TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद १ - खण्ड ३४

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ३४
१ - ६४ - गुरुमतः आम्विधाने लिण्निमित्तात् प्रतिषेधः ।

२ - ६४ - गुरुमतः आम्विधाने लिण्निमित्तात् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ६४ - इयेष उवोष ।

४ - ६४ - गुणे कृते इजादेः च गुरुमतः अनृच्छः इति आम् प्राप्नोति ।

५ - ६४ - गुरुमद्वचनम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् ।

६ - ६४ - गुरुमद्वचनम् किमर्थम् इति चेत् णलि उत्तमे यजादिप्रतिषेधाऋथम् ।

७ - ६४ - गुरुमद्वचनम् किमर्थम् इति चेत् णलि उत्तमे यजादीनाम् मा भूत् इति ।

८ - ६४ - इयज अहम् उवप अहम् ।

९ - ६४ - उपदेशवचनात् सिद्धम् ।

१० - ६४ - उपदेशे गुरुमतः इति वक्तव्यम् ।

११ - ६४ - यदि उपदेशग्रहणम् क्रियते उच्छेः आम् वक्तव्यः ।

१२ - ६४ - व्युच्छाम् चकार इति ।

१३ - ६४ - ऋच्छिप्रतिषेधः ज्ञापकः उच्छेः आम्भावस्य ।

१४ - ६४ - यत् अयम् अनृच्छः इति प्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः तुग्निमित्ता यस्य गुरुमत्ता भवति तस्मात् आम् इति ।

१५ - ६४ - स तर्हि ज्ञापकार्थः ऋच्छिप्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१६ - ६४ - ननु च अवश्यम् प्राप्त्यर्थः अपि वक्तव्यः ।

१७ - ६४ - न अर्थः प्राप्त्यर्थेन ।

१८ - ६४ - ऋच्छत्यृ̄ताम् इति ऋच्छेः लिटि गुणवचनम् ज्ञापकम् न ऋच्छेः लिटि आम् भवति इति ।

१९ - ६४ - न एतत् अस्ति ज्ञापकम् ।

२० - ६४ - अर्त्यर्थम् एतत् स्यात् ।

२१ - ६४ - कथम् पुनः ऋच्छेः लिटि गुणः उच्यमानः अर्त्यर्थः शक्यः विज्ञातुम् ।

२२ - ६४ - सामर्थ्यात् ।

२३ - ६४ - ऋच्छिः लिटि न अस्ति इति कृत्वा प्रकृत्यर्थम् विज्ञायते ।

२४ - ६४ - तत् यथा ।

२५ - ६४ - तिष्ठतेः इत् जिघ्रतेः वा इति चङि तिष्ठतिजिघ्रती न स्तः इति कृत्वा प्रकृत्यर्थम् विज्ञायते ।

२६ - ६४ - किम् पुनः अर्तेः गुणवचने प्रयोजनम् ।

२७ - ६४ - आरतुः आरुः एतत् रूपम् यथा स्यात् ।

२८ - ६४ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

२९ - ६४ - द्विर्वचने कृते सवर्णदीर्घत्वे च यदि तावत् धातुग्रहणेन ग्रहणम् ऋ̄कारान्तानाम् लिटि गुणः भवति इति गुणे कृते रपरते अरतुः अरुः इति एतत् रूपम् प्रसज्येत ।

३० - ६४ - अथ अभ्यासग्रहणेन ग्रहणम् उः अत्त्वम् रपरत्वम् हलादिशेषः अतः आदेः इति दीर्घत्वम् आतः लोपः इटि च इति आकारलोपः अतुः उः इति वचनम् एव श्रूयेत ।

३१ - ६४ - गुण पुनः सति गुणे कृते रपरत्वे च द्विर्वचनम् अतः आदेः इति दीर्घत्वम् ।

३२ - ६४ - ततः सिद्धम् भवति यथा आटतुः आटुः इति ।

३३ - ६४ - किम् पुनः सवर्णदीर्घत्वम् तावत् भवति न पुनः उः अत्त्वम् ।

३४ - ६४ - परत्वात् उः अत्त्वेन भवितव्यम् ।

३५ - ६४ - अन्तरङ्गत्वात् ।

३६ - ६४ - अन्तरङ्गम् सवर्णदीर्घत्वम् ।

३७ - ६४ - बहिरङ्गम् उः अत्त्वम् ।

३८ - ६४ - का अन्तरङ्गता ।

३९ - ६४ - वर्णौ आश्रित्य सवर्णदीर्घत्वम् ।

४० - ६४ - अङ्गस्य उः अत्त्वम् ।

४१ - ६४ - उः अत्त्वम् अपि अन्तरङ्गम् ।

४२ - ६४ - कथम् ।

४३ - ६४ - वक्ष्यति एतत् ।

४४ - ६४ - प्राक् अभ्यासविकारेभ्यः अङ्गाधिकारः इति ।

४५ - ६४ - उभयोः अन्तरङ्गयोः परत्वात् उः अत्त्वम् ।

४६ - ६४ - उः अत्त्वे कृते रपरत्वम् हलादिशेषः अतः आदेः इति दीर्घत्वम् परस्य रूपस्य यणादेशः ।

४७ - ६४ - सिद्धम् भवति आरतुः आरुः इति ।

४८ - ६४ - अथ अपि कथम् चित् अर्तेः लिटि गुणेन अर्थः स्यात् ।

४९ - ६४ - एवम् अपि न दोषः ।

५० - ६४ - ऋच्छत्यृ̄ताम् इति ऋकारः अपि निर्दिश्यते ।

५१ - ६४ - कथम् ।

५२ - ६४ - अयम् ।

५३ - ६४ - ऋच्छति ऋ ऋताम् ऋच्छत्यृ̄ताम् इति ।

५४ - ६४ - इह अपि तर्हि प्राप्नोति ।

५५ - ६४ - चक्रतुः चक्रुः इति ।

५६ - ६४ - संयोगादिग्रहणम् नियमार्थम् भविष्यति ।

५७ - ६४ - संयोगादेः एव अकेवलस्य न अन्यस्य अकेवलस्य इति ।

५८ - ६४ - तत् एतत् अन्तरेण अर्तेः लिटि गुणवचनम् रूपम् सिद्धम् अन्तरेण च ऋच्छिग्रहणम् अर्तेः लिटि गुणः सिद्धः ।

५९ - ६४ - सः एषः अनन्यार्थः ऋच्छिप्रतिषेधः वक्तव्यः उच्छेः वा आम् वक्तव्यः ।

६० - ६४ - उभयम् न वक्तव्यम् ।

६१ - ६४ - उपदेशग्रहणम् न करिष्यते ।

६२ - ६४ - कस्मात् न भवति इयेष उवोष ।

६३ - ६४ - उक्तम् वा ।किम् उक्तम् ।

६४ - ६४ - सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति ।

१ - ११ - ऊर्णोतेः च उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ११ - ऊर्णोतेः च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ११ - प्रोर्णुनाव ।

४ - ११ - न वक्तव्यम् ।

५ - ११ - वाच्यः ऊर्णोः णुवद्भावः ।

६ - ११ - यङ्प्रसिद्धिः प्रयोजनम् ।

७ - ११ - आमः च प्रतिषेधार्थम् ।

८ - ११ - एकाचः च इडुपग्रहात् । अथ वा उकारः अपि अत्र निर्दिश्यते ।

९ - ११ - कथम् ।

१० - ११ - अविभक्तिकः निर्देशः ।

११ - ११ - अनृच्छ उ अनृच्छो दयायासः च इति ।

१ - ११ - विदेः आम् कित् ।

२ - ११ - विदेः आम् कित् वक्तव्यः ।

३ - ११ - विदाम् चकार ।

४ - ११ - न वक्तव्यः ।

५ - ११ - विदिः अकारान्तः ।

६ - ११ - यदि अकारान्तः वेत्ति इति गुणः न सिध्यति ।

७ - ११ - लिट्सन्नियोगेन ।

८ - ११ - एवम् अपि विवेद इति न सिध्यति ।

९ - ११ - एवम् तर्हि आम्सन्नियोगेन ।

१० - ११ - भारद्वाजीयाः पठन्ति ।

११ - ११ - विदेः आम् कित् निपातनात् वा अगुणत्वम् इति ।

१ - ३ - श्लुवदतिदेशे किम् प्रयोजनम् ।

२ - ३ - श्लुवदतिदेशे प्रयोजनम् द्वित्वेत्त्वे ।

३ - ३ - बिभराम् चकार ।

१ - ७६ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - ७६ - अनुप्रयोगः यथा स्यात् ।

