TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद १ - खण्ड ३६

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ३६
१ - ११ - स्थग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ११ - तत्र उपपदम् सप्तमी इति इयति उच्यमाने यत्र एव सप्तमी श्रूयते तत्र एव स्यात् स्तम्बेरमः कर्णेजपः ।

३ - ११ - यत्र वा एतेन शब्देन निर्देशः क्रियते ।

४ - ११ - सप्तम्याम् जनेः डः इति ।

५ - ११ - इह न स्यात् ।

६ - ११ - कुम्भकारः नगरकारः ।

७ - ११ - स्थग्रहणे पुनः क्रियमाणे यत्र च सप्तमी श्रूयते य च न श्रूयते यत्र च एतेन शब्देन निर्देशः क्रियते यत्र च अन्येन सप्तमीस्थमात्रे सिद्धम् भवति ।

८ - ११ - अथ तत्रग्रहणम् किमर्थम् ।

९ - ११ - तत्रग्रहणम् विषयार्थम् ।

१० - ११ - विषयः प्रतिनिर्दिश्यते ।

११ - ११ - तत्र एतस्मिन् धात्वधिकारे यत् सप्तमीनिर्दिष्टम् तत् उपपदसञ्ज्ञम् भवति इति उपपदसञ्ज्ञा सिद्धा भवति ।

१ - ५५ - उपपदसञ्ज्ञायाम् समर्थवचनम् । उपपदसञ्ज्ञायाम् समर्थग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२ - ५५ - समर्थम् उपपदम् प्रत्ययस्य इति वक्तव्यम् ।

३ - ५५ - इह मा भूत् ।

४ - ५५ - आहर कुम्भम् ।

५ - ५५ - करोति कटम् इति ।

६ - ५५ - क्रियमाणे च अपि समर्थग्रहणे महान्तम् कुम्भम् करोति इति अत्र अपि प्राप्नोति ।

७ - ५५ - न वा भवितव्यम् महाकुम्भकारः इति ।

८ - ५५ - भवैतव्यम् यदा एतत् वाक्यम् भवति ।

९ - ५५ - महान् कुम्भः महाकुम्भः महाकुम्भम् करोति इति महाकुम्भकारः ।

१० - ५५ - यदा तु एतत् वाक्यम् भवति महान्तम् कुम्भम् करोति इति तदा न भवितव्यम् ।

११ - ५५ - तदा च प्राप्नोति ।

१२ - ५५ - तदा मा भूत् इति ।

१३ - ५५ - यत् तावत् उच्यते समर्थग्रहणम् कर्तव्यम् इति ।

१४ - ५५ - न कर्तव्यम् ।

१५ - ५५ - धातोः इति वर्तते ।

१६ - ५५ - धातोः कर्मणि अण् भवति ।

१७ - ५५ - तत्र सम्बन्धात् एतत् गन्तव्यम् ।

१८ - ५५ - यस्य धातोः यत् कर्म इति ।

१९ - ५५ - यत् अपि उच्यते क्रियमाणे च अपि समर्थग्रहणे महान्तम् कुम्भम् करोति इति अत्र अपि प्राप्नोति इति ।

२० - ५५ - उपपदम् इति महतीइहम् सञ्ज्ञा क्रियते ।

२१ - ५५ - सञ्ज्ञा च नाम यतः न लघीयः ।

२२ - ५५ - कुतः एतत् ।

२३ - ५५ - लघ्वर्थम् हि सञ्ज्ञाकरणम् ।

२४ - ५५ - तत्र महत्याः सञ्ज्ञायाः करणे एतत् प्रयोजनम् अन्वर्थसञ्ज्ञा यथा विज्ञायेत उपोच्चारि पदम् उपपदम् ।

२५ - ५५ - यत् च अत्र उपोच्चारि न तत् पदम् यत् च पदम् न तत् उपोच्चारि ।

२६ - ५५ - यावता च इदानीम् पदगन्धः अस्ति पदविधिः अयम् भवति ।

२७ - ५५ - पदविधिः च समर्थानाम् भवति ।

२८ - ५५ - तत्र असामार्थ्यान् न भविष्यति ।

२९ - ५५ - अथ च्व्यन्ते उपपदे किम् अणा भवितव्यम् ।

३० - ५५ - अकुम्भम् कुम्भम् करोति कुम्भीकरोति मृदम् इति ।

३१ - ५५ - न भवितव्यम् ।

३२ - ५५ - किम् कारणम् ।

३३ - ५५ - प्रकृतिविवक्षायाम् च्विः विधीयते ।

३४ - ५५ - तत् सापेक्षम् ।

३५ - ५५ - सापेक्षम् च असमर्थम् भवति ।

३६ - ५५ - न तर्हि इदानीम् इदम् भवति इच्छामि अहम् काशकटीकारम् इति ।

३७ - ५५ - इष्टम् एव एतत् गोनर्दीयस्य ।

३८ - ५५ - निमित्तोपादनम् च ।

३९ - ५५ - निमित्तोपादनम् च कर्तव्यम् ।

४० - ५५ - निमित्तम् उपपदम् प्रत्ययस्य इति वक्तव्यम् ।

४१ - ५५ - अनुपादाने हि अनुपपदे प्रत्ययप्रसङ्गः ।

४२ - ५५ - अक्रियमाणे हि निमित्तोपादाने अनुपपदे अपि प्रसज्येत ।

४३ - ५५ - निर्देशः इदानीम् किमर्थः स्यात् ।

४४ - ५५ - निर्देशः सञ्ज्ञाकरणार्थः ।

४५ - ५५ - यदा उपपदे प्रत्ययः तदा उपपदसञ्ज्ञाम् वक्ष्यामि इति ।

४६ - ५५ - तत् तर्हि निमित्तोपादनम् कर्तव्यम् ।

४७ - ५५ - न कर्तव्यम् ।

४८ - ५५ - तत्रवचनम् उपपदसन्नियोगार्थम् ।

४९ - ५५ - तत्रवचनम् क्रियते ।

५० - ५५ - तत् उपपदसन्नियोगार्थम् भविष्यति ।

५१ - ५५ - कर्मणि अण् विधीयते तत्र चेत् प्रत्ययः भवति इति ।

५२ - ५५ - ननु च अन्यत् तत्रग्रहणस्य प्रयोजनम् उक्तम् ।

५३ - ५५ - किम् ।

५४ - ५५ - तत्रग्रहणम् विषयार्थम् इति ।

५५ - ५५ - अधिकारात् अपि एतत् सिद्धम् ।

१ - ३३ - अतिङ् इति किमर्थम् ।

२ - ३३ - पचति करोति ।

३ - ३३ - अतिङ् इति शक्यम् अकर्तुम् ।

४ - ३३ - कस्मात् न भवति पचति करोति इति ।

५ - ३३ - धातोः परस्य कृत्सञ्ज्ञा ।

६ - ३३ - प्राक् च लादेशात् धात्वधिकारः ।

७ - ३३ - एवम् अपि स्थानिवद्भावात् कृत्सञ्ज्ञ प्राप्नोति ।

८ - ३३ - यथा अतिङ् इति उच्यमाने यावता स्थानिवद्भावः कथम् एव एतत् सिध्यति ।

९ - ३३ - प्रतिषेधवचनसामर्थ्यात् ।

१० - ३३ - अथ वा तिङ्भाविनः लकारस्य कृत्सञ्ज्ञाप्रतिषेधः ।

११ - ३३ - किम् च स्यात् यति अत्र कृत्सञ्ज्ञा स्यात् ।

१२ - ३३ - कृत्प्रातिपदिकम् इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा स्यात् ।

