर्थानाम् इति किमर्थम् ।

१७ - ८० - यदा हि ग्रामे मृगरमणम् आचष्टे मृगरमणम् आचष्टे इति एव तदा भवति इति ।

१८ - ८० - आङ्लोपः च कालात्यन्तसंयोगे मर्यादायाम् ।

१९ - ८० - कालात्यन्तसंयोगे मर्यादयाम् कृदन्तात् णिच् वक्तयः तत् आचष्टे इति एतस्मिन् अर्थे आङ्लोपः च कृल्लुक् प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवत् च कारकम् भवति इति ।

२० - ८० - आरात्रिम्विवासम् आचष्टे रात्रिम् विवासयति इति ।

२१ - ८० - चित्रीकरणे प्रापि ।

२२ - ८० - चित्रीकरणे प्राप्यर्थे कृदन्तात् णिच् वक्तयः कृल्लुक् प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवत् च कारकम् भवति इति ।

२३ - ८० - उज्जयिन्याः प्रस्थितः माहिष्मत्याम् सुर्योद्गमनम् सम्भावयते सूर्यम् उद्गमयति ।

२४ - ८० - नक्षत्रयोगे ज्ञि ।

२५ - ८० - नक्षत्रयोगे जानात्यर्थे कृदन्तात् णिच् वक्तयः कृल्लुक् प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवत् च कारकम् भवति इति ।

२६ - ८० - पुष्ययोगम् जानाति पुष्येण योजयति ।

२७ - ८० - मघाभिः योजयति ।

२८ - ८० - तत् तर्हि बहु वक्तव्यम् ।

२९ - ८० - न वा सामान्यकृतत्वात् हेतुतः हि अविशिष्टम् ।

३० - ८० - न वा वक्तव्यम् ।

३१ - ८० - किम् कारणम् ।

३२ - ८० - सामान्यकृतत्वात् ।

३३ - ८० - सामान्येन एव अत्र णिच् भविष्यति ।

३४ - ८० - हेतुमति इति ।

३५ - ८० - किम् कारणम् ।

३६ - ८० - हेतुतः हि अविशिष्टम् ।

३७ - ८० - हेतुतः हि अविशिष्टम् भवति ।

३८ - ८० - तुल्या हि हेतुता देवदत्ते च आदित्ये च ।

३९ - ८० - न सिध्यति ।

४० - ८० - स्वतन्त्रप्रयोजकः हेतुसञ्ज्ञः भवति इति उच्यते ।

४१ - ८० - न च असौ आदित्यम् प्रयोजयति ।

४२ - ८० - स्वतन्त्रप्रयोजकत्वात् अप्रयोजकः इति चेत् मुक्तसंशयेन तुल्यम् ।

४३ - ८० - यम् भवान् स्वत्रन्त्रप्रयोजकम् मुक्तसंशयम् न्याय्यम् मन्यते पाचयति ओदनम् देवदत्तः यज्ञदत्तेन इति तेन एतत् तुल्यम् ।

४४ - ८० - कथम् ।

४५ - ८० - प्रवृत्तिः हि उभयत्र अनपेक्ष्य ।

४६ - ८० - प्रवृत्तिः हि उभयत्र अनपेक्ष्य एव किम् चित् भवति देवदत्ते च आदित्ये च ।

४७ - ८० - न इह कः चित् परः अनुग्रहीतव्यः इति प्रवर्तते ।

४८ - ८० - सर्वे इमे स्वभूत्यर्थम् प्रवर्तन्ते ।

४९ - ८० - ये तावत् एते गुरुशुश्रूषवः ते अपि स्वभूत्यर्थम् एव प्रवर्तन्ते पारलौकिकम् च नः भविष्यति इह च नः प्रीतः गुरुः अध्यापयिष्यति इति ।

५० - ८० - तथा यत् एतत् दासकर्मकरम् नाम एते अपि स्वभूत्यर्थम् एव प्रवर्तन्तेभक्तम् चेलम् च लप्स्यामहे परिभाषाः च न नः भविष्यन्ति इति ।

५१ - ८० - तथा ये एते शिल्पिनः नामे ते अपि स्वभूत्यर्थम् एव प्रवर्तन्ते वेतनम् च लप्स्यामहे मित्राणि च नः भविष्यन्ति इति ।

५२ - ८० - एवम् एतेषु सर्वेषु स्वभूत्यर्थम् प्रवर्तमानेषु कुर्वतः प्रयोजकः इति चेत् तुल्यम् ।

५३ - ८० - यदि कः चित् कुर्वतः प्रयोजकः नाम भवति तेन एतत् तुल्यम् ।

५४ - ८० - यदि तर्हि सर्वे इमे स्वभूत्यर्थम् प्रवर्तन्तेकः प्रयोज्यार्थः ।

५५ - ८० - यत् अभिप्रायेषु सज्जन्ते ।

५६ - ८० - ईदृशौ वध्रौ कुरु ।

५७ - ८० - ईदृशौ पटुकौ कुरु ।

५८ - ८० - आदित्यः च अस्य अभिप्राये सज्जते ।

५९ - ८० - एषः तस्य अभिप्रायः ।

६० - ८० - उज्जयिन्याः प्रस्थितः माहिष्मत्याम् सुर्योद्गमनम् सम्भावयेय इति ।

६१ - ८० - तम् च अस्य अभिप्रायम् आदित्यः निर्वर्तयति ।

६२ - ८० - भवेत् इह वर्तमानकालता युक्ता ।

६३ - ८० - उज्जयिन्याः प्रस्थितः माहिष्मत्याम् सुर्योद्गमनम् सम्भावयते सूर्यम् उद्गमयति इति ।