३ - ७६ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - ७६ - आमन्तम् अव्यक्तपदार्थकम् ।

५ - ७६ - तेन अपरिसमाप्तः अर्थः इति कृत्वा अनुप्रयोगः भविष्यति ।

६ - ७६ - अतः उत्तरम् पठति ।

७ - ७६ - कृञः अनुप्रयोगवचनम् अस्तिभूप्रतिषेधार्थम् ।

८ - ७६ - कृञः अनुप्रयोगवचनम् क्रियते अस्तिभूप्रतिषेधार्थम् ।

९ - ७६ - अस्तिभुवोः अनुप्रयोगः मा भूत् इति ।

१० - ७६ - आत्मनेपदविध्यर्थम् च ।

११ - ७६ - आत्मनेपदविध्यर्थम् च कृञः अनुप्रयोगवचनम् क्रियते ।

१२ - ७६ - आत्मनेपदम् यथा स्यात् ।

१३ - ७६ - उच्यमाने अपि एतस्मिन् अवश्यम् आत्मनेपदार्थः यत्नः कर्तव्यः ।

१४ - ७६ - अस्तिभूप्रतिषेधार्थेन च अपि न अर्थः ।

१५ - ७६ - इष्टः सर्वानुप्रयोगः ।

१६ - ७६ - सर्वेषाम् एव कृभ्वस्तीनाम् अनुप्रयोगः इष्यते ।

१७ - ७६ - किम् इष्यते एव आहोस्वित् प्राप्नोति अपि ।

१८ - ७६ - इष्यते च प्राप्नोति च ।

१९ - ७६ - कथम् ।

२० - ७६ - कृञ् इति न एतत् धातुग्रहणम् ।

२१ - ७६ - किम् तर्हि ।

२२ - ७६ - प्रत्याहारग्रहणम् ।

२३ - ७६ - क्व सन्निविष्टानाम् प्रत्याहारः ।

२४ - ७६ - कृभ्वस्तियोगे इति अतः प्रभृति आ कृञः ञकारात् ।

२५ - ७६ - सर्वानुप्रयोगः इति चेत् अशिष्यम् अर्थाभावात् ।

२६ - ७६ - सर्वानुप्रयोगः इति चेत् अशिष्यम् कृञः अनुप्रयोगवचनम् ।

२७ - ७६ - किम् कारणम् ।

२८ - ७६ - अर्थाभावात् ।

२९ - ७६ - आमन्तम् अव्यक्तपदार्थकम् ।

३० - ७६ - तेन अपरिसमाप्तः अर्थः इति कृत्वा अनुप्रयोगः भविष्यति ।

३१ - ७६ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

३२ - ७६ - कृभ्वस्तीनाम् एव अनुप्रयोगः यथा स्यात् पचादीनाम् मा भूत् इति ।

३३ - ७६ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

३४ - ७६ - अर्थाभावात् च अन्यस्य ।

३५ - ७६ - अर्थाभावात् च अन्यस्य सिद्धम् ।

३६ - ७६ - कृभ्वस्तयः क्रियासामान्यवाचिनः ।

३७ - ७६ - क्रियाविशेषवाचिनः पचादयः ।

३८ - ७६ - न च सामान्यवाचिनोः एव विशेषवाचिनोः एव व प्रयोगः भवति ।

३९ - ७६ - तत्र विशेषवाचिनः उत्पत्तिः ।

४० - ७६ - सामान्यवाचिनः अनुप्रयोक्ष्यन्ते ।

४१ - ७६ - लिट्परार्थम् वा ।

४२ - ७६ - लिट्परार्थम् तर्हि कृञः अनुप्रयोगवचनम् क्रियते ।

४३ - ७६ - लिट्परस्य एव अनुप्रयोगः यथा स्यात् ।

४४ - ७६ - अन्यपरस्य मा भूत् इति ।

४५ - ७६ - किम्परस्य पुनः प्राप्नोति ।

४६ - ७६ - लट्परस्य ।

४७ - ७६ - न लट्परस्य अनुप्रयोगेण भूतकालः विशेषितः स्यात् ।

४८ - ७६ - निष्ठापरस्य तर्हि ।

४९ - ७६ - ननिष्ठापरस्य अनुप्रयोगेण पुरुषोपग्रहौ विशेइषितौ स्याताम् ।

५० - ७६ - लुङ्परस्य तर्हि ।

५१ - ७६ - न लुङ्परस्य अनुप्रयोगेण अनद्यतनः भूतकालः विशेषितः स्यात् ।

५२ - ७६ - लङ्परस्य तर्हि ।

५३ - ७६ - न लङ्परस्य अनुप्रयोगेण अनद्यतनः परोक्षः कालः विशेषितः स्यात् ।

५४ - ७६ - अयम् तर्हि भूते परोक्षे अनद्यतने लङ् विधीयते ।

५५ - ७६ - हशश्वतोः लङ् च इति ।

५६ - ७६ - तत्परस्य मा भूत् इति ।

५७ - ७६ - अतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

५८ - ७६ - एकस्याः आकृतेः चरितः प्रयोगः द्वितीयस्याः तृतीयस्याः च न भवति ।

५९ - ७६ - तत् यथा गोषु स्वामि अश्वेषु च इति ।

६० - ७६ - न च भवति गोषु च अश्वानाम् च स्वामी इति ।

६१ - ७६ - अर्थसमाप्तेः वा अनुप्रयोगः न स्यात् ।

६२ - ७६ - अर्थसमाप्तेः तर्हि अनुप्रयोगः न स्यात् ।

६३ - ७६ - आमन्तेन परिसमाप्तः अर्थः इति कृत्वा अनुप्रयोगः न स्यात् ।

६४ - ७६ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

६५ - ७६ - इदानीम् एव उक्तम् आमन्तम् अव्यक्तपदार्थकम् ।

६६ - ७६ - तेन अपरिसमाप्तः अर्थः इति कृत्वा अनुप्रयोगः भविष्यति इति ।

६७ - ७६ - विपर्यासनिवृत्त्यर्थम् वा ।

६८ - ७६ - विपर्यासनिवृत्त्यर्थम् तर्हि कृञः अनुप्रयोगवचनम् क्रियते ।

६९ - ७६ - ईहाम् चक्रे ।

७० - ७६ - चक्रे ईहाम् इति मा भूत् ।

७१ - ७६ - व्यवहित्निवृत्त्यर्थम् च ।

७२ - ७६ - व्यवहित्निवृत्त्यर्थम् च कृञः अनुप्रयोगवचनम् क्रियते ।

७३ - ७६ - अन्व् एव च अनुप्रयोगः यथा स्यात् ।

७४ - ७६ - ईहाम् चक्रे ।

७५ - ७६ - व्यवहितस्य मा भूत् ।

७६ - ७६ - ईहाम् देवदत्तः चक्रे इति ।

१ - ८५ - क्व अयम् च्लिः श्रूयते ।

२ - ८५ - न क्व चित् श्रूयते ।

३ - ८५ - सिजादयः आदेशाः उच्यन्ते ।

४ - ८५ - यद् न क्व चित् श्रूयते किमर्थः तर्हि च्लुः उत्सर्गः क्रियते ।

५ - ८५ - न सिच् उत्सर्गः एव कर्तव्यः ।

६ - ८५ - तस्य क्सादयः अपवादाः भविष्यन्ति ।

७ - ८५ - अत उत्तरम् पठति ।

८ - ८५ - च्ल्युत्सर्गः सामान्यग्रहणार्थः ।

९ - ८५ - च्लिः उत्सर्गः क्रियते सामान्यग्रहणार्थः ।

१० - ८५ - क्व सामान्यग्रहणार्थेन अर्थः ।

११ - ८५ - मन्त्र घसह्वरणशवृदहाद्वृच्कृगमिजनिभ्यः लेः इति ।

१२ - ८५ - तत्र अवरतः त्रयाणाम् ग्रहणम् कर्तव्यम् स्यात् ।

१३ - ८५ - चङङोः सिचः च ।

१४ - ८५ - क्सविधाने च अनिड्वचने च्लिसम्प्रत्ययार्थः । क्सविधाने च अनिड्वचने च्लिसम्प्रत्ययार्थः च्लिः उत्सर्गः क्रियते ।