१३ - ३३ - प्रातिपदिकात् इति स्वाद्युत्पत्तिः प्रसज्येत ।

१४ - ३३ - न एषः दोषः ।

१५ - ३३ - एकत्वादिषु अर्थेषु स्वादयः विधीयन्ते ।

१६ - ३३ - ते च अत्र तिङोक्ताः एकत्वादयः इति कृत्वा उक्तार्थत्वात् न भविष्यन्ति ।

१७ - ३३ - टाबादयः तर्हि तिङन्तात् मा भूवन् इति ।

१८ - ३३ - स्त्रियाम् टाबादयः विधीयन्ते ।

१९ - ३३ - न च तिङन्तस्य स्त्रीत्वेन योगः अस्ति ।

२० - ३३ - अणादयः तर्हि तिङन्तात् मा भूवन् इति ।

२१ - ३३ - अपत्यादिषु अर्थेषु अणादयः विधीयन्ते ।

२२ - ३३ - न च तिङन्तस्य अपत्यादिभिः योगः अस्ति ।

२३ - ३३ - अथ अपि कथम् चित् योगः स्यात् ।

२४ - ३३ - एवम् अपि न दोषः ।

२५ - ३३ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न तिङन्तात् अणादयः भवन्ति इति यत् अयम् क्व चित् तद्धितविधौ तिङ्ग्रहणम् करोति ।

२६ - ३३ - अतिशायने तमबिष्ठनौ तिङः च इति ।

२७ - ३३ - इह तर्हि पचति पठति इति ।

२८ - ३३ - ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् भवति इति तुक् प्राप्नोति ।

२९ - ३३ - धातोः इति वर्तते ।

३० - ३३ - एवम् अपि चिकीर्षति इति अत्र प्राप्नोति ।

३१ - ३३ - अत्र अपि शपा व्यवधानम् ।

३२ - ३३ - एकादेशे कृते न अस्ति व्यवधानम् ।

३३ - ३३ - एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवत् भवति इति स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव इति ।

१ - ८ - कथम् इदम् विज्ञायते ।

२ - ८ - स्त्रियाम् अभिधेयायाम् वा अस्रूपः न भवति इति आहोस्वित् स्त्रीप्रत्ययेषु इति ।

३ - ८ - किम् च अतः ।

४ - ८ - यदि स्त्रियाम् अभिधेयायाम् इति लव्या लवितव्या अत्र वा असरूपः न प्राप्नोति ।

५ - ८ - अथ विज्ञायते स्त्रीप्रत्ययेषु इति व्यावक्रोशी वयतिक्रुष्टिः इति न सिध्यति ।

६ - ८ - एवम् तर्हि न एवम् विज्ञायते स्त्रियाम् अभिधेयायाम् न अपि स्त्रीप्रत्ययेषु इति ।

७ - ८ - कथम् तर्हि स्त्रीग्रहणम् स्वरयिष्यते ।

८ - ८ - तत्र स्वरितेन अधिकारगतिः भवति इति स्त्रियाम् इति अधिकृत्य ये प्रतयाः विहिताः तेषाम् प्रतिषेधः विज्ञास्यते ।

१ - ११७ - किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते ।

२ - ११७ - असरूपस्य वावचनम् उत्सर्गस्य बाधकविषये अनिवृत्त्यर्थम् ।

३ - ११७ - असरूपस्य वावचनम् क्रियते उत्सर्गस्य बाधकविषये अनिवृत्तिः यथा स्यात् ।

४ - ११७ - तव्यत्तव्यानीयरः उत्सर्गाः ।

५ - ११७ - तेषाम् अजन्तात् यत् अपवादः ।

६ - ११७ - चेयम् , चेतव्यम् इति अपि यथा स्यात् ।

७ - ११७ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

८ - ११७ - अजन्तात् यत् विधीयते ।

९ - ११७ - हलन्तात् ण्यत् विधीयते ।

१० - ११७ - एतावन्तः च धातवः यत् उत अजन्ताः हलन्ताः च ।

११ - ११७ - उच्यन्ते च तव्यादयः ।

१२ - ११७ - ते वचनात् भविष्यन्ति ।

१३ - ११७ - एवम् तर्हि ण्वुल्तृचौ उत्सर्गौ ।

१४ - ११७ - तयोः पचादिभ्यः अच् अपवादः ।

१५ - ११७ - पचति इति पचः ।

१६ - ११७ - पक्ता पाचकः इति अपि यथा स्यात् ।

१७ - ११७ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

१८ - ११७ - वक्ष्यति एतत् ।

१९ - ११७ - अच् अपि सर्वधातुभ्यः वक्तव्यः इति ।

२० - ११७ - एवम् तर्हि ण्वुल्तृजचः उत्सर्गाः तेषाम् इगुपधात् कः अपवादः ।

२१ - ११७ - विक्षिपः विलिखः ।

२२ - ११७ - विक्षेप्ता विक्षेपकः इति अपि यथा स्यात् ।

२३ - ११७ - अस्ति प्रयोजनम् एतत् ।

२४ - ११७ - किम् तर्हि इति ।

२५ - ११७ - तत्र उत्पत्तिवाप्रसङ्गः यथा तद्धिते ।

२६ - ११७ - तत्र उत्पत्तिः विभाषा प्राप्नोति यथा तद्धिते ।

२७ - ११७ - अस्तु ।

२८ - ११७ - यदा विक्षिपः विलिखः इति एतत् न तदा विक्षेप्ता विक्षेपकः इति एतत् भविष्यति ।

२९ - ११७ - यदि एतत् लभ्येत कृतम् स्यात् ।

३० - ११७ - तत् तु न लभ्यम् ।

३१ - ११७ - किम् कारणम् ।

३२ - ११७ - यथा तद्धिते इति उच्यते ।

३३ - ११७ - तद्दितेषु च सर्वम् एव उत्सर्गापवादम् विभाषा ।

३४ - ११७ - उत्पद्यते वा न वा ।

३५ - ११७ - सिद्धम् तु असरूपस्य बाधकस्य वावचनात् ।

३६ - ११७ - सिद्धम् एतत् ।

३७ - ११७ - कथम् ।

३८ - ११७ - असरूपस्य बाधकस्य वावचनात् ।

३९ - ११७ - असरूपः बाधकः वा बाधकः भवति इति वक्तव्यम् ।

४० - ११७ - सिध्यति ।

४१ - ११७ - सूत्रम् तर्हि भिद्यते ।

४२ - ११७ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

४३ - ११७ - ननु च उक्तम् तत्र उत्पत्तिवाप्रसङ्गः यथा तद्धिते इति ।

४४ - ११७ - न एषः दोषः ।

४५ - ११७ - अस्ति कारणम् येन तद्धिते विभाषा उत्पत्तिः भवति ।

४६ - ११७ - किम् कारणम् ।

४७ - ११७ - प्रकृतिः तत्र प्रकृत्यर्थे वर्तते ।

४८ - ११७ - अन्येन शब्देन प्रत्ययार्थः अभिधीयते ।

४९ - ११७ - इह पुनः न केवला प्रकृतिः प्रकृत्यर्थे वर्तते न च अन्यः शब्दः अस्ति यः तम् अर्थम् अभिदधीत इति कृत्वा अनुत्पत्तिः न भविष्यति ।