६४ - ८० - तत्रस्थस्य हि तस्य आदित्यः उदेति ।

६५ - ८० - इह तु कथम् वर्तमानकालताम् कंसम् घातयति बलिम् बन्धयति इति चिरहते कंसे चिरबद्धे च बलौ ।

६६ - ८० - अत्र अपि युक्ता ।

६७ - ८० - कथम् ।

६८ - ८० - ये तावत् एते शोभिकाः नाम एते प्रत्यक्षम् कंसम् घातयन्ति प्रत्यक्षम् च बलिम् बन्धयन्ति इति ।

६९ - ८० - चित्रेषु कथम् ।

७० - ८० - चित्रेषु अपि उद्गूर्णाः निपतिताः च प्रहाराः दृश्यन्ते कंसकर्षण्यः च ।

७१ - ८० - ग्रन्थिकेषु कथम् यत्र शब्दगडुमात्रम् लक्ष्यते ।

७२ - ८० - ते अपि हि तेषाम् उत्पत्तिप्रभृति आ विनाशात् ऋद्धीः व्याचक्षाणाः सतः बुद्धिविषयान् प्रकाशयन्ति ।

७३ - ८० - आतः च सतः व्यामिश्राः हि दृश्यन्ते ।

७४ - ८० - के चित् कंसभक्ताः भवन्ति के चित् वासुदेवभक्ताः ।

७५ - ८० - वर्णान्यत्वम् खलु अपि पुष्यन्ति ।

७६ - ८० - के चित् रक्तमुखाः भवन्ति के चित् कालमुखाः ।

७७ - ८० - त्रैकाल्यम् खलु अपि लोके लक्ष्यते ।

७८ - ८० - गच्छ हन्यते कंसः ।

७९ - ८० - गच्छ घानिष्यते कंसः ।

८० - ८० - किम् गतेन हतः कंसः इति ।

१ - ५९ - किमर्थः ककारः ।

२ - ५९ - क्ङिति इति गुणप्रतिषेधः यथा स्यात् ।

३ - ५९ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - ५९ - सार्वधातुकार्धधातुकयोः अङ्गस्य गुणः उच्यते ।

५ - ५९ - धातोः च विहितः प्रत्ययः शेषः आर्धधातुकसञ्ज्ञाम् लभते ।

६ - ५९ - न च अयम् धातोः विधीयते ।

७ - ५९ - कण्ड्वादीनि हि प्रातिपदिकानि ।

८ - ५९ - कण्ड्वादिभ्यः वावचनम् ।

९ - ५९ - कण्ड्वादिभ्यः वा इति वक्तव्यम् ।

१० - ५९ - अवचने हि नित्यप्रत्ययत्वम् ।

११ - ५९ - अक्रियमाणे हि वावचने नित्यः प्रत्ययविधिः प्रसज्येत ।

१२ - ५९ - तत्र कः दोषः ।

१३ - ५९ - तत्र धातुविधितुक्प्रतिषेधः ।

१४ - ५९ - तत्र धातुविधेः तुकः च प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् ।

१५ - ५९ - कण्ड्वौ कण्ड्वः ।

१६ - ५९ - अचि श्नुधातुभ्रुवाम् य्वोः इयङुवङौ इति उवङदेशः प्रसज्येत ।

१७ - ५९ - इह च कण्ड्वा कण्ड्वे न ऊङ्धात्वोः इति प्रतिषेधः प्रसज्येत ।

१८ - ५९ - तुक् च प्रतिषेध्यः ।

१९ - ५९ - वल्गुः मन्तुः इति ।

२० - ५९ - ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् प्राप्नोति ।

२१ - ५९ - ह्रस्वयलोपौ च वक्तव्यौ ।

२२ - ५९ - ह्रस्वयलोपौ च वक्तव्यौ स्याताम् ।

२३ - ५९ - वल्गुः मन्तुः इति ।

२४ - ५९ - किमर्थम् इदम् न ह्रस्वः एव अयम् ।

२५ - ५९ - अन्तरङ्गत्वात् अकृद्यकारे इति दीर्घत्वम् प्राप्नोति ।

२६ - ५९ - यलोपः ।

२७ - ५९ - यलोपः च वक्तव्यः ।

२८ - ५९ - कण्डूः वल्गुः मन्तुः इति ।

२९ - ५९ - किमर्थम् इदम् न वलि इति एव सिद्धम् ।

३० - ५९ - वलि इति उच्यते ।

३१ - ५९ - न च अत्र वलिम् पश्यामः ।

३२ - ५९ - ननु चल् क्विप् वलादिः ।

३३ - ५९ - क्विब्लोपे कृते वलाद्यभावात् न प्राप्नोति ।

३४ - ५९ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

३५ - ५९ - क्विब्लोपः क्रियताम् वलि लोपः इति ।

३६ - ५९ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

३७ - ५९ - परत्वात् क्विब्लोपः ।

३८ - ५९ - नित्यः खलु अपि क्विब्लोपः ।

३९ - ५९ - कृते अपि यलोपे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति ।