१५ - ८५ - च्लेः अनिटः क्सः सिद्धः भवति ।

१६ - ८५ - घस्ल्̥भावे च ।

१७ - ८५ - घस्ल्̥भावे च च्लव् एव कृते लृदितः इति अङ् सिद्धः भवति ।

१८ - ८५ - अथ चित्करणम् किमर्थम् ।

१९ - ८५ - च्लेः चित्करणम् विशेषणाऋथम् ।

२० - ८५ - च्लेः चित्करणम् क्रियते विशेषणार्थम् ।

२१ - ८५ - क्व विशेषणार्थेन अर्थः ।

२२ - ८५ - च्लेः सिच् इति ।

२३ - ८५ - लेः सिच् इति उच्यमाने लिङ्लिटोः अपि प्रसज्येत ।

२४ - ८५ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

२५ - ८५ - लुङि इति उच्यते ।

२६ - ८५ - न च लुङि लिङ्लिटौ भवतः ।

२७ - ८५ - अथ इदित्करणम् किमर्थम् ।

२८ - ८५ - इदित्करणम् सामान्यग्रहणार्थम् । इदित्करणम् क्रियते च सामान्यग्रहणार्थम् ।

२९ - ८५ - क्व सामान्यग्रहणार्थेन अर्थः ।

३० - ८५ - मन्त्रे घसह्वरणशवृदहाद्वृच्कृगमिजनिभ्यः लेः इति आमः इति च ।

३१ - ८५ - इकारे च इदानीम् सामान्यग्रहणार्थे क्रियमाणे अवश्यम् सामान्यग्रहणाविघातार्थः चकारः कर्तव्यः ।

३२ - ८५ - क्व सामान्यग्रहणाविघातार्थेन अर्थः चकारेण ।

३३ - ८५ - अत्र एव ।

३४ - ८५ - यत् तावत् उच्यते च्ल्युत्सर्गः सामान्यग्रहणार्थः इति ।

३५ - ८५ - क्रियमाणे अपि वै च्ल्युत्सर्गे तानि एव त्रीणि ग्रहणानि भवन्ति ।

३६ - ८५ - च्लु लुङि च्लेः सिच् लेः इति ।

३७ - ८५ - यत् एतत् लेः इति तत् परार्थम् भविष्यति ।

३८ - ८५ - कथम् ।

३९ - ८५ - यत् एतत् गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु इति अत्र सिचः ग्रहणम् एतत् लेः इति वक्ष्यामि ।

४० - ८५ - यदि लेः इति उच्यते धेटः चातुःशब्द्यम् प्राप्नोति ।

४१ - ८५ - अदधत् अधात् अधासीत् ।

४२ - ८५ - अदधात् इति अपि प्राप्नोति ।

४३ - ८५ - न चङः लुकि द्विर्वचनेन भवितव्यम् ।

४४ - ८५ - किम् कारणम् ।

४५ - ८५ - चङि इति उच्यते ।

४६ - ८५ - न च अत्र चङम् पश्यामः ।

४७ - ८५ - प्रत्ययलक्षणेन ।

४८ - ८५ - न लुमता तस्मिन् इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः ।

४९ - ८५ - बहुवचने तर्हि चातुःशब्द्यम् प्राप्नोति ।

५० - ८५ - अदधन् अधुः अधासिषुः ।

५१ - ८५ - अधान् इति अपि प्राप्नोति ।

५२ - ८५ - न एषः दोषः ।

५३ - ८५ - आतः इति जुस्भावः भविष्यति ।

५४ - ८५ - न सिध्यति ।

५५ - ८५ - सिज्ग्रहणम् तत्र अनुवर्तते ।

५६ - ८५ - सिज्ग्रहणम् निवर्तिष्यते ।

५७ - ८५ - यदि निवर्तते अभूवन् इति प्रत्ययलक्षणेन जुस्भावः प्राप्नोति ।

५८ - ८५ - एवम् तर्हि लुक् सिजपवादः विज्ञास्यते ।

५९ - ८५ - यदि लुक् सिजपवादः विज्ञायते मा हि दाताम् मा हि धाताम् इति अत्र आदिः सिचः अन्यतरस्याम् इति एषः स्वरः न प्राप्नोति ।

६० - ८५ - तस्मात् न एतत् शक्यम् वक्तुम् लुक् सिजपवादः इति ।

६१ - ८५ - न चेत् उच्यते अभूवन् इति प्रत्ययलक्षणेन जुस्भावः प्राप्नोति ।

६२ - ८५ - तस्मात् आतः इति अत्र सिज्ग्रहणम् अनुवर्त्यम् ।

६३ - ८५ - तस्मिन् च अनुवर्तमाने धेटः चातुःशब्द्यम् प्राप्नोति ।

६४ - ८५ - तस्मात् गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु इति अत्र सिचः ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

६५ - ८५ - तस्मिन् च क्रियमाणे तानि एव त्रीणि ग्रहणानि भवन्ति च्लि लुङि च्लेः सिच् लेः इति ।