५० - ११७ - अथ वा समयः कृतः ।

५१ - ११७ - न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न च केवलः प्रत्ययः इति ।

५२ - ११७ - एतस्मात् समयात् अनुत्पत्तिः न भविष्यति ।

५३ - ११७ - ननु च यः एव तस्य समयस्य कर्ता सः एव इदम् अपि आह ।

५४ - ११७ - यदि असौ तत्र प्रमाणम् इह अपि प्रमाणम् भवितुम् अर्हति ।

५५ - ११७ - प्रमाणम् असौ तत्र च इह च ।

५६ - ११७ - सामर्थ्यम् तु इह द्रष्टव्यम् प्रयोगे ।

५७ - ११७ - न च अनुत्पत्तौ सामर्थ्यम् अस्ति ।

५८ - ११७ - तेन अनुत्पत्तिः न भविष्यति ।

५९ - ११७ - कथम् तर्हि तद्धितेषु अनुत्पत्तौ सामर्थ्यम् भवति ।

६० - ११७ - अन्येन प्रत्ययेन सामर्थ्यम् ।

६१ - ११७ - केन ।

६२ - ११७ - षष्ठ्या ।

६३ - ११७ - अथ वा रूपवत्ताम् आश्रित्य वाविधिः उच्यते ।

६४ - ११७ - न च अनुत्पत्तिः रूपवती ।

६५ - ११७ - तेन अनुत्पत्तिः न भविष्यति ।

६६ - ११७ - एवम् अपि कुतः एतत् अपवादः विभाषा भविष्यति न पुनः उत्सर्गः इति ।

६७ - ११७ - न च एव अस्ति विशेषः यत् अपवादः विभाषा स्यात् उत्सर्गः वा ।

६८ - ११७ - अपि च सापेक्षः अयम् निर्देशः क्रियते वा असरूपः इति ।

६९ - ११७ - न च उत्सर्गवेलायाम् किम् चित् अपेक्ष्यम् अस्ति ।

७० - ११७ - अपवादवेलायाम् पुनः उत्सर्गः अपेक्ष्यते ।

७१ - ११७ - तेन यः रूपवान् अन्यपूर्वकः बाधकः प्राप्नोति सः वा बाधकः भविष्यति ।

७२ - ११७ - कः पुनः असौ ।

७३ - ११७ - अपवादः ।

७४ - ११७ - यदि यः रूपवान् अन्यपूर्वकः बाधकः प्राप्नोति सः वा बाधकः भवति इति उच्यते क्विबादिषु समावेशः न प्राप्नोति ।

७५ - ११७ - ग्रामणीः ग्रामणायः इति ।

७६ - ११७ - न हि एते रूपवन्तः ।

७७ - ११७ - एते अपि रूपवन्तः ।

७८ - ११७ - कस्याम् अवस्थायाम् ।

७९ - ११७ - उपदेशावस्थायाम् ।

८० - ११७ - यदि एवम् अनुबन्धभिन्नेषु विभाषाप्रसङ्गः ।

८१ - ११७ - अनुबन्धभिन्नेषु विभाषा प्राप्नोति ।

८२ - ११७ - कर्मणि अण् आतः अनुपसर्गे कः इति कविषये अण् अपि प्राप्नोति ।

८३ - ११७ - सिद्धम् अनुबन्धस्य अनेकान्तत्वात् ।

८४ - ११७ - सिद्धम् एतत् ।

८५ - ११७ - कथम् ।

८६ - ११७ - अनुबन्धस्य अनेकान्तत्वात् ।

८७ - ११७ - अनेकान्ताः अनुबन्धाः ।

८८ - ११७ - अथ वा प्रयोगे असरूपाणाम् वाविधिः न्याय्यः ।

८९ - ११७ - प्रयोगे चेत् लादेशेषु प्रतिषेधः ।

९० - ११७ - प्रयोगे चेत् लादेशेषु प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

९१ - ११७ - ह्यः अपचत् इति अत्र लुङ् अपि प्राप्नोति ।

९२ - ११७ - श्वः पक्ता इति अत्र लृट् अपि प्राप्नोति ।

९३ - ११७ - न एषः दोषः ।

९४ - ११७ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न लादेशेषु वा असरूपः भवति इति यत् अयम् हशश्वतोः लङ् च इति आह ।

९५ - ११७ - अथ वा प्रयोगे असरूपाणाम् वाविधौ न सर्वम् इष्टम् सङ्गृहीतम् इति कृत्वा द्वितीयः प्रयोगः उपास्यते ।

९६ - ११७ - कः असौ ।

९७ - ११७ - उपदेशः नाम ।

९८ - ११७ - उपदेशे च एते सरूपाः ।

९९ - ११७ - ननु च उक्तम् अनुबन्धभिन्नेषु विभाषाप्रसङ्गः इति ।

१०० - ११७ - परिहृतम् एतत् ।

१०१ - ११७ - कथम् ।

१०२ - ११७ - सिद्धम् अनुबन्धस्य अनेकान्तत्वात् ।

१०३ - ११७ - अथ एकान्ते दोषः एव ।

१०४ - ११७ - एकान्ते च न दोषः ।

१०५ - ११७ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अनुबन्धकृतम् असारूप्यम् भवति इति यत् अयम् ददादिदधात्योः विभाषा शम् शास्ति ।

१०६ - ११७ - अथ वा असरूपः बाधकः वा बाधकः भवति इति उच्यते ।

१०७ - ११७ - अपवादः नाम अनुबन्धभिन्नः वा भवति रूपान्यत्वेन वा ।

१०८ - ११७ - तेन अनेन अवश्यम् किम् चित् त्याज्यम् किम् चित् तु सङ्ग्रहीतव्यम् ।

१०९ - ११७ - तत् यत् अनुबन्धकृतम् असारूप्यम् तत् न आश्रयिष्यामः यत् तु रूपान्यत्वेन असारूप्यम् तत् आश्रयिष्यामः ।