४० - ५९ - नित्यत्वात् परत्वात् च क्विलोपे कृते वलाद्यभावात् न प्राप्नोति ।

४१ - ५९ - एवम् तर्हि प्रत्ययलक्षणेन भविष्यति ।

४२ - ५९ - वर्णाश्रये न अस्ति प्रत्ययलक्षणम् ।

४३ - ५९ - अथ क्रियमाणे अपि वावचने यदा यगन्तात् क्विप् तदा एते दोषाः कस्मात् न भवन्ति ।

४४ - ५९ - न एतेभ्यः तदा क्विप् द्रक्ष्यते ।

४५ - ५९ - किम् कारणम् ।

४६ - ५९ - अन्येभ्यः अपि दृश्यते इति उच्यते ।

४७ - ५९ - न च एतेभ्यः तदा क्विप् दृश्यते ।

४८ - ५९ - यथा एव तर्हि क्रियमाणे वावचने अन्येभ्यः अपि दृश्यते इति एवम् अत्र क्विप् न भवति एवम् अक्रियमाणे अपि न भविष्यति ।

४९ - ५९ - अवश्यम् एतेभ्यः तदा क्विप् एषितव्यः ।

५० - ५९ - किम् प्रयोजनम् ।

५१ - ५९ - एतानि रूपाणि यथा स्युः इति ।

५२ - ५९ - तत् तर्हि वावचनम् कर्तव्यम् ।

५३ - ५९ - न कर्तव्यम् ।

५४ - ५९ - उभयम् कण्ड्वादीनि धातवः च प्रातिपदिकानि च ।

५५ - ५९ - आतः च उभयम् ।

५६ - ५९ - कण्डूयति इति क्रियाम् कुर्वाणे प्रयुज्यते अस्ति मे कण्डूः इति वेदनामात्रस्य सान्निध्ये ।

५७ - ५९ - अपरः आह ॒ धातुप्रकरणात् धातुः कस्य आसञ्जनात् अपि ।

५८ - ५९ - आह च अयम् इमम् दीर्घम् ।

५९ - ५९ - मन्ये धातुः विभाषितः ।

१ - ८४ - किमर्थः अयम् णकारः ।

२ - ८४ - वृद्ध्यर्थः ।

३ - ८४ - ञ्णिति इति वृद्धिः यथा स्यात् ।

४ - ८४ - क्रियमाणे अपि वै णकारे वृद्धिः न प्राप्नोति ।

५ - ८४ - किम् कारणम् ।

६ - ८४ - क्ङिति च इति प्रतिषेधात् ।

७ - ८४ - णित्करणसामर्थ्यात् भविष्यति ।

८ - ८४ - अतः उत्तरम् पठति ।

९ - ८४ - णिङि णित्करणस्य सावकाशत्वात् वृद्धिप्रतिषेधप्रसङ्गः ।

१० - ८४ - णिङि णित्करणम् सावकाशम् ।

११ - ८४ - कः अवकाशः ।

१२ - ८४ - सामान्यग्रहणार्थः णकारः ।

१३ - ८४ - क्व सामान्यग्रहणार्थेन अर्थः ।

१४ - ८४ - णेः अनिटि इति ।

१५ - ८४ - णिङि णित्करणस्य सावकाशत्वात् वृद्धिप्रतिषेधः प्राप्नोति ।

१६ - ८४ - ङित्करणम् अपि तर्हि सावकाशम् ।

१७ - ८४ - कः अवकाशः ।

१८ - ८४ - सामान्यग्रहणाविघातार्थः ङकारः ।

१९ - ८४ - क्व सामान्यग्रहणाविघातार्थेन अर्थः ।

२० - ८४ - अत्र एव ।

२१ - ८४ - शक्यः अत्र सामान्यग्रहणाविघातार्थः अन्यः अनुबन्धः आसङ्क्तुम् ।

२२ - ८४ - तत्र ङकारानुरोधात् वृद्धिप्रतिषेधः प्राप्नोति ।

२३ - ८४ - अवशयम् अत्र आत्मनेपदार्थः ङकारः अनुबन्धः आसङ्क्तव्यः ङितः इति आत्मनेपदम् यथा स्यात् ।

२४ - ८४ - एवम् उभयोः सावकशयोः प्रतिषेधबलीयस्त्वात् प्रतिषेधः प्राप्नोति ।

२५ - ८४ - एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न कमेः वृद्धिप्रतिषेधः भवति इति यत् अयम् न कम्यमिचमाम् इति मित्सञ्ज्ञाया प्रतिषेधम् शास्ति ।