६६ - ८५ - यत् अपि उच्यते क्सविधाने च अनिड्वचने च्लिसम्प्रत्ययार्थः इति ।

६७ - ८५ - धातुम् एव अत्र अनिट्वेन विशेषयिष्यामः ।

६८ - ८५ - धातोः अनिटः इति ।

६९ - ८५ - कथम् पुनः धातुः नाम अनिट् स्यात् ।

७० - ८५ - धातुः एव अनिट् ।

७१ - ८५ - कथम् ।

७२ - ८५ - अनिमित्तम् वा इटः अनिटः न वा तस्मात् इट् अस्ति सः अयम् अनिट् इति ।

७३ - ८५ - अथ धातौ विशेष्यमाणे क्व यः अनिट् इति विशेषयिष्यसि ।

७४ - ८५ - किम् च अतः ।

७५ - ८५ - यदि विज्ञायते निष्ठायाम् अनिटः इति भूयिष्ठेभ्यः प्राप्नोति ।

७६ - ८५ - भूयिष्ठाः हि शलन्ताः इगुपधाः निष्ठायाम् अनिटः ।

७७ - ८५ - अथ विज्ञायते लिटि यः अनिट् इति न कुतः चित् प्राप्नोति ।

७८ - ८५ - सर्वे हिस् शलन्ताः इगुपधाः लिटि सेटः ।

७९ - ८५ - किम् पुनः कारणम् धातौ विशेष्यमाणे एतयोः विशेषयोः विशेषयिष्यते ।

८० - ८५ - न पुनः अत्र सामान्येन इटः विधिप्रतिषेधौ ।

८१ - ८५ - क्व सामन्येन ।

८२ - ८५ - वलादौ आर्धधातुके ।

८३ - ८५ - यत् अपि उच्यते घस्ल्̥भावे च इति ।

८४ - ८५ - आर्धधातुकीयाः सामान्येन भवन्ति अनवस्थितेषु प्रत्ययेषु ।

८५ - ८५ - तत्र आर्धधातुकसामान्ये घस्ल्̥भावे कृते लृदितः इति अङ् भविष्यति ।

१ - ५६ - किमर्थः चकारः ।

२ - ५६ - विशेषणार्थः ।

३ - ५६ - क्व विशेषणार्थेन अर्थः ।

४ - ५६ - सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु इति ।

५ - ५६ - सौ वृद्धिः इति उच्यमाने अग्निः वायुः इति अत्र अपि प्रसज्येत ।

६ - ५६ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

७ - ५६ - परस्मैपदेषु इति उच्यते ।

८ - ५६ - न च अत्र परस्मैपदम् पश्यामः ।

९ - ५६ - स्वरार्थः तर्हि ।

१० - ५६ - चितः अन्तः उदात्तः भवति इति अन्तोदात्तत्वम् यथा स्यात् ।

११ - ५६ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

१२ - ५६ - अनच्कः अयम् ।

१३ - ५६ - तत्र न अर्थः स्वरार्थेन चकारेण अनुबन्धेन ।

१४ - ५६ - इटि कृते साच्कः भविष्यति ।

१५ - ५६ - तत्र प्रत्ययाद्युदात्तत्वेन इटः उदात्तत्वम् भविष्यति ।

१६ - ५६ - न सिध्यति ।

१७ - ५६ - आगमाः अनुदात्ताः भवन्ति इति अनुदात्तत्वम् प्राप्नोति ।

१८ - ५६ - अतः उत्तरम् पठति ।

१९ - ५६ - सिचः चित्करणानर्थक्यम् स्थानिवत्वात् ।

२० - ५६ - सिचः चित्करणम् नर्थयम् ।

२१ - ५६ - किम् कारणम् ।

२२ - ५६ - स्थानिवत्वात् ।

२३ - ५६ - स्थानिवद्भावात् चित् भविष्यति ।

२४ - ५६ - अर्थवत् तु चित्करणसामर्थ्यात् हि इटः उदात्तत्वम् ।

२५ - ५६ - अर्थवत् तु चित्करणम् ।

२६ - ५६ - कः अर्थः ।

२७ - ५६ - चित्करणसामर्थ्यात् हि इटः उदात्तत्वम् भविष्यति ।

२८ - ५६ - न अप्राप्ते प्रत्ययस्वरे आगमानुदात्तत्वम् आरभ्यते ।

२९ - ५६ - तत् यथा एव प्रत्ययस्वरम् बाधते एवम् स्थानिवद्भावात् अपि या प्राप्तिः ताम् अपि बाधेत ।

३० - ५६ - तस्मात् चित्करणम् ।

३१ - ५६ - तस्मात् चकारः कर्तव्यः ।

३२ - ५६ - अथ इदित्करणम् किमर्थम् ।

३३ - ५६ - इदित्करणम् नकारलोपाभावार्थम् ।

३४ - ५६ - इदित्करणम् क्रियते नकारलोपः मा भूत् इति ।

३५ - ५६ - अमंस्त अमंस्थाः ।

३६ - ५६ - अनिदिताम् हलः उपधायाः क्ङिति इति ।

३७ - ५६ - न वा हन्तेः सिचः कित्करणम् नकारलोपाभावस्य ।

३८ - ५६ - न वा एतत् प्रयोजनम् अस्ति ।

३९ - ५६ - किम् कारणम् ।

४० - ५६ - यत् अयम् हनः सिच् इति हन्तेः सिचः कित्त्वम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न सिजन्तस्य नकार्लोपः भवति इति ।

४१ - ५६ - न एतत् अस्ति ज्ञापकम् ।

४२ - ५६ - अस्ति हि अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् ।

४३ - ५६ - किम् ।

४४ - ५६ - सिचि एव नलोपः यथा स्यात् ।

४५ - ५६ - परस्मिन् निमित्ते मा भूत् इति ।

४६ - ५६ - कः पुनः अत्र विशेषः सिचि वा नलोपे सति परस्मिन् वा निमित्ते ।

४७ - ५६ - अयम् अस्ति विशेषः ।

४८ - ५६ - सिचि नलोपे सति नलोपस्य असिद्धत्वात् अकारलोपः न भवति ।

४९ - ५६ - परस्मिन् पुनः निमित्ते नलोपे सति अकारलोपः प्राप्नोति ।

५० - ५६ - समानाश्रयम् असिद्धम् व्याश्रयम् च इदम् ।

५१ - ५६ - ननु च परस्मिन् अपि निमित्ते नलोपे सति अकारलोपः न भविष्यति ।

५२ - ५६ - कथम् ।

५३ - ५६ - असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति टत् एतत् हन्तेः सिचः कित्करणम् ज्ञापकम् एव न सिजन्तस्य नलोपः भवति इति ।

५४ - ५६ - इदित्त्वात् वा स्थानिवत्त्वात् ।

५५ - ५६ - अथ अपि अनेन इदिता अर्थः स्यात् ।

५६ - ५६ - अयम् आदेशः स्थानिवद्भावात् इदित् भविष्यति.

१ - ५४ - स्पृशमृशकृषतृपदृपः सिच् वा ।

२ - ५४ - स्पृश्मृशकृषतृपदृपः सिच् वा इति वक्तव्यम् ।

३ - ५४ - स्पृश ।

४ - ५४ - अस्पृक्षत् अस्प्राक्षीत् ।

५ - ५४ - स्पृश ।

६ - ५४ - मृश ।

७ - ५४ - अमृक्षत् अम्राक्षीत् ।

८ - ५४ - मृश ।

९ - ५४ - कृष ।

१० - ५४ - अकृक्षत् अक्राक्षीत् ।

११ - ५४ - कृष ।

१२ - ५४ - तृप ।

१३ - ५४ - अतृपत् अत्राप्सीत् ।

१४ - ५४ - तृप ।

१५ - ५४ - दृप ।

१६ - ५४ - अदृपत् अद्रप्सीत् ।

१७ - ५४ - किम् प्रयोजनम् ।

१८ - ५४ - सिच् यथा स्यात ।

१९ - ५४ - अथ क्सः सिद्धः ।

२० - ५४ - सिद्धः शलः इगुपधात् अनिटः इति ।

२१ - ५४ - सिच् अपि सिद्धः ।

२२ - ५४ - कथम् ।

२३ - ५४ - च्लेः चित्करणम् प्रत्याख्यायते ।

२४ - ५४ - तत्र च्लौ एव झल्लक्षणे अमागमे कृते विहतनिमित्तत्वात् क्सः न भविष्यति ।

२५ - ५४ - यदि एवम् अन्त्यसय सिजादयः प्राप्नुवन्ति ।

२६ - ५४ - सिद्धम् तु सिचः यादित्वात् ।

२७ - ५४ - सिद्धम् एतत् ।

२८ - ५४ - कथम् ।

२९ - ५४ - यादिः सिच् करिष्यते ।

३० - ५४ - सः अनेकाल्शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः भविष्यति ।

३१ - ५४ - किम् न श्रूयते यकारः ।

३२ - ५४ - लुप्तनिर्दिष्टः यकारः ।

३३ - ५४ - चङङोः कथम् ।

३४ - ५४ - चङङोः प्रश्लिष्टनिर्देशात् सिद्धम् ।

३५ - ५४ - चङङोः अपि प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् ॒ च अङ् चङ् अ अङ् अङ् ।

३६ - ५४ - सः अनेकाल्शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः भविष्यति ।