११० - ११७ - अथ वा असरूपः बाधकः वा बाधकः भवति इति उच्यते सर्वः च असरूपः ।

१११ - ११७ - तत्र प्रकर्षगतिः विज्ञास्यते साधीयः यः असरूपः इति ।

११२ - ११७ - कः च साधीयः ।

११३ - ११७ - यः प्रयोगे च प्राक् च प्रयोगात् ।

११४ - ११७ - अथ वा असरूपः बाधकः वा बाधकः भवति इति उच्यते ।

११५ - ११७ - न च एवम् कः चित् अपि सरूपः ।

११६ - ११७ - ते एवम् विज्ञास्यामः क्वत् चित् ये असरूपाः ।

११७ - ११७ - अनुबन्धभिन्नाः च प्रयोगे सरूपाः ।

१ - २५ - अथ कथम् इदम् विज्ञायते अस्त्रियाम् इति ।

२ - २५ - किम् स्त्रियाम् न भवति आहोस्वित् प्राक् स्त्रियाः भवति इति ।

३ - २५ - कः च अत्र विशेषः ।

४ - २५ - स्त्रियाम् प्रतिषेधे क्तल्युट्तुमुन्खलर्थेषु विभाषाप्रसङ्गः ।

५ - २५ - स्त्रियाम् प्रतिषेधे क्तल्युट्तुमुन्खलर्थेषु विभाषा प्राप्नोति ।

६ - २५ - क्त ।

७ - २५ - हसितम् छात्रस्य्स् शोभनम् ।

८ - २५ - घञ् अपि प्राप्नोति ।

९ - २५ - ल्युट् ।

१० - २५ - हसनम् छात्रस्य्स् शोभनम् ।

११ - २५ - घञ् अपि प्राप्नोति ।

१२ - २५ - तुमुन् ।

१३ - २५ - इच्छति भोक्तुम् ।

१४ - २५ - लिङ्लोटौ अपि प्राप्नुतः ।

१५ - २५ - खलर्थः ।

१६ - २५ - ईषत्पानः सोमः भवता ।

१७ - २५ - खल् अपि प्राप्नोति ।

१८ - २५ - एवम् तर्हि स्त्रियाः प्राक् इति वक्ष्यामि ।

१९ - २५ - स्त्रियाः प्राक् इति चेत् क्त्वायाम् वावचनम् । स्त्रियाः प्राक् इति चेत् क्त्वायाम् वावचनम् कर्तव्यम् ।

२० - २५ - आसित्वा भुङ्क्ते ।

२१ - २५ - आस्यते भोक्तुम् इति अपि यथा स्यात् ।

२२ - २५ - कालादिषु तुमुनि ।

२३ - २५ - कालादिषु तुमुनि वावचनम् कर्तव्यम् ।

२४ - २५ - कालः भोक्तुम् ।

२५ - २५ - कालः भोजनस्य इति अपि यथा स्यात्

१ - ११ - अर्हे तृज्विधानम् ।

२ - ११ - अर्हे तृच् विधेयः ।

३ - ११ - इमे अर्हे कृत्याः विधीयन्ते ।

४ - ११ - ते विशेषविहिताः सामान्यविहितम् तृचम् बाधेरन् ।

५ - ११ - न एषः दोषः ।

६ - ११ - भावकर्मणोः कृत्याः विधीयन्ते कर्तरि तृच् ।

७ - ११ - कः प्रसङ्गः यत् भावकर्मणोः कृत्याः कर्तरि तृचम् बाधेरन् ।

८ - ११ - एवम् तर्हि अर्हे कृत्यतृज्विधानम् ।

९ - ११ - अर्हे कृत्यतृचः विधेयाः ।

१० - ११ - अयम् अर्हे लिङ् विधीयते ।

११ - ११ - सः विशेषविहितः सामान्यविहितान् कृत्यतृचः बाधेत ।

१ - ८ - कृत्यसञ्ज्ञायाम् प्राङ्ण्वुल्वचनम् ।

२ - ८ - कृत्यसञ्ज्ञायाम् प्राक् ण्वुलः इति वक्तव्यम् ।

३ - ८ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - ८ - ण्वुलः कृत्यसञ्ज्ञा मा भूत् ।

५ - ८ - अर्हे कृत्यत्र्ज्वचनम् तु ज्ञापकम् प्राङ्ण्वुलवनानर्थ्यस्य ।

६ - ८ - यत् अयम् अर्हे कृत्यतृचः च इति तृज्ग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः प्राक् ण्वुलः कृत्यसञ्ज्ञा भवति इति ।

७ - ८ - एवम् अपि ण्वुलः कृत्यसञ्ज्ञा प्राप्नोति ।

८ - ८ - योगापेक्षम् ज्ञापकम् ।

१ - १२ - केलिमरः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - १२ - केलिमरः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १२ - पचेलिमाः माषाः ।

४ - १२ - पक्तव्याः ।

५ - १२ - भिदेलिमाः सरलाः ।

६ - १२ - भेत्तव्याः ।

७ - १२ - वसेः तव्यत् कर्तरि णित् च ।

८ - १२ - वसेः तव्यत् कर्तरि वक्तव्यः ।

९ - १२ - णित् च असौ भवति इति वक्तव्यम् ।

१० - १२ - वसति इति वास्तव्यः ।

११ - १२ - तद्धितः वा । तद्धितः वा पुनः एषः भविष्यति ।

१२ - १२ - वास्तुनि भवः वास्तव्यः ।

१ - २० - अज्ग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - २० - अजन्तात् यथा स्यात् ।

३ - २० - हलन्तात् मा भूत् इति ।

४ - २० - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

५ - २० - हलन्तात् ण्यत् विधीयते ।

६ - २० - सः बाधकः भविष्यति ।

७ - २० - यथा एव तर्हि ण्यत् यतम् बाधते एवम् तव्यादीन् अपि बाधेत ।

८ - २० - अज्ग्रहणे पुनः क्रियमाणे अजन्तात् यत् विधीयते हलन्तात् ण्यत् ।

९ - २० - एतावन्तः च धातवः यत् उत अजन्ताः हलन्ताः च ।

१० - २० - उच्यन्ते च तव्यादयः ।

११ - २० - ते वचनात् भविष्यन्ति ।

१२ - २० - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

१३ - २० - वासरूपेण तव्यादयः भविष्यन्ति ।

१४ - २० - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

१५ - २० - अजन्तभूतपूर्वमात्रात् अपि यथा स्यात् ।

१६ - २० - लव्यम् पव्यम् ।

१७ - २० - आर्धधातुकसामान्ये गुणे कृते यि प्रत्ययसामान्ये च वान्तादेशे कृते हलन्तात् इति ण्यत् प्राप्नोति ।

१८ - २० - तथा दित्स्यम् धित्स्यम् ।

१९ - २० - आर्धधातुकसामान्ये अकारलोपे कृते हलन्तात् इति ण्यत् प्राप्नोति ।

२० - २० - अज्ग्रहणसामर्थ्यात् यत् एव भवति ।

१ - २१ - यति जातेः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - २१ - यति जातेः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - २१ - जन्यम् वत्सेन ।

४ - २१ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते ।

५ - २१ - तकिशसिचतियतिजनीनाम् उपसङ्ख्यानम् इति वक्तव्यम् ।

६ - २१ - तकि तक्यम् शसि शस्यम् ।

७ - २१ - यति यत्यम् जनि जन्यम् ।

८ - २१ - हनः वा वध च ।

९ - २१ - हनः वा यत् वक्तव्यः वध इति अयम् च आदेशः वक्तव्यः ।

१० - २१ - वध्यः घात्यः ।

११ - २१ - तद्धितः वा ।

१२ - २१ - तद्धितः वा पुनः एषः भविष्यति ।

१३ - २१ - वधम् अर्हति वध्यः ।

१४ - २१ - यदि तद्धितः समासः न प्राप्नोति असिवध्यः , मुसलवध्यः इति ।

१५ - २१ - यदि पुनः सति साधनम् कृता इति वा पादहारकाद्यर्थम् इति समासः सिद्धः भवति ।