२६ - ८४ - मित्प्रतिषेधस्य च अर्थवत्त्वात् ।

२७ - ८४ - मित्प्रतिषेधस्य च अर्थवत्त्वात् प्रतिषेधः प्राप्नोति ।

२८ - ८४ - अर्थवान् मित्प्रतिषेधः ।

२९ - ८४ - कः अर्थः ।

३० - ८४ - णिङन्तस्य णिचि या वृद्धिः तस्याः ह्रस्वत्वम् मा भूत् इति ।

३१ - ८४ - ननु एतस्याः अपि क्ङिति च इति प्रतिषेधेन भवितव्यम् ।

३२ - ८४ - न भवितव्यम् ।

३३ - ८४ - उक्तम् एतत् क्ङिति प्रतिषेधे तन्निमित्तग्रहणम् इति ।

३४ - ८४ - एवम् तर्हि न णिङन्तस्य णिचि या वृद्धिः तस्याः ह्रस्वत्वम् प्राप्नोति ।

३५ - ८४ - किम् कारणम् ।

३६ - ८४ - णिङा व्यवहितत्वात् ।

३७ - ८४ - लोपे कृते न अस्ति व्यवधानम् ।

३८ - ८४ - स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव ।

३९ - ८४ - णिङि एव तर्हि मा भूत् इति ।

४० - ८४ - णिङि च न प्राप्नोति ।

४१ - ८४ - किम् कारणम् ।

४२ - ८४ - असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति ।

४३ - ८४ - न एव वा पुनः णिङन्तस्य णिचि वृद्धिः प्राप्नोति ।

४४ - ८४ - किम् कारणम् ।

४५ - ८४ - णिङा व्यवहितत्वात् ।

४६ - ८४ - लोपे कृते न अस्ति व्यवधानम् ।

४७ - ८४ - स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव ।

४८ - ८४ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

४९ - ८४ - यत् तत् चिण्णमुलोः दीर्घः अन्यतरस्याम् इति दीर्घत्वम् तत् कमेः णिङि मा भूत् इति ।

५० - ८४ - किम् पुनः कारणम् तत्र दीर्घः अन्यतरस्याम् इति उच्यते ।

५१ - ८४ - न ह्रस्वः अन्यतरस्याम् इति एव उच्येत ।

५२ - ८४ - यथाप्राप्तम् च अपि कमेः ह्रस्वत्वम् एव ।

५३ - ८४ - तत्र अयम् अपि अर्थः ।

५४ - ८४ - ह्रस्वग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति ।

५५ - ८४ - प्रकृतम् अनुवर्तते ।

५६ - ८४ - क्व प्रकृतम् ।

५७ - ८४ - मिताम् ह्रस्वः इति ।

५८ - ८४ - का रूपसिद्धिः ॒ अशमि अशामि शमम् शमम् शामम् शामम् ।

५९ - ८४ - वृद्ध्या सिद्धम् ।

६० - ८४ - न सिध्यति ।

६१ - ८४ - न सिध्यति ।

६२ - ८४ - न उदात्तोपदेशस्य मान्तस्य अनाचमेः इति वृद्धिप्रतिषेधः प्राप्नोति ।

६३ - ८४ - चिण्कृतोः सः प्रतिषेधः न णिचि ।

६४ - ८४ - इदम् तर्हि ।

६५ - ८४ - अजनि अजानि जनम् जनम् जानम् जानम् ।

६६ - ८४ - जनिवध्योः च इति वृद्धिप्रतिषेधः प्राप्नोति ।

६७ - ८४ - सः अपि चिण्कृतोः एव ।

६८ - ८४ - णिज्व्यवहितेषु तर्हि यङ्लोपे च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् स्यात् ।

६९ - ८४ - शमयन्तम् प्रयोजितवान् अशमि अशामि शमम् शमम् शामम् शामम् ।

७० - ८४ - शंशमयतेः अशंसमि अशंशामि शंशमम् शंशमम् शंशामम् शंशामम् ।

७१ - ८४ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

७२ - ८४ - चिण्णमुल्परे णौ मिताम् अङ्गानाम् ह्रस्वः भवति इति उच्यते ।

७३ - ८४ - यः च अत्र णिः चिण्णमुल्परः न तस्मिन् मित् अङ्गम् यस्मिन् च मित् अङ्गम् न असौ णिः णमुल्परः ।

७४ - ८४ - णिलोपे कृते चिण्णमुल्परः ।

७५ - ८४ - स्थानिवद्भावात् न चिण्णमुल्परः ।

७६ - ८४ - अथ दीर्घः अन्यतरस्याम् इति उच्यमाने यावता स्थानिवद्भावः कथम् एव एतत् सिध्यति ।

७७ - ८४ - एतत् इदानीम् दीर्घग्रहणस्य प्रयोजनम् ।

७८ - ८४ - दीर्घविधिम् प्रति अजादेशः न स्थानिवत् इति स्थानिवद्भावप्रतिषेधः सिद्धः भवति ।

७९ - ८४ - यदा खलु अपि आयादयः आर्धधातुके वा भवन्ति तदा णिचि णिङ् न भवति ।

८० - ८४ - तदर्थम् च मित्प्रतिषेधः स्यात् ।

८१ - ८४ - तस्मात् प्रतिषेधः प्राप्नोति ।

८२ - ८४ - उक्तम् वा ।

८३ - ८४ - किम् उक्तम् ।

८४ - ८४ - तद्धितकाम्योः इक्प्रकरणात् इति ।

१ - ६८ - कथम् इदम् विज्ञायते ।

२ - ६८ - आयादिभ्यः यत् आर्धधातुकम् तस्मिन् अवस्थिते वा आयादीनाम् निवृत्तिः भवति ।