३७ - ५४ - चिणः कथम् ।

३८ - ५४ - चिणः अनित्त्वात् सिद्धम् ।

३९ - ५४ - चिणः अनित्त्वात् सिद्धम् ।

४० - ५४ - किम् इदम् अनित्त्वात् ।

४१ - ५४ - अन्त्यस्य अयम् स्थाने भवन् न प्रत्ययः स्यात् ।

४२ - ५४ - असत्यायाम् प्रत्ययसञ्ज्ञयाम् इत्सञ्ज्ञा न. असत्याम् इत्सञ्ज्ञायाम् लोपः न ।

४३ - ५४ - असति लोपे अनेकाल् ।

४४ - ५४ - यदा अनेकाल् तदा सर्वादेशः ।

४५ - ५४ - यदा सर्वादेशः तदा प्रययः ।

४६ - ५४ - यदा प्रत्ययः तदा इत्सञ्ज्ञा ।

४७ - ५४ - यदा इत्सञ्ज्ञा तदा लोपः ।

४८ - ५४ - एवम् च तत्र वार्त्तिककारस्य निर्णयः सप्रयोजनम् चित्करणम् इति ।

४९ - ५४ - अपि च त्रैशब्द्यम् न प्रकल्पते ।

५० - ५४ - अस्पृक्षत् अस्प्राक्षीत् अस्पार्क्षीत् इति न सिध्यति ।

५१ - ५४ - सिचि पुनः सति विभाषा सिच् ।

५२ - ५४ - सिचि अपि झल्लक्षणः अमागमः विभाषा ।

५३ - ५४ - यस्य खलु अपि अमा निमित्तम् न विहन्यते सः स्यात् एव ।

५४ - ५४ - तस्मात् सुष्ठु उच्यते स्पृश्मृशकृषतृपदृपः सिच् वा इति

१ - ३५ - क्सविधाने इगुपधाभावः च्लेः गुणनिमित्तत्वात् ।

२ - ३५ - क्सविधाने इगुपधाभावः ।

३ - ३५ - किम् कारणम् ।

४ - ३५ - च्लेः गुणनिमित्तत्वात् ।

५ - ३५ - च्लिः गुणनिमित्तम् ।

६ - ३५ - तत्र च्लौ एव गुणे कृते इगुपधात् इति क्सः न प्राप्नोति ।

७ - ३५ - न वा क्सस्य अनवकाशत्वात् अपवादः गुणस्य ।

८ - ३५ - न वा एषः दोषः ।

९ - ३५ - किम् कारणम् ।

१० - ३५ - क्सस्य अनवकाशत्वात् ।

११ - ३५ - अनवकाशः क्सः गुणम् बाधिष्यते ।

१२ - ३५ - अनिड्वचनम् अविशेषणम् च्लेः नित्यादिष्टत्वात् ।

१३ - ३५ - अनिड्वचनम् अविशेषणम् ।

१४ - ३५ - किम् कारणम् ।

१५ - ३५ - च्लेः नित्यादिष्टत्वात् ।

१६ - ३५ - नित्यादिष्टः च्लिः न क्व चित् श्रूयते ।

१७ - ३५ - तत्र च्लेः अनिटः इति क्सः न प्राप्नोति ।

१८ - ३५ - न वा क्सस्य सिजपवादत्वात् तस्य च अनिडाश्रयत्वात् अनिटि प्रसिद्धे क्सविद्धिः ।

१९ - ३५ - न वा एषः दोषः ।

२० - ३५ - किम् कारणम् ।

२१ - ३५ - क्सस्य सिजपवादत्वात् ।

२२ - ३५ - सिजपवादः क्सः ।

२३ - ३५ - सः च अनिडाश्रयः ।

२४ - ३५ - न च अपवादविषये उपसर्गः अभिनिविशते ।

२५ - ३५ - पूर्वम् हि अपवादाः अभिनिविशन्ते पश्चात् उत्सर्गाः ।

२६ - ३५ - प्रकल्प्य वा अपवादविषयम् उत्सर्गः अभिनिविशते ।

२७ - ३५ - तत् न तावत् अत्र कदा चित् सिच् भवति ।

२८ - ३५ - अपवादम् क्सम् प्रतीक्षते ।

२९ - ३५ - क्सस्य सिजपवादत्वात् तस्य च अनिडाश्रयत्वात् अनिट्त्वम् प्रसिद्धम् ।

३० - ३५ - अनिटि प्रसिद्धे क्सविद्धिः ।

३१ - ३५ - अनिटि प्रसिद्धे क्सः भविष्यति ।

३२ - ३५ - सिच् इदानीम् क्व भविष्यति ।

३३ - ३५ - शेषे सिज्विधानम् ।

३४ - ३५ - शेषे सिज्विधानम् भविष्यति ।

३५ - ३५ - अकोषीत् अमोषीत् इति ।

१ - ५२ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - ५२ - नियमार्थम् ।

३ - ५२ - श्लिषः आलिङ्गने एव क्सः यथा स्यात् ।

४ - ५२ - इह मा भूत् ॒ उपाश्लिषत् जतु च काष्ठम् च ।

५ - ५२ - समाश्लिषत् ब्राह्मणकुलम् इति ।

६ - ५२ - अतः उत्तरम् पठति ।

७ - ५२ - श्लिषः आलिङ्गने नियमानुपपत्तिः विधेयभावात् ।

८ - ५२ - श्लिषः आलिङ्गने नियमस्य अनुपपत्तिः ।

९ - ५२ - किम् कारणम् ।

१० - ५२ - विधेयभावात् ।

११ - ५२ - कैमर्थक्यात् नियमः भवति ।

१२ - ५२ - विधेयम् न अस्ति इति कृत्वा ।

१३ - ५२ - इह च अस्ति विधेयम् ।

१४ - ५२ - किम् ।

१५ - ५२ - पुषादिपाठात् अङ् प्राप्तः ।

१६ - ५२ - तद्बाधनार्थः क्सः विधेयः ।

१७ - ५२ - तत्र अपूर्वः विधिः अस्तु नियमः वा इति अपूर्वः एव विधिः स्यात् न नियमः ।

१८ - ५२ - किम् च स्यात् यदि अयम् नियमः न स्यात् ।

१९ - ५२ - आत्मनेपदेषु आलिङ्गने च क्सः प्रसज्येत ।

२० - ५२ - यथा एव च क्सः अङम् बाधते एवम् चिणम् अपि बाधेत ।

२१ - ५२ - उपाश्लेषि कन्या देवदत्तेन इति ।

२२ - ५२ - सिद्धम् तु श्लिषः आलिङ्गने अचिण्विषये ।

२३ - ५२ - सिद्धम् एतत् ।

२४ - ५२ - कथम् ।

२५ - ५२ - श्लिषः आलिङ्गने अचिण्विषये क्सः भवति इति वक्तव्यम् ।

२६ - ५२ - अङ्विधाने च श्लिषः अनालिङ्गने ।

२७ - ५२ - अङ्विधाने च श्लिषः अनालिङ्गने इति वक्तव्यम् ।

२८ - ५२ - सिध्यति ।

२९ - ५२ - सूत्रम् तर्हि भिद्यते ।

३० - ५२ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

३१ - ५२ - ननु च उक्तम् श्लिषः आलिङ्गने नियमानुपपत्तिः विधेयभावात् इति ।

३२ - ५२ - न एषः दोषः ।

३३ - ५२ - योगविभागात् सिद्धम् ।

३४ - ५२ - योगविभागः करिष्यते ।

३५ - ५२ - श्लिषः ।

३६ - ५२ - श्लिषः क्सः भवति ।

३७ - ५२ - किमर्थम् इदम् ।

३८ - ५२ - पुषादिपाठात् अङ् प्राप्नोति ।

३९ - ५२ - तद्बाधनार्थम् ।

४० - ५२ - ततः आलिङ्गने ।

४१ - ५२ - आलिङ्गने च श्लिषः क्सः भवति ।

४२ - ५२ - इदम् इदानीम् किमर्थम् ।

४३ - ५२ - नियमार्थम् ।

४४ - ५२ - श्लिषः आलिङ्गने एव ।

४५ - ५२ - क्व मा भूत् ।

४६ - ५२ - उपाश्लिषत् जतु च काष्ठम् च ।

४७ - ५२ - समाश्लिषत् ब्राह्मणकुलम् इति ।

४८ - ५२ - यत् अपि उच्यते यथा एव च क्सः अङम् बाधते एवम् चिणम् अपि बाधेत इति ।

४९ - ५२ - पुरस्तात् अपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते न उत्तरान् इति एवम् क्सः अङम् बाधिष्यते ।