१६ - २१ - यदि पुनः असिवधशब्दात् उत्पत्तिः स्यात् ।

१७ - २१ - असिवधम् अर्हति इति ।

१८ - २१ - न एवम् शक्यम् ।

१९ - २१ - स्वरे हि दोषः स्यात् ।

२० - २१ - असिवध्यः एवम् स्वरः प्रसज्येत ।

२१ - २१ - असिवध्यः इति च इष्यते ।

१ - ५ - अनुपसर्गात् चरेः आङि च अगुरौ ।

२ - ५ - अनुपसर्गात् चरेः इति अत्र आङि च अगुरौ इति वक्तव्यम् ।

३ - ५ - आचर्यः देशः ।

४ - ५ - अगुरौ इति किमर्थम् ।

५ - ५ - आचार्यः उपनयमानः ।

१ - ३ - स्वामिनि अन्तोदात्तत्वम् च ।

२ - ३ - स्वामिनि अन्तोदात्तत्वम् च वक्तव्यम् ।

३ - ३ - आर्यः स्वामी ।

१ - १९ - सङ्गतम् इति किम् प्रत्युदाह्रियते ।

२ - १९ - अजरः कम्बलः ।

३ - १९ - अजरिता कम्बलः इति ।

४ - १९ - किम् पुनः कारणम् कर्तृसाधनः प्रत्युदाह्रियते ।

५ - १९ - न भावसाधनः प्रत्युदाहार्यः ।

६ - १९ - एवम् तर्हि अजर्यम् कर्तरि ।

७ - १९ - अजर्यम् कर्तरि इति वक्तव्यम् ।

८ - १९ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

९ - १९ - न वक्तव्यम् ।

१० - १९ - गत्यर्थानाम् क्तः कर्तरि विधीयते ।

११ - १९ - तेन योगात् अजर्यम् कर्तरि भविष्यति ।

१२ - १९ - गत्यर्थानाम् वै क्तः कर्मणि अपि विधीयते ।

१३ - १९ - तेन योगात् अजर्यम् कर्मणि अपि प्राप्नोति ।

१४ - १९ - जीर्यतिः अकर्मकः ।

१५ - १९ - भावे तर्हि प्राप्नोति ।

१६ - १९ - सङ्गतग्रहणम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् ।

१७ - १९ - कर्तृविशेषणम् सङ्गतग्रहणम् ।

१८ - १९ - सङ्गतम् चेत् कर्तृ भवति इति ।

१९ - १९ - तत् यथा हृषेः लोमसु इति लोमानि चेत् कर्तृ̄णि भवन्ति ।

१ - १० - वदः सुपि अनुपसर्गग्रहणम् ।

२ - १० - वदः सुपि अनुपसर्गग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - १० - इह मा भूत् ।

४ - १० - प्रवाद्यम् अपवाद्यम् इति ।

५ - १० - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

६ - १० - न वक्तव्यम् ।

७ - १० - अनुपसर्गे इति वर्तते ।

८ - १० - एवम् तर्हि अन्वाचष्टे अनुपसर्गे इति वर्तते ।

९ - १० - न एतत् अन्वाख्येयम् अधिकाराः अनुवर्तन्ते इति ।

१० - १० - एषः एव न्यायः यत् उत अधिकाराः अनुवर्तेरन् इति ।

१ - १३ - भावग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - १३ - कर्मणि मा भूत् इति ।

३ - १३ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - १३ - भवतिः अयम् अकर्मः ।

५ - १३ - अकर्मकाः अपि वै धातवः सोपसर्गाः सकर्मकाः भवन्ति ।

६ - १३ - तेन अनुभव्यम् आमन्त्रणम् इति अत्र अपि प्राप्नोति ।

७ - १३ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

८ - १३ - अनुपसर्गे इति वर्तते ।

९ - १३ - उत्तरार्थम् तर्हि भावग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१० - १३ - हनः त च भावे यथा स्यात् ।

११ - १३ - श्वहत्या वर्तते ।

१२ - १३ - क्व मा भूत् ।

१३ - १३ - श्वघात्यः वृषालः इति

१ - ८ - हनः तः चित् स्त्रियाम् छन्दसि ।

२ - ८ - हनः तः च इति अत्र चित् स्त्रियाम् छन्दसि वक्तव्यः ।

३ - ८ - ताम् भ्रूणहत्याम् निगृह्य अनुचरणम् ।

४ - ८ - अस्यै त्वाम् भ्रूणहत्यायै चतुर्थम् प्रतिगृहाण ।

५ - ८ - स्त्रियाम् इति किमर्थम् ।

६ - ८ - आघ्नते दस्युहत्याय ।

७ - ८ - छन्दसि इति किमर्थम् ।

८ - ८ - दस्युहत्या श्वहत्या वर्तते ।

१ - २५ - क्यप् इति वर्तमाने पुनः क्यब्ग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - २५ - क्यप् एव यथा स्यात् ।

३ - २५ - अन्यत् यत् प्राप्नोति तत् मा भूत् इति ।

४ - २५ - किम् च अन्यत् प्राप्नोति ।

५ - २५ - ण्यत् ।

६ - २५ - ओः आवश्यके ण्यतः स्तोतेः क्यप् पूर्वविप्रतिषिद्धम् इति वक्ष्यति ।

७ - २५ - सः पूर्वविप्रतिषेधः न पठितव्यः भवति ।

८ - २५ - अथ वा हनः तः चित् स्त्रियाम् छन्दसि चोदितः ।

९ - २५ - सः न वक्तव्यः भवति ।

१० - २५ - क्यब्विधौ वृञ्ग्रहणम् । क्यब्विधौ वृञ्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

११ - २५ - इह मा भूत् ।

१२ - २५ - वार्याः ऋत्विजः इति ।

१३ - २५ - अञ्जेः च उपसङ्ख्यानम् सञ्ज्ञायाम् ।

१४ - २५ - सञ्ज्ञायाम् अञ्जेः च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१५ - २५ - आज्यम् ।