३ - ६८ - आहोस्वित् आयादिप्रकृतेः यत् आर्धधातुकम् तस्मिन् अवस्थिते वा आयादीनाम् उत्पत्तिः भवति इति ।

४ - ६८ - किम् गतम् एतत् इयता सूत्रेणा आहोस्वित् अन्यतरस्मिन् पक्षे भूयः सूत्रम् कर्तव्यम् ।

५ - ६८ - गतम् इति आह ।

६ - ६८ - कथम् ।

७ - ६८ - यदा तावत् आयादिभ्यः यत् आर्धधातुकम् तस्मिन् अवस्थिते वा आयादीनाम् निवृत्तिः भवति इति तदा अविशेषेण सर्वम् आयादिप्रकरणम् अनुक्रम्य आयादयः आर्धधातुके वा इति उच्यते ।

८ - ६८ - यदा अपि आयादिप्रकृतेः यत् आर्धधातुकम् तस्मिन् अवस्थिते वा आयादीनाम् उत्पत्तिः भवति इति तदा एकम् वाक्यम् तत् च इदम् च ।

९ - ६८ - गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्यः आयः आर्धधातुके वा ।

१० - ६८ - ऋतेः ईयङ् आर्धधातुके वा ।

११ - ६८ - कमेः णिङ् आर्धधातुके वा इति ।

१२ - ६८ - कः च अत्र विशेषः ।

१३ - ६८ - आयादिभ्यः यत् आर्धधातुकम् आयादिप्रकृतेः यत् आर्धधातुकम् इति च उभयथा अनिष्टप्रसङ्गः । आयादिभ्यः यत् आर्धधातुकम् आयादिप्रकृतेः यत् आर्धधातुकम् इति च उभयथा अनिष्टम् प्राप्नोति ।

१४ - ६८ - यदि विज्ञायते आयादिभ्यः यत् आर्धधातुकम् तस्मिन् अवस्थिते वा आयादीनाम् निवृत्तिः भवति इति गुप्तिः जुगोप इति च इष्टम् न सिध्यति इदम् च अनिष्टम् प्राप्नोति ।

१५ - ६८ - गोपाम् चकार गोपा इति च ।

१६ - ६८ - इदम् तावत् इष्टम् सिद्धम् भवति ।

१७ - ६८ - गोपायाम् चकार गोपाय इति ।

१८ - ६८ - अथ विज्ञायते आयादिप्रकृतेः यत् आर्धधातुकम् तस्मिन् अवस्थिते वा आयादीनाम् उत्पत्तिः भवति इति गुप्तिः जुगोप इति च इष्टम् सिद्धम् भवति ।

१९ - ६८ - इदम् च अनिष्टम् न प्राप्नोति ।

२० - ६८ - गोपायाम् चकार गोपाय इति ।

२१ - ६८ - इदम् तु इष्टम् न सिध्यति ।

२२ - ६८ - गोपयाम् चकार गोपाय इति ।

२३ - ६८ - इदम् तावत् इष्टम् सिध्यति ।

२४ - ६८ - गोपयाम् चकार इति ।

२५ - ६८ - कथम् ।

२६ - ६८ - अस्तु अत्र आयादिप्रकृतेः यत् आर्धधातुकम् लिट् ।

२७ - ६८ - तस्मिन् अवस्थिते वा आयादयः ।

२८ - ६८ - आम् मध्ये पतिष्यति यथा विकरणाः तद्वत् ।

२९ - ६८ - इदम् तर्हि इष्टम् न सिध्यति गोपाया इति ।

३० - ६८ - सिद्धम् तु सार्वधातुके नित्यवचनात् अनाश्रित्य वाविधानम् ।

३१ - ६८ - सिद्धम् एतत् ।

३२ - ६८ - कथम्. अविशेषेण आयादीनाम् वाविधानम् उक्त्वा सार्वधातुके नित्यम् इति वक्ष्यामि ।