५० - ५२ - चिणम् न बाधिष्यते ।

५१ - ५२ - अथ वा तत्र वक्ष्यति ॒ चिण्ग्रहणस्य प्रयोजनम् चिण् एव यथा स्यात् ।

५२ - ५२ - यत् अन्यत् प्राप्नोति तत् मा भूत् इति ।

१ - २४ - णिश्रिद्रुस्रुषु कमेः उपसङ्ख्यानम् । णिश्रिद्रुस्रुषु कमेः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

२ - २४ - नाकम् इष्टमुखम् यान्ति सुयुक्तैः वडवारथैः ।

३ - २४ - अथ पत्काषीणः यान्ति ये अचीकमतभाषिणः ।

४ - २४ - कर्मकर्तरि च ।

५ - २४ - कर्मकर्तरि च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

६ - २४ - कारयति कटम् देवदत्तः ।

७ - २४ - अचीकरत कटः स्वयम् एव ।

८ - २४ - उच्छ्रययति कटम् देवदत्तः ।

९ - २४ - औदशिश्रियत कटः स्वयम् एव ।

१० - २४ - न वा कर्मणि अविधानात् कर्तृत्वात् च कर्मकर्तुः सिद्धम् ।

११ - २४ - न वा कर्तव्यम् ।

१२ - २४ - किम् कारणम् ।

१३ - २४ - कर्मणि अविधानात् ।

१४ - २४ - न हि कः चित् कर्मणि विधीयते यः चङम् बाधेत ।

१५ - २४ - कर्तृत्वात् च कर्मकर्तुः सिद्धम् ।

१६ - २४ - अस्ति च कर्मकर्तरि कर्तृत्वम् इति कृत्वा चङ् भविष्यति ।

१७ - २४ - ननु च अयम् कर्मणि विधीयते ।

१८ - २४ - चिण् भावकर्मणोः इति ।

१९ - २४ - प्रतिषिध्येते तत्र यक्चिणौ ।

२० - २४ - यक्चिणोः प्रतिषेधे हेतुमण्णिश्रिब्रूञाम् उपसङ्ख्यानम् इति ।

२१ - २४ - यः तर्हि अहेतुमण्णिच् ।

२२ - २४ - उदपुपुच्छत गौः स्वयम् एव ।

२३ - २४ - अत्र अपि यथा भारद्वाजीयाः पठन्ति तथा भवितव्यम् प्रतिषेधेन ।

२४ - २४ - यक्चिणोः प्रतिषेधे णिश्रिग्रन्थिब्रूञाम् आत्मनेपदाकर्मकाणाम् उपसङ्ख्यानम् इति ।

१ - ११ - अस्यतिग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ११ - अस्यतिग्रहणम् आत्मनेपदार्थम् ।

३ - ११ - अस्यतिग्रहणम् आत्मनेपदार्थम् द्रष्टव्यम् ।

४ - ११ - किम् उच्यते आत्मनेपदार्थम् इति ।

५ - ११ - न पुनः परस्मैपदार्थम् अपि स्यात् ।

६ - ११ - पुषादित्वात् ।

७ - ११ - पुषादिपाठात् परस्मैपदेषु अङ् भविष्यति ।

८ - ११ - कर्मकर्तरि च ।

९ - ११ - कर्मकर्तरि च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१० - ११ - पर्यास्थेताम् कुण्डले स्वयम् एव ।

११ - ११ - अत्र अपि न वा कर्मणि अविधानात् कर्तृत्वात् च कर्मकर्तुः सिद्धम् इति एव ।

१ - ९ - इदम् लुचिग्रहणम् ग्लुञ्चिग्रहणम् च क्रियते ।

२ - ९ - अन्यतरत् शक्यम् अकर्तुम् ।

३ - ९ - कथम् ।

४ - ९ - यदि तावत् ग्लुचिग्रहणम् क्रियते ग्लुञ्चिग्रहणम् न करिष्यते ।

५ - ९ - तेन एव सिद्धम् न्यग्लुचत् न्यग्लोचीत् ।

६ - ९ - इदम् इदानीम् ग्लुञ्चेः रूपम् न्यग्लुञ्चीत् ।

७ - ९ - अथ ग्लुञ्चिग्रहणम् क्रियते ग्लुचेः ग्रहणम् न करिष्यते ।

८ - ९ - तेन एव सिद्धम् न्यग्लुचत् न्यग्लुञ्चीत् ।

९ - ९ - इदम् इदानीम् ग्लुचेः रूपम् न्यग्लोचीत् ।

१ - ५ - अयम् तशब्दः अस्ति एव आत्मनेपदम् अस्ति परस्मैपदम् अस्ति एकवचनम् अस्ति बहुवचनम् ।

२ - ५ - कस्य इदम् ग्रहणम् ।

३ - ५ - यः पदेः अस्ति ।

४ - ५ - कः च पदेः अस्ति ।

५ - ५ - पदिः अयम् आत्मनेपदी ।

१ - ८ - चिण् इति वर्तमाने पुनः चिण्ग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ८ - न इति एवम् तत् अभूत् ।

३ - ८ - विध्यर्थम् इदम् ।

४ - ८ - अथ वा वा इति एवम् तत् अभूत् ।

५ - ८ - नित्यार्थम् इदम् ।

६ - ८ - अथ वा चिण् इति वर्तमाने पुनः चिण्ग्रहणस्य एतत् प्रयोजनम् ।

७ - ८ - चिण् एव यथा स्यात् ।

८ - ८ - यत् अन्यत् प्राप्नोति तत् मा भूत् इति ।

१ - ४५ - इह पश्यामः कर्मणि द्विवचनबहुवचनानि उदाह्रियन्ते ।

२ - ४५ - पच्येते* ओदनौ , पच्यन्ते ओदनाः इति ।

३ - ४५ - भावे पुनः एकवचनम् एव ॒ आस्यते भवता , आस्यते भवद्भ्याम् , आस्यते भवद्भिः इति ।

४ - ४५ - केन एतत् एवम् भवति ।

५ - ४५ - कर्म अनेकम् ।

६ - ४५ - तस्य अनेकत्वात् द्विवचनबहुवचनानि भवन्ति ।

७ - ४५ - भावः पुनः एकः एव ।

८ - ४५ - कथम् तर्हि इह द्विवचनबहुवचनानि भवन्ति ।

९ - ४५ - पाकौ पाकाः इति ।

१० - ४५ - आश्रयभेदात् ।

११ - ४५ - यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति भावः तस्य भेदात् द्विवचनबहुवचनानि भवन्ति ।

१२ - ४५ - इह अपि तर्हि यावन्तः ताम् क्रियाम् कुर्वन्ति सर्वे ते तस्याः आश्रया भवन्ति ।

१३ - ४५ - तद्भेदात् द्विवचनबहुवचनानि प्राप्नुवन्ति ।

१४ - ४५ - एवम् तर्हि इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः ।

१५ - ४५ - किम् अभिसमीक्ष्य एतत् प्रयुज्यते ।

१६ - ४५ - पाकौ पाकाः इति ।

१७ - ४५ - यदि तावत् पाकविशेषान् अभिसमीक्ष्य यः च ओदनस्य पाकः यः च गुडस्य यः च तिलानाम् बहवः ते शब्दाः सरूपाः च ।