१६ - २५ - यदि क्यप् वृद्धिः न प्राप्नोति ।

१७ - २५ - तस्मात् ण्यत् एषः ।

१८ - २५ - यदि ण्यत् उपधालोपः न प्राप्नोति ।

१९ - २५ - तस्मात् क्यप् एषः ।

२० - २५ - ननु च उक्तम् वृद्धिः न प्राप्नोति इति ।

२१ - २५ - आङ्पूर्वस्य एषः प्रयोगः भविष्यति ।

२२ - २५ - यदि एवम् अवग्रहः प्राप्नोति ।

२३ - २५ - न लक्षणेन पदकाराः अनुवर्त्याः ।

२४ - २५ - पद्कारैः नाम लक्षणम् अनुवर्त्यम् ।

२५ - २५ - यथालक्षणम् पदम् कर्तव्यम् ।

१ - ९ - दीर्घोच्चारणम् किमर्थम् न इ च खनः इति एव उच्येत ।

२ - ९ - का रूपसिद्धिः खेयम् ।

३ - ९ - आद्गुणेन सिद्धम् ।

४ - ९ - न सिध्यति ।

५ - ९ - षत्वतुकोः असिद्धः एकादेशः इति एकादेशस्य असिद्धत्वात् तुक् प्रसज्येत ।

६ - ९ - न एतत् अस्ति ।

७ - ९ - पदान्तपदाद्योः एकादेशः असिद्धः ।

८ - ९ - न च एषः पदान्तपदाद्योः एकादेशः ।

९ - ९ - तस्मात् इ च खनः इति एव वक्तव्यम् ।

१ - ४० - असञ्ज्ञायाम् इति किमर्थम् ।

२ - ४० - भार्या ।

३ - ४० - भृञः सञ्ज्ञाप्रतिषेधे स्त्रियाम् अप्रतिषेधः अन्येन विहितत्वात् ।

४ - ४० - भृञः सञ्ज्ञाप्रतिषेधे स्त्रियाम् अप्रतिषेधः ।

५ - ४० - अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः ।

६ - ४० - किम् कारणम् ।

७ - ४० - अन्येन विहितत्वात् ।

८ - ४० - अन्येन लक्षणेन स्त्रियाम् क्यप् विधीयते ।

९ - ४० - सञ्ज्ञायाम् समजनिषदनिपतमनविदषुञ्शीङ्भृञिणः इति ।

१० - ४० - प्रतिषेधः इदानीम् किमर्थः स्यात् ।

११ - ४० - प्रतिषेधः किमर्थः इति चेत् अस्त्रीसञ्ज्ञाप्रतिषेधार्थः ।

१२ - ४० - प्रतिषेधः किमर्थः इति चेत् अस्त्रीसञ्ज्ञा अस्ति तदर्थः प्रतिषेधः स्यात् ।

१३ - ४० - भार्याः नाम क्षत्रियाः ।

१४ - ४० - सिद्धम् तु स्त्रियाम् सञ्ज्ञाप्रतिषेधात् ।

१५ - ४० - सिद्धम् एतत् ।

१६ - ४० - कथम् ।

१७ - ४० - स्त्रियाम् सञ्ज्ञाप्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१८ - ४० - सञ्ज्ञायाम् समजनिषदनिपतमनविदषुञ्शीङ्भृञिणः ततः न स्त्रियाम् भृञः इति ।

१९ - ४० - सिध्यति ।

२० - ४० - सूत्रम् तर्हि भिद्यते ।

२१ - ४० - यथान्यासम् एव अस्तु ।

२२ - ४० - ननु च उक्तम् भृञः सञ्ज्ञाप्रतिषेधे स्त्रियाम् अप्रतिषेधः अन्येन विहितत्वात् इति ।

२३ - ४० - न एषः दोषः ।

२४ - ४० - भावे इति तत्र अनुवर्तते ।

२५ - ४० - कर्मसाधनः च अयम् ।

२६ - ४० - अथ वा ये एते सञ्ज्ञायाम् विधीयन्ते तेषु न एवम् विज्ञायते सञ्ज्ञायाम् अभिधेयायाम् इति ।

२७ - ४० - किम् तर्हि ।

२८ - ४० - प्रत्ययान्तेन चेत् सञ्ज्ञा गम्यते इति ।

२९ - ४० - अपरः आह सञ्ज्ञायाम् पुंसि दृष्टत्वात् न ते भार्या प्रसिध्यति ।

३० - ४० - सञ्ज्ञायाम् पुंसि दृष्टत्वात् तव भार्याशब्दः न सिध्यति ।

३१ - ४० - स्त्रियाम् भावाधिकारः अस्ति तेन भार्या प्रसिध्यति ।

३२ - ४० - भावे इति तत्र वर्तते ।

३३ - ४० - कर्मसाधनः च अयम् ।

३४ - ४० - अथ वा बहुलम् कृत्याः सञ्ज्ञायाम् इति तत् स्मृतम् ।

३५ - ४० - अथ वा कृत्यल्युटः बहुलम् इति एवम् अत्र अपि ण्यत् भविष्यति ।

३६ - ४० - यथा यत्यम् जन्यम् यथा भित्तिः तथा एव सा ।

३७ - ४० - समः च बहुलम् ।

३८ - ४० - समः च बहुलम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३९ - ४० - सम्भृत्याः एव सम्भाराः ।

४० - ४० - सम्भार्याः एव सम्भाराः ।

१ - १६ - सूर्यरुच्याव्यथ्याः कर्तरि ।

२ - १६ - सूर्य रुचि अव्यथ्य इति कर्तरि निपात्यन्ते ।

३ - १६ - किम् निपात्यते ।

४ - १६ - सूर्यः ।

५ - १६ - सूसर्तिभ्याम् सर्तेः उत्वम् सुवतेः वा रुडागमः । सरणात् वा सुवति वा कर्मणि इति सूर्यः ।

६ - १६ - रुच्य ।

७ - १६ - रोचते असौ रुच्यः ।

८ - १६ - न व्यथथे अव्यथ्यः ।

९ - १६ - कुप्यम् सञ्ज्ञायाम् ।

१० - १६ - कुप्यम् सञ्ज्ञायाम् इति वक्तव्यम् ।

११ - १६ - गोप्यम् अन्यत् ।

१२ - १६ - कृष्टपच्यस्य अन्तोदात्तत्वम् च कर्मकर्तरि च ।

१३ - १६ - कृष्टपच्यस्य अन्तोदात्तत्वम् च कर्मकर्तरि च इति वक्तव्यम् ।

१४ - १६ - कृष्टे पच्यन्ते स्वयम् एव ।

१५ - १६ - कृष्टपच्याः च मे अकृष्टपच्याः च मे ।

१६ - १६ - यः हि कृष्टे पक्तव्यः क्ष्टपाक्यः स भवति ।

१ - ६ - प्रत्यपिभ्याम् ग्रहेः छन्दसि ।

२ - ६ - प्रत्यपिभ्याम् ग्रहेः छन्दसि इति वक्तव्यम् ।

३ - ६ - मत्तस्य न प्रतिगृह्यम् ।

४ - ६ - अनृतम् हि मत्तः भवति ।

५ - ६ - तस्मात् न अपिगृह्यम् ।

६ - ६ - प्रतिग्राह्यम् अपिग्राह्यम् इति एव अन्यत्र ।

१ - ९ - कस्य अयम् अनुबन्धः ।

२ - ९ - प्रधानस्य ।

३ - ९ - यदि प्रधानस्य अमावस्या एवम् स्वरः प्रसज्येत ।

४ - ९ - अमावस्या इति च इष्यते ।

५ - ९ - तथा अमावास्याग्रहणेन अमावस्याग्रहणम् न प्राप्नोति ।

६ - ९ - एवम् तर्हि निपातनस्य ।

७ - ९ - यदि तर्हि निपातनानि अपि एवञ्जातीयकानि भवन्ति श्रोत्रियन् छन्दः अधीते इति व्यपवर्गाभावात् ञ्निति इति आद्युदात्तत्वम् न प्राप्नोति ।

८ - ९ - एवम् तर्हि अमावसोः अहम् ण्यतोः निपातयामि अवृद्धिताम् ।

९ - ९ - तथा एकवृत्तिता तयोः स्वरः च मे प्रसिध्यति ।

१ - २४ - निष्टर्क्य इति किम् निपात्यते ।

२ - २४ - निष्टर्क्ये कृतेः आद्यन्तविपर्ययः छन्दसि कृताद्यर्थः ।

३ - २४ - यथा कृतेः तर्कुः कसेः सिकताः हिंसेः सिंहः ।

४ - २४ - अपरः आह निष्टर्क्ये व्यत्ययम् विद्यात् निसः षत्वम् निपातनात् ।

५ - २४ - ण्यत् आयादेशः इति एतौ उपचाय्ये निपातितौ । निष्टर्क्यम् चिन्वीत पशुकामः ।