३३ - ६८ - स्यादिबलीयस्त्वम् तु विप्रतिषेधेन तुल्यनिमित्तत्वात् ।

३४ - ६८ - स्यादिभिः तु आयादीनाम् बाधनम् प्राप्नोति विप्रतिषेधेन ।

३५ - ६८ - किम् कारणम् ।

३६ - ६८ - तुल्यनिमित्तत्वात् ।

३७ - ६८ - तुल्यम् निमित्तम् स्यादीनाम् आयादीनाम् च ।

३८ - ६८ - स्यादीनाम् अवकाशः करिष्यति हरिष्यति ।

३९ - ६८ - आयादीनाम् अवकाशः गोपायति धूपायति ।

४० - ६८ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

४१ - ६८ - गोपायिष्यति धूपायिष्यति इति ।

४२ - ६८ - परत्वात् स्यादयः प्राप्नुवन्ति ।

४३ - ६८ - न वा आयादिविधानस्य अनवकाशत्वात् ।

४४ - ६८ - न वा एषः दोषः ।

४५ - ६८ - किम् कारणम् ।

४६ - ६८ - आयादिविधानस्य अनवकाशत्वात् ।

४७ - ६८ - अनवकाशाः आयादयः उच्यन्ते च ।

४८ - ६८ - ते वचनात् भविष्यन्ति ।

४९ - ६८ - ननु च इदानीम् एव अवकाशः प्रक्ल्̥प्तः गोपायति धूपायति इति ।

५० - ६८ - अत्र अपि शप् स्यादिः भवति ।

५१ - ६८ - यदि अपि अत्र अपि भवति न तु अत्र अस्ति विशेषः सति वा शपि असति वा ।

५२ - ६८ - अन्यत् इदानीम् एतत् उच्यते न अस्ति विशेषः इति ।

५३ - ६८ - यत् तु तत् उक्तम् आयादीनाम् स्यादिभिः अव्याप्तः अवकाशः इत् स न अस्ति अवकाशः ।

५४ - ६८ - अवश्यम् खलु अपि अत्र शप् स्यादिः एषितव्यः ।

५५ - ६८ - किम् कारणम् ।

५६ - ६८ - गोपायन्ती धूपायन्ती इति ॒ शप्श्यनोः नित्यम् इति नुम् यथा स्यात् इति ।

५७ - ६८ - यदि तर्हि अनवकाशाः आयादयः आयादिभिः स्यादीनाम् बाधनम् प्राप्नोति ।

५८ - ६८ - यथा पुनः अयम् सूत्रेभेदेन परिहारः यदि पुनः शपि नित्यम् इति उच्येत ।

५९ - ६८ - सिध्यति ।

६० - ६८ - सूत्रम् तर्हि भिद्यते ।

६१ - ६८ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

६२ - ६८ - ननु च उक्तम् आयादिभ्यः यत् आर्धधातुकम् आयादिप्रकृतेः यत् आर्धधातुकम् इति च उभयथा अनिष्टप्रसङ्गः इति ।

६३ - ६८ - न एषः दोषः ।

६४ - ६८ - आर्धधातुके इति न एषा परसप्तमी ।

६५ - ६८ - का तर्हि ।

६६ - ६८ - विषयसप्तमी ।

६७ - ६८ - आर्धधातुकविषये इति ।

६८ - ६८ - तत्र आर्धधातुकविषये आयादिप्रकृतेः आयादिषु कृतेषु यः यतः प्रत्ययः प्राप्नोति सः ततः भविष्यति ।

१ - ३४ - अन्तग्रहणम् किमर्थम् न सनादयः धातवः इति एव उच्येत ।

२ - ३४ - केन इदानीम् तदन्तानाम् भविष्यति ।

३ - ३४ - तदन्तविधिना ।

४ - ३४ - अतः उत्तरम् पठति ।

५ - ३४ - सनादिषु अन्तग्रहणे उक्तम् ।

६ - ३४ - किम् उक्तम् ।

७ - ३४ - पदसञ्ज्ञायाम् अन्तग्रहणम् अन्यत्र सञ्ज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिप्रतिषेधार्थम् इति ।

८ - ३४ - इदम् च अपि प्रत्ययग्रहणम् ।

९ - ३४ - अयम् च अपि सञ्ज्ञाविधिः ।

१० - ३४ - किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते न भूवादयः धातवः इति एव सिद्धम् ।

११ - ३४ - न सिध्यति ।

१२ - ३४ - पाठेन धातुसञ्ज्ञा क्रियते न च इमे तत्र पठ्यन्ते ।

१३ - ३४ - कथम् तर्हि अन्येषाम् अपठ्यमानानाम् धातुसञ्ज्ञा भवति ॒ अस्तेः भूः ।

१४ - ३४ - ब्रुवः वचिः ।

१५ - ३४ - चक्षिङः ख्याञ् इति ।

१६ - ३४ - यदि अपि एते तत्र न पठ्यन्ते प्रकृतयः तु एषाम् तत्र पठ्यन्ते ।

१७ - ३४ - तत्र स्थानिवद्भावात् सिद्धम् ।

१८ - ३४ - इमे अपि तर्हि यदि अपि तत्र न पठ्यन्ते येषाम् तु अर्थाः आदिश्यन्ते ते तत्र पठ्यन्ते ।

१९ - ३४ - तत्र स्थानिवद्भावात् सिद्धम् ।

२० - ३४ - न सिध्यति ।

२१ - ३४ - आदेशः स्थानिवत् भवति इति उच्यते ।

२२ - ३४ - न च इमे आदेशाः ।

२३ - ३४ - इमे अपि आदेशाः ।

२४ - ३४ - कथम् ।

२५ - ३४ - आदिश्यते यः सः आदेशः ।

२६ - ३४ - इमे च अपि आदिश्यन्ते ।

२७ - ३४ - एवम् अपि षष्ठीनिर्दिष्टस्य आदेशाः स्थानिवत् भवन्ति इति उच्यते ।

२८ - ३४ - न चे इमे षष्ठीनिर्दिष्टस्य आदेशाः ।

२९ - ३४ - षष्ठीग्रहणम् निवर्तिष्यते ।

३० - ३४ - यदि निवर्तते अपवादे उत्सर्गकृतम् प्राप्नोति ।

३१ - ३४ - कर्मणि अण् आतः अनुपसर्गे कः इति के अपि अण्कृतम् प्राप्नोति ।

३२ - ३४ - न एषः दोषः ।

३३ - ३४ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अपवादे उत्सर्गकृतम् भवति इति यत् अयम् श्यनादीन् कान् चित् शितः करोति ।

३४ - ३४ - श्नम् श्ना श्नुः इति.