१८ - ४५ - तत्र युक्तम् बहुवचनम् एकशेषः च ।

१९ - ४५ - तिङभिहिते च अपि तदा भावे बहुवचनम् श्रूयते ।

२० - ४५ - तत् यथा ॒ उष्टृआसिका आस्यन्ते ।

२१ - ४५ - हतशायिकाः शय्यन्ते इति ।

२२ - ४५ - अथ कालविशेषान् अभिसमीक्ष्य यः च अद्यतनः पाकः यः ह्यस्तनः यः श्वस्तनः ते अपि बहवः शब्दाः सरूपाः च ।

२३ - ४५ - तत्र युक्तम् बहुवचनम् एकशेषः च ।

२४ - ४५ - तिङभिहिते च अपि तदा भावे असारूप्यात् एकशेषः न भवति ।

२५ - ४५ - आसि आस्यते , आसिष्यते ।

२६ - ४५ - अस्ति खलु अपि विशेषः कृदभिहितस्य भावस्य तिङभिहितस्य च ।

२७ - ४५ - कृदभिहितः भावः द्रव्यवत् भवति ।

२८ - ४५ - किम् इदम् द्रव्यवत् इति ।

२९ - ४५ - द्रव्यम् क्रियया समवायम् गच्छति ।

३० - ४५ - कम् समवायम् ।

३१ - ४५ - द्रव्यम् क्रियाभिनिर्वृत्तौ साधनत्वम् उपैति ।

३२ - ४५ - तद्वत् च अस्य भावस्य कृदभिहितस्य भवति ।

३३ - ४५ - पाकः वर्तते इति ।

३४ - ४५ - क्रियावत् न भवति ।

३५ - ४५ - किम् इदम् क्रियावत् इति ।

३६ - ४५ - क्रिया क्रियया समवायम् न गच्छति ।

३७ - ४५ - पचति पठति इति ।

३८ - ४५ - तद्वच् च अस्य कृतभिहितस्य न भवति ।

३९ - ४५ - पाकः वर्तते इति ।

४० - ४५ - अस्ति खलु अपि विशेषः कृदभिहितस्य भावस्य तिङभिहितस्य च ।

४१ - ४५ - तिङभिहितेन भावेन कालपुरुषोपग्रहाः अभिव्यज्यन्ते ।

४२ - ४५ - कृदभिहितेन पुनः न व्यज्यन्ते ।

४३ - ४५ - अस्ति खलु अपि विशेषः कृदभिहितस्य भावस्य तिङभिहितस्य च ।

४४ - ४५ - तिङभिहितः भावः कर्त्रा सम्प्रयुज्यते. कृदभिहितः पुनः न सम्प्रयुज्यते ।

४५ - ४५ - यावता किम् चित् सामान्यम् कः चित् विशेषः युक्तम् यत् अयम् अपि विशेषः स्यात् लिङ्गकृतः सङ्ख्याकृतः च इति ।

१ - ५३ - इदम् विचार्यते ।

२ - ५३ - भावकर्मकर्तारः सार्वधातुकार्थाः वा स्युः विकरणार्थाः वा इति ।

३ - ५३ - कथम् च सार्वधातुकार्थः स्युः कथम् वा विकरणार्थाः ।

४ - ५३ - भावकर्मवाचिनि सार्वधातुके यक् भवति कर्तृवाचिनि शर्वधातुके शप् भवति इति सार्वधातुकार्थाः ।

५ - ५३ - भावकर्मणोः यग् भवति सार्वधातुके कर्तरि शप् भवति सार्वधातुके इति विकरणार्थाः ।

६ - ५३ - कः च अत्र विशेषः ।

७ - ५३ - भावकर्मकर्तारः सार्वधातुकार्थाः चेत् एकद्विबहुषु नियमानुपपत्तिः अतदर्थत्वात् ।

८ - ५३ - भावकर्मकर्तारः सार्वधातुकार्थाः चेत् एकद्विबहुषु नियमस्य अनुपपत्तिः ।

९ - ५३ - किम् कारणम् ।

१० - ५३ - अतदर्थत्वात् ।

११ - ५३ - न हि तदानीम् एकत्वादयः एव विभक्त्यर्थाः ।

१२ - ५३ - किम् तर्हि भावकर्मकर्तारः अपि ।

१३ - ५३ - सन्तु तर्हि विकरणार्थाः ।

१४ - ५३ - विकरणार्थाः इति चेत् कृता अभिहिते विकरणाभावः ।

१५ - ५३ - विकरणार्थाः इति चेत् कृता अभिहिते विकरणः न प्राप्नोति ।

१६ - ५३ - धारयः पारयः इति ।

१७ - ५३ - किम् उच्यते कृता अभिहिते ।

१८ - ५३ - न लेन अपि अभिधानम् भवति ।

१९ - ५३ - अशक्यम् लेन अभिधानम् आश्रयितुम् ।

२० - ५३ - पक्षान्तरम् इदम् आस्थितम् भावकर्मकर्तारः सार्वधातुकार्थाः वा स्युः विकरणार्थाः वा इति ।

२१ - ५३ - यदि च लेन अपि अभिधानम् स्यात् न इदम् पक्षान्तरम् स्यात् ।

२२ - ५३ - कथम् अशक्यम् यदा भवान् एव आह लः कर्मणि च भावे च अकर्मकेभ्यः इति ।

२३ - ५३ - एवम् वक्ष्यामि ।

२४ - ५३ - लः कर्मणः भावात् च अकर्मकेभ्यः ।

२५ - ५३ - यस्मिन् तर्हि ले विकरणाः न श्रूयन्ते कः तत्र भावकर्मकर्तृ̄न् अभिधास्यति ।

२६ - ५३ - क्व च न श्रूयन्ते ।

२७ - ५३ - ये एते लुग्विकरणाः श्लुविकरणाः च ।

२८ - ५३ - अत्र अपि उक्ते कर्तृत्वे लुक् भविष्यति ।

२९ - ५३ - यस्मिन् तर्हि ले विकरणाः न एव उत्पद्यन्ते कः तत्र भावकर्मकर्तृ̄न् अभिधास्यति ।

३० - ५३ - क्व च न एव उत्पद्यन्ते ।

३१ - ५३ - लिङ्लिटोः ।

३२ - ५३ - तस्मात् न एतत् शक्यम् वक्तुम् ।

३३ - ५३ - न लेन अभिधानम् भवति इति ।

३४ - ५३ - भवति चेत् अभिहिते विकरणाभावः एव ।

३५ - ५३ - एवम् तर्हि इदम् स्यात् ।

३६ - ५३ - यदा भावकर्मणोः लः तदा कर्तरि विकरणाः ।

३७ - ५३ - यदा कर्तरि लः तदा भावकर्मणोः विकरणाः ।

३८ - ५३ - इदम् अस्य यदि एव स्वाभाविकम् अथ अपि वाचनिकम् ॒ प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थम् सह ब्रूतः इति ।

३९ - ५३ - न च अस्ति सम्भवः यत् एकस्याः प्रकृतेः द्वयोः नानार्थयोः युगपत् अनुसहायीभावः स्यात् ।

४० - ५३ - एवम् च कृत्वा एकपक्षीभूतम् इदम् भवति ॒ सार्वधातुकार्थाः एव इति ।

४१ - ५३ - ननु च उक्तम् भावकर्मकर्तारः सार्वधातुकार्थाः चेत् एकद्विबहुषु नियमानुपपत्तिः अतदर्थत्वात् इति ।

४२ - ५३ - न एषः दोषः ।

४३ - ५३ - सुपाम् कर्मादयः अपि अर्थाः सङ्ख्या च एव तथा तिङाम् । सुपाम् सङ्ख्या च एव अर्थः कर्मादयः च ।