६ - २४ - ण्यत् एकस्मात् चतुर्भ्यः क्यपा- चतुर्भ्यः यतः विधिः ।

७ - २४ - ण्यत् एकस्मात् यशब्दः च द्वौ क्यपौ ण्यद्विधिः चतुः । ण्यत् एकस्मात् ।

८ - २४ - निष्टर्क्यः ।

९ - २४ - चतुर्भ्यः क्यप् ।

१० - २४ - देवहूयः प्रणीयः उन्नीयः उच्छिष्यः ।

११ - २४ - चतुर्भ्यः च यतः विधिः ।

१२ - २४ - मर्यः स्तर्या ध्वर्यः खन्यः ।

१३ - २४ - ण्यत् एकस्मात् ।

१४ - २४ - खान्यः ।

१५ - २४ - यशब्दः च ।

१६ - २४ - देवयज्या ।

१७ - २४ - द्वौ क्यपौ ।

१८ - २४ - आपृच्छ्यः प्रतिषीव्यः ।

१९ - २४ - ण्यद्विधिः चतुः ।

२० - २४ - ब्रह्मवाद्यः भाव्यः स्ताव्यः उपचाय्यपृडम् ।

२१ - २४ - उपपूर्वात् चिनोतेः आयादेशः निपात्यते ।

२२ - २४ - न हि ण्यता एव सिध्यति ।

२३ - २४ - हिरण्ये इति वक्तव्यम् ।

२४ - २४ - उपचेयपृडम् एव अन्यत्र ।

१ - ८ - पाणौ सृजेः ण्यद्विधिः ।

२ - ८ - पाणौ सृजेः ण्यत् विधेयः ।

३ - ८ - पाणिसर्ग्या रज्जुः ।

४ - ८ - समवपूर्वात् च ।

५ - ८ - समवपूर्वात् च इति वक्तव्यम् ।

६ - ८ - समवसर्ग्यः ।

७ - ८ - लपिदमिभ्याम् च. लपिदमिभ्याम् च इति वक्तव्यम् ।

८ - ८ - अपलप्यम् अवदाम्यम् ।

१ - १२ - कथम् इदम् विज्ञायते ।

२ - १२ - आवश्यके उपपदे आहोस्वित् ध्योत्ये इति ।

३ - १२ - कः च अत्र विशेषः ।

४ - १२ - आवश्यके उपपदे इति चेत् द्योत्ये उपसङ्ख्यानम् ।

५ - १२ - आवश्यके उपपदे इति चेत् द्योत्ये उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

६ - १२ - लाव्यम् पाव्यम् ।

७ - १२ - अस्तु तर्हि द्योत्ये ।

८ - १२ - द्योत्ये इति चेत् स्वरसमासानुपपत्तिः ।

९ - १२ - द्योत्ये इति चेत् स्वरसमासानुपपत्तिः ।

१० - १२ - आवश्यलाव्यम् आवश्यपाव्यम् ।

११ - १२ - न एषः दोषः ।

१२ - १२ - मयूरव्यंसकादित्वात् समासः विश्पष्टादिवत् स्वरः भविष्यति ।

१ - १२ - ओः आवश्यके ण्यतः स्तौतेः क्यपा- पूर्वविप्रतिषिद्धम् । ओः आवश्यके ण्यतः स्तौतेः क्यप् भवति पूर्वविप्रतिष्धेन ।

२ - १२ - ओः आवश्यके ण्यत् भवति इति अस्य अवकाशः ।

३ - १२ - अवश्यलाव्यम् अवश्यपाव्यम् ।

४ - १२ - क्यपः अवकाशः ।

५ - १२ - स्तुत्यः ।

६ - १२ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

७ - १२ - अवश्यस्तुत्यः ।

८ - १२ - क्यप् भवति पूर्वविप्रतिष्धेन ।

९ - १२ - सः तर्हि पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१० - १२ - न वक्तव्यः ।

११ - १२ - उक्तम् तत्र क्यप् इति वर्तमाने पुनः क्यब्ग्रहणस्य प्रयोजनम् क्यप् एव यथा स्यात् ।

१२ - १२ - अन्यत् यत् प्राप्नोति तत् मा भूत् इति ।

१ - ५ - दक्षिणाग्नौ इति वक्तव्यम् ।

२ - ५ - आनेयः अन्यः ।

३ - ५ - आनाय्यः अनित्यः इति चेत् दक्षिणाग्नौ कृतम् भवेत् ।

४ - ५ - एकयोनौ तु तम् विद्यात् ।

५ - ५ - आनेयः हि अन्यथा भवेत् ।

१ - ३ - पाय्यनिकाय्ययोः किम् निपात्यते ।

२ - ३ - पाय्यनिकाय्ययोः आदिपत्वकत्वनिपातनम् । पाय्यनिकाय्ययोः आदिपत्वम् आदिकत्वम् च निपात्यते ।

३ - ३ - मेयम् निचेयम् इति एव अन्यत्र ।

१ - ३ - कुण्डपाय्ये यद्विधिः ।

२ - ३ - कुण्डपाय्ये यत् विधेयः ।

३ - ३ - कुण्डपाय्यः क्रतुः ।

१ - १८ - समूह्यः इति अनर्थकम् वचनम् सामान्येन कृतत्वात् ।

२ - १८ - समूह्यः इति वचनम् अनर्थकम् ।

३ - १८ - किम् कारणम् ।

४ - १८ - सामान्येन कृतत्वात् ।

५ - १८ - सामान्येन एव ण्यत् भविष्यति ऋहलोः ण्यत् इति ।

६ - १८ - वह्यर्थम् तर्हि निपातनम् कर्तव्यम् ।

७ - १८ - वहेः ण्यत् यथा स्यात् ।

८ - १८ - वह्यर्थम् इति चेत् ऊहेः तदर्थत्वात् सिद्धम् ।

९ - १८ - ऊहिः अपि वह्यर्थे वर्तते ।

१० - १८ - कथम् पुनः अन्यः नाम अन्यस्य अर्थे वर्तते ।

११ - १८ - कथम् ऊहिः वह्यर्थे वर्तते ।

१२ - १८ - बह्वर्थाः अपि धातवः भवन्ति इति ।

१३ - १८ - अस्ति पुनः क्व चित् अन्यत्र अपि ऊहिः वह्यर्थे वर्तते ।

१४ - १८ - अस्ति इति आह ।

१५ - १८ - ऊहिविग्रहात् च ब्राह्मणे सिद्धम् । ऊहिविग्रहात् च ब्राह्मणे सिद्धम् एतत् ।