१ - ५० - इमे विकरणाः पठ्यन्ते ।

२ - ५० - तत्र न ज्ञायते कः उत्सर्गः कः अपवादः इति ।

३ - ५० - तत्र वक्त्यम् ॒ अयम् उत्सर्गः अयम् अपवादः इति ।

४ - ५० - इमे ब्रूमः ।

५ - ५० - यक् उत्सर्गः ।

६ - ५० - अपवादः शब्दादिः स्यादयः च ।

७ - ५० - यदि एवम् अपवादविप्रतिषेधात् शबादिबाधनम् ।

८ - ५० - अपवाद्विप्रतिषेधात् शबादिभिः स्यादीनाम् बाधनम् प्राप्नोति ।

९ - ५० - शबादीनाम् अवकाशः पचति यजति ।

१० - ५० - स्यादीनाम् अवकाशः पक्ष्यते यक्ष्यते ।

११ - ५० - इह उभयम् प्राप्नोति ।

१२ - ५० - पक्ष्यति यक्ष्यति ।

१३ - ५० - परत्वात् शबादयः प्राप्नुवन्ति ।

१४ - ५० - अपवादः नाम अनेकलक्षणप्रसङ्गः ।

१५ - ५० - अपवादः नाम भवति यत्र अनेकलक्षणप्रसङ्गः ।

१६ - ५० - तत्र भावकर्मणोः यक् विधीयते कर्तरि शप् ।

१७ - ५० - कः प्रसङ्गः यत् भावकर्मणोः यकम् कर्तरि शबादयः बाधेरन् ।

१८ - ५० - एवम् तर्हि यक्शपौ उत्सर्गौ ।

१९ - ५० - अपवादाः श्यनादय स्यादयः च ।

२० - ५० - अपवादविप्रतिषेधात् श्यनादिबाधनम् ।

२१ - ५० - अपवाद्विप्रतिषेधात् श्यनादिभिः स्यादीनाम् बाधनम् प्राप्नोति ।

२२ - ५० - श्यनादीनाम् अवकाशः दीव्यति सीव्यति ।

२३ - ५० - स्यादीनाम् अवकाशः पक्ष्यति यक्ष्यति ।

२४ - ५० - इह उभयम् प्राप्नोति ।

२५ - ५० - देविष्यति सेविष्यति ।

२६ - ५० - परत्वात् श्यनादयः प्राप्नुवन्ति ।

२७ - ५० - न एषः दोषः ।

२८ - ५० - शबादेशाः श्यनादयः करिष्यन्ते ।

२९ - ५० - शप् च स्यादिभिः बाध्यते ।

३० - ५० - तत्र दिवादिभ्यः स्यादिविषये शप् एव न अस्ति कुतः श्यनादयः ।

३१ - ५० - तत् तर्हि शपः ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३२ - ५० - न कर्तव्यम् ।

३३ - ५० - प्रकृतम् अनुवर्तते ।

३४ - ५० - क्व प्रकृतम् ।

३५ - ५० - कर्तरि शप् इति ।

३६ - ५० - तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः ।

३७ - ५० - दिवादिभ्यः इति एषा पञ्चमी शप् इति प्रथमायाः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मात् इति उत्तरस्य इति ।