४४ - ५३ - तथा तिङाम् ।

४५ - ५३ - प्रसिद्धः नियमः तत्र ।

४६ - ५३ - प्रसिद्धः तत्र नियमः ।

४७ - ५३ - नियमः प्रकृतेषु वा ।

४८ - ५३ - अथ वा प्रकृतान् अर्थान् अपेक्ष्य नियमः ।

४९ - ५३ - के च प्रकृताः ।

५० - ५३ - एकत्वादयः ।

५१ - ५३ - एकस्मिन् एव एकवचनम् न द्वयोः न बहुषु ।

५२ - ५३ - द्वयोः एव द्विवचनम् नैकस्मिन् न बहुषु ।

५३ - ५३ - बहुषु एव बहुवचनम् न द्वयोः न एकस्मिन् इति ।

१ - ८७ - भावकर्मणोः यग्विधाने कर्मकर्तरि उपसङ्ख्यानम् । भावकर्मणोः यग्विधाने कर्मकर्तरि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

२ - ८७ - पच्यते स्वयम् एव ।

३ - ८७ - पठ्यते स्वयम् एव ।

४ - ८७ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

५ - ८७ - विप्रतिषेधात् हि शपः बलीयस्त्वम् । विप्रतिषेधात् हि शपः बलीयस्त्वम् प्राप्नोति ।

६ - ८७ - शपः अवकाशः ।

७ - ८७ - पचति पठति ।

८ - ८७ - यकः अवकाशः ।

९ - ८७ - पच्यते ओदनः देवदत्तेन ।

१० - ८७ - पठ्यते विद्या देवदत्तेन ।

११ - ८७ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

१२ - ८७ - पच्यते स्वयम् एव ।

१३ - ८७ - पठ्यते स्वयम् एव ।

१४ - ८७ - परत्वात् शप् प्राप्नोति ।

१५ - ८७ - योगविभागात् सिद्धम् ।

१६ - ८७ - योगविभागः करिष्यते ।

१७ - ८७ - चिण् भावकर्मणोः ।

१८ - ८७ - सार्वधातुके यक् भावकर्मणोः ।

१९ - ८७ - ततः कर्तरि ।

२० - ८७ - कर्तरि च यक् भवति भावकर्मणोः ।

२१ - ८७ - यथा एव तर्हि कर्मणि कर्तरि यक् भवति एवम् भावे कर्तरि प्राप्नोति ।

२२ - ८७ - एति जीवन्तम् आनन्दः ।

२३ - ८७ - न अस्य किम् चित् रुजति रोगः इति ।

२४ - ८७ - द्वितीयः योगविभागः करिष्यते ।

२५ - ८७ - चिण् भावे ।

२६ - ८७ - ततः कर्मणि ।

२७ - ८७ - कर्मणि च चिण् भवति ।

२८ - ८७ - ततः सार्वधातुके यक् भवति भावे च कर्मणि च ।

२९ - ८७ - ततः कर्तरि ।

३० - ८७ - कर्तरि च यक् भवति ।

३१ - ८७ - कर्मणि इति अनुवर्तते ।

३२ - ८७ - भावे इति निवृत्तम् ।

३३ - ८७ - ततः शप् ।

३४ - ८७ - शप् च भवति ।

३५ - ८७ - कर्तरि इति एव ।

३६ - ८७ - कर्मणि इति अपि निवृत्तम् ।

३७ - ८७ - एवम् अपि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३८ - ८७ - विप्रतिषेधात् हि श्यनः बलीयस्त्वम् प्राप्नोति ।

३९ - ८७ - श्यनः अवकाशः ।

४० - ८७ - दीव्यति सीव्यति ।

४१ - ८७ - यकः अवकाशः ।

४२ - ८७ - पच्यते ओदनः देवदत्तेन ।

४३ - ८७ - पठ्यते विद्या देवदत्तेन ।

४४ - ८७ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

४५ - ८७ - दीव्यते स्वयम् एव ।

४६ - ८७ - सीव्यते स्वयम् एव ।

४७ - ८७ - परत्वात् श्यन् प्राप्नोति ।

४८ - ८७ - ननु च एतत् अपि योगविभागात् एव सिद्धम् ।

४९ - ८७ - न सिध्यति ।

५० - ८७ - अनन्तरा या प्रप्तिः सा योगविभागेन शक्या बाधितुम् ।

५१ - ८७ - कुतः एतत् ।

५२ - ८७ - अनन्तरस्य विधिः वा भवति प्रतिषेधः वा इति ।

५३ - ८७ - परा प्राप्तिः अप्रतिषिद्धा ।

५४ - ८७ - तया प्राप्नोति ।

५५ - ८७ - ननु च इयम् प्राप्तिः पराम् प्राप्तिम् बाधेत ।

५६ - ८७ - न उत्सहते प्रतिषिद्धा सती बाधितुम् ।

५७ - ८७ - एवम् तर्हि शबादेशाः श्यनादयः करिष्यन्ते ।

५८ - ८७ - शप् च स्यादिभिः बाध्यते ।

५९ - ८७ - तत्र दिवादिभ्यः यग्विषये शप् एव न अस्ति कुतः श्यनादयः ।

६० - ८७ - तत् तर्हि शपः ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

६१ - ८७ - न कर्तव्यम् ।

६२ - ८७ - प्रकृतम् अनुवर्तते ।

६३ - ८७ - क्व प्रकृतम् ।

६४ - ८७ - कर्तरि शप् इति ।

६५ - ८७ - तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः ।

६६ - ८७ - दिवादिभ्यः इति एषा पञ्चमी शप् इति प्रथमायाः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मात् इति उत्तरस्य इति ।

६७ - ८७ - प्रत्ययविधिः अयम् ।

६८ - ८७ - न च प्रत्ययविधौ पञ्चम्यः प्रकल्पिकाः भवन्ति ।

६९ - ८७ - न अयम् प्रत्ययविधिः ।

७० - ८७ - विहितः प्रत्ययः ।

७१ - ८७ - प्रकृतः च अनुवर्तते ।

७२ - ८७ - अथ वा भावकर्मणोः इति अनुवृत्त्या एव सिद्धे सति अनिवृत्तिः यकः भावाय ।इह सार्वधातुके यक् इति अन्तरेण भावकर्मणोः इति अनुवृत्तिम् सिद्धम् ।

७३ - ८७ - सः अयम् एवम् सिद्धे सति यत् भावकर्मणोः इति अनुवर्तयति तस्य एतत् प्रयोजनम् ।

७४ - ८७ - कर्मकर्तरि अपि यथा स्यात् ।

७५ - ८७ - कर्तरि इति च योगविभागः श्यनः पूर्वविप्रतिषेधावचनाय ।

७६ - ८७ - कर्तरि इति योगविभागः कर्तव्यः श्यनः पूर्वविप्रतिषेधम् मा वोचम् इति ।

७७ - ८७ - अथ वा कर्मवद्भाववचनसामर्थ्यात् यक् भविष्यति ।

७८ - ८७ - अस्ति अन्यत् कर्मवद्भाववचने प्रयोजनम् ।

७९ - ८७ - किम् ।

८० - ८७ - आत्मनेपदम् यथा स्यात् ।

८१ - ८७ - वचनात् आत्मनेपदम् भविष्यति ।

८२ - ८७ - चिण् तर्हि यथा स्यात् ।

८३ - ८७ - चिण् अपि वचनात् भविष्यति ।

८४ - ८७ - चिण्वद्भावः तर्हि यथा स्यात् ।

८५ - ८७ - न एकम् प्रयोजनम् योगारम्भम् प्रयोजयति ।

८६ - ८७ - तत्र कर्मवद्भाववचनसामर्थ्यात् यक् भविष्यति ।

८७ - ८७ - अथ वा आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति कर्मकर्तरि यक् इति यत् अयम् न दुहस्न्नुनमाम् यक्चिणौ इति यक्चिणोः प्रतिषेधम् शास्ति ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:17.5800000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

competent evidence

  • पु. सक्षम पुरावा 
RANDOM WORD

Did you know?

विवाह जमवतांना गुणमेलनाचे महत्व काय ?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.