१६ - १८ - समूह्यम् चिन्वीत पशुकामः ।

१७ - १८ - पशवः वै पुरीषम् ।

१८ - १८ - पशून् एव अस्मै तत् समूहति ।

१ - ३ - अग्निचित्या भावे अन्तोदात्तः ।

२ - ३ - अग्निचित्या इति भावे अन्तोदात्तः ।

३ - ३ - अग्निचयनम् एव अग्निचित्या ।

१ - १८ - किमर्थः चकारः ।

२ - १८ - स्वरार्थः ।

३ - १८ - चितः अन्तः उदात्तः भवति इति अन्तोदात्तत्वम् यथा स्यात् ।

४ - १८ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

५ - १८ - एकाच् अयम् ।

६ - १८ - तत्र न अर्थः स्वरार्थेन चकारेण अनुबन्धेन ।

७ - १८ - प्रत्ययस्वरेण एव सिद्धम् ।

८ - १८ - विशेषणार्थः तर्हि ।

९ - १८ - क्व विशेषणार्थेन अर्थः अप्तृन्तृच् इति ।

१० - १८ - तृ इति उच्यमाने मातरौ मातरः पितरौ पितरः अत्र अपि प्रसज्येत ।

११ - १८ - स्वसृनप्तृग्रहणम् नियमाऋथम् भविष्यति ।

१२ - १८ - एतयोः एव योनिसम्बन्धयोः न अन्येषाम् योनिसम्बन्धानाम् इति ।

१३ - १८ - सामान्यग्रहणाविघातार्थः तर्हि ।

१४ - १८ - क्व सामान्यग्रहणाविघातार्थेन अर्थः ।

१५ - १८ - अत्र एव ।

१६ - १८ - यत् एतत् तृन्तृचोः ग्रहणम् एतत् तृ इति वक्ष्यामि ।

१७ - १८ - यदि तृ इचि उच्यते मातरौ मातरः पितरौ पितरः अत्र अपि प्रसज्येत ।

१८ - १८ - स्वसृनप्तृग्रहणम् नियमाऋथम् भविष्यति एतयोः एव योनिसम्बन्धयोः न अन्येषाम् योनिसम्बन्धानाम् इति ।

१ - २२ - ण्वुलि सकर्मकग्रहणम् ।

२ - २२ - ण्वुलि सकर्मकग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - २२ - इह मा भूत् ।

४ - २२ - आसिता शयिता इति ।

५ - २२ - न वा धातुमात्रात् दर्शनात् ण्वुलः । न वा वक्तव्यम् ।

६ - २२ - किम् कारणम् ।

७ - २२ - धातुमात्रात् ण्वुल् दृश्यते ।

८ - २२ - इमे अस्य आसकाः इमे ।

९ - २२ - अस्य शायकाः ।

१० - २२ - उत्थिताः आसका वैश्रवणस्य इति ।

११ - २२ - तृजादिषु वर्तमानकालोपादानम् अध्यायकवेदाध्यायकार्थम् ।

१२ - २२ - तृजादिषु वर्तमानकालोपादानम् कर्तव्यम् ।

१३ - २२ - किम् कारणम् ।

१४ - २२ - अध्यायकवेदाध्यायकार्थम् ।

१५ - २२ - अध्यायकः वेदाध्यायः ।

१६ - २२ - अधीतवति अध्येष्यमाणे वा मा भूत् ।

१७ - २२ - न वा कालमात्रे दर्शनात् अन्येषाम् ।

१८ - २२ - न वा वक्तव्यम् ।

१९ - २२ - किम् कारणम् ।

२० - २२ - कालमात्रे दर्शनात् अन्येषाम् ।

२१ - २२ - कालमात्रे हि अन्ये प्रत्ययाः दृश्यन्ते ।

२२ - २२ - चर्चापारः शमनीपारः ।

१ - १२ - अच् अपि सर्वधातुभ्यः ।

२ - १२ - अच् अपि सर्वधातुभ्यः वक्तव्यः ।

३ - १२ - इह अपि यथा स्यात् ।

४ - १२ - भवः शर्वः ।

५ - १२ - न तर्हि इदानीम् इदम् पचाद्यनुक्रमणम् कर्तव्यम् ।

६ - १२ - कर्तव्यम् च ।

७ - १२ - किम् प्रयोजनम् ।

८ - १२ - पचाद्यनुक्रमणम् अनुबन्धासञ्जार्थम् अपवादबाधनार्थम् च ।

९ - १२ - अनुबन्धासञ्जनार्थम् तावत् ।

१० - १२ - नदट् नदी चोरट् चोरी ।

११ - १२ - अपवादबाधनार्थम् ।

१२ - १२ - जारभरा श्वपचा इति ।

१ - ११ - इगुपधेभ्यः उपसर्गे कविधिः मेषाद्यर्थः ।इगुपधेभ्यः उपसर्गे कः विधेयः ।

२ - ११ - किम् प्रयोजनम् ।

३ - ११ - मेषाद्यर्थः ।

४ - ११ - मेषः देवः सेवः ।

५ - ११ - न वा बुधादीनाम् दर्शनात् अनुपसर्गे अपि ।

६ - ११ - न वा वक्तव्यः ।

७ - ११ - किम् कारणम् ।

८ - ११ - बुधादीनाम् अनुपसर्गे अपि कः दृश्यते ।

९ - ११ - बुधः भिदः युधः सिवः इति ।

१० - ११ - कथम् मेषः देवः सेवः इति ।

११ - ११ - पचाचिषु पाठः करिष्यते ।

१ - ७ - जिघ्रः सञ्ज्ञायाम् प्रतिषेधः ।

२ - ७ - जिघ्रः सञ्ज्ञायाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ७ - व्याजिघ्रति इति व्याघ्रः ।

४ - ७ - इह के चित् शस्य एव प्रतिषेधम् आहुः के चित् जिघ्रभावस्य ।

५ - ७ - किम् पुनः अत्र न्याय्यम् ।

६ - ७ - शस्य एव प्रतिषेधः न्याय्यः ।

७ - ७ - जिघ्रभावे हि प्रतिषिद्धे केन शे आकारलोपः स्यात् ।

१ - ९ - अनुपसर्गात् नौ लिम्पेः ।

२ - ९ - अनुपसर्गात् नौ लिम्पेः इति वक्तव्यम् ।

३ - ९ - निलिम्पाः नाम देवाः ।

४ - ९ - गवि च विन्देः सञ्ज्ञायाम् ।

५ - ९ - गवि च उपपदे विन्देः सञ्ज्ञायाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

६ - ९ - गोविन्दः इति ।

७ - ९ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते गवि इति ।

८ - ९ - गवादिषु इति वक्तव्यम् ।

९ - ९ - गोविन्दः अरविन्दः ।

१ - २ - तनोतेः णः उपसङ्ख्यानम् । तनोतेः णः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

२ - २ - अवतनोति इति अवतानः ।

१ - ३ - नृतिखनिरञ्जिभ्यः इति वक्तव्यम् ।

२ - ३ - इह मा भूत् ।

३ - ३ - ह्वायकः इति ।

१ - ४ - प्रुसृल्वः साधुकारिणि वुन्विधानम् ।

२ - ४ - प्रुसृल्वः साधुकारिणि वुन् विधेयः ।

३ - ४ - सकृत् अपि यः सुष्ठु करोति तत्र यथा स्यात् ।

४ - ४ - बहुशः यः दुष्ठु करोति तत्र मा भूत् ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:17.7030000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

तरारां

  • क्रि.वि. अतिशय तरतर ; जलद ; अति चपळाईने . तरतर पहा . [ हिं . तर्रारा ; तरतर ] 
  • ad  Very rapidly. 
RANDOM WORD

Did you know?

मकर संक्रांति हिंदू सण असूनही १४ जानेवारीला का साजरा करतात?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.