३८ - ५० - प्रत्ययविधिः अयम् ।

३९ - ५० - न च प्रत्ययविधौ पञ्चम्यः प्रकल्पिकाः भवन्ति ।

४० - ५० - न अयम् प्रत्ययविधिः ।

४१ - ५० - विहितः प्रत्ययः ।

४२ - ५० - प्रकृतः च अनुवर्तते ।

४३ - ५० - अथ वा अनुवृत्तिः करिष्यते ।

४४ - ५० - सार्वधातुके यक् स्यतासी लृलुटोः च्लि लुङि च्लेः सिच् भवति ।

४५ - ५० - कर्तरि शप् स्यतासी लृलुटोः च्लि लुङि च्लेः सिच् भवति ।

४६ - ५० - दिवादिभ्यः श्यन् स्यतासी लृलुटोः च्लि लुङि च्लेः सिच् भवति ।

४७ - ५० - अथ वा अन्तरङ्गाः स्यादयः ।

४८ - ५० - का अन्तरङ्गता ।

४९ - ५० - लावस्थायाम् एव स्यादयः ।

५० - ५० - सार्वधातुके श्यनादयः ।

१ - १३ - सिपा- उत्सर्गः छन्दसि ।

२ - १३ - सिप् उत्सर्गः छन्दसि कर्तव्यः ।

३ - १३ - सनाद्यन्ते नेषत्वाद्यर्थः ।

४ - १३ - सनाद्यन्ते च कर्तव्यः ।

५ - १३ - किम् प्रजोजनम् ।

६ - १३ - नेषत्वाद्यर्थः ।

७ - १३ - इन्द्रः नः तेन नेषतु ।

८ - १३ - गा वः नेष्टात् ।

९ - १३ - प्रकृत्यन्तरत्वात् सिद्धम् ।

१० - १३ - प्रकृत्यन्तरत्वात् सिद्धम् एतत् ।

११ - १३ - प्र्कृत्यन्तरम् नेषतिः ।

१२ - १३ - नेषतु नेष्टात् इति दर्शनात् ।

१३ - १३ - नेषतु नेष्टात् इति दृश्यते ।

१ - २९ - अथ किमर्थः पकारः ।

२ - २९ - स्वरार्थः ।

३ - २९ - अनुदात्तौ सुप्पितौ इति एषः स्वरः यथा स्यात् ।

४ - २९ - पित्करणानर्थक्यम् च अनच्कत्वात् ।

५ - २९ - पित्करणम् च अनर्थकम् ।

६ - २९ - किम् कारणम् ।

७ - २९ - अनच्कत्वात् ।

८ - २९ - अनच्कः अयम् ।

९ - २९ - तत्र न अर्थः स्वरार्थेन पकारेण अनुबन्धेन ।

१० - २९ - इटि कृते साच्कः भविष्यति ।

११ - २९ - इटः अनुदात्तार्थम् इति चेत् आगमानुदात्तत्वात् सिद्धम् । आगमानुदात्तत्वेन इटः अनुदात्तत्वम् भविष्यति ।

१२ - २९ - एवम् तर्हि सप् अयम् कर्तव्यः ।

१३ - २९ - किम् प्रयोजनम् ।

१४ - २९ - यत् एव यासिषीष्ठाः ।

१५ - २९ - एकाज्लक्षणः इट्प्रतिषेधः मा भूत् इति ।

१६ - २९ - क्व अयम् अकारः श्रूयते ।

१७ - २९ - न क्व चित् श्रूयते ।

१८ - २९ - लोपः अस्य भविष्यति अतः लोपः आर्धधातुके इति ।

१९ - २९ - यदि न क्व चित् श्रूयते न अर्थः स्वरार्थेन पकारेण अनुबन्धेन ।

२० - २९ - एवम् अपि कर्तव्यः एव ।

२१ - २९ - किम् प्रयोजनम् ।

२२ - २९ - अनुदात्तस्य लोपः यथा स्यात् ।

२३ - २९ - उदात्तस्य मा भूत् इति ।

२४ - २९ - किम् च स्यात् ।

२५ - २९ - उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्रसज्येत ।

२६ - २९ - सिपा- बहुलम् छन्दसि णित् ।

२७ - २९ - सिप् बहुलम् छन्दसि णित् वक्तव्यः ।

२८ - २९ - सविता धर्मम् दाविषत् ।

२९ - २९ - प्र णः आयूंषि तारिषत् ।

१ - २१ - कास्ग्रहणे चकासः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - २१ - कास्ग्रहणे चकासः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - २१ - चकासाम् चकार ।

४ - २१ - न कर्तव्यम् ।

५ - २१ - चकास्प्रतययात् इति वक्ष्यामि ।

६ - २१ - चकास्ग्रहणे कासः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

७ - २१ - कासाम् चक्रे ।

८ - २१ - सूत्रम् च भिद्यते ।

९ - २१ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

१० - २१ - ननु च उक्तम् कास्ग्रहणे चकासः उपसङ्ख्यानम् इति ।

११ - २१ - न एषः दोषः ।

१२ - २१ - चकास्शब्दे कास्शब्दः अस्ति ।

१३ - २१ - तत्र कास्प्रत्ययात् इति एव सिद्धम् ।

१४ - २१ - न सिध्यति ।

१५ - २१ - किम् कारणम् ।

१६ - २१ - अर्थवतः कास्शब्दस्य ग्रहणम् ।

१७ - २१ - न च चकास्शब्दे कास्शब्दः अर्थवान् ।

१८ - २१ - एवम् तर्हि कासि अनेकाचः इति वक्तव्यम् ।

१९ - २१ - किम् प्रयोजनम् ।

२० - २१ - चुलुम्पाद्यर्थम् ।

२१ - २१ - चुलुम्पाम् चकार दरिद्राम् चकार ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:17.5170000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

विष्णु II.

  • n. एक धर्म शास्त्रकार, जिसके द्वारा रचित स्मृतिग्रंथ में संस्कार एवं आश्रमधर्म का प्रतिपादन किया गया है । यह स्मृति त्रेतायुग में कलापनगरी में कथन की गयी थी । इस स्मृति के पाँच अध्याय हैं, एवं व्यंकटेश्र्वर प्रेस के द्वारा मुद्रित ‘अष्टदशस्मृतिसमुच्चय’ में यह उपलब्ध है । इसके ‘वृद्धविष्णुस्मृति’ का निर्देश संस्कारकौस्तुभ ग्रंथ में, एवं विज्ञानेश्र्वर के द्वारा किया गया है । 
RANDOM WORD

Did you know?

what is the history behind " HARI MERE HALAR KI LAKARI" made by Surdasji?
Category : Hindu - Literature
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site