TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद १ - खण्ड ३५

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ३५
१ - ६ - अनुपसर्गात् इति किमर्थम् ।

२ - ६ - आयस्यति प्रयस्यति ।

३ - ६ - अनुपसर्गात् इति शक्यम् अकर्तुम् ।

४ - ६ - कथम् आयस्यति प्रयस्यति ।

५ - ६ - संयसः च इति एतत् नियमार्थम् भविष्यति ।

६ - ६ - सम्पूर्वात् यसः न अन्यपूर्वात् इति ।

१ - ६४ - किमर्थः शकारः ।

२ - ६४ - सार्वधातुकाऋथः ।

३ - ६४ - शित् सार्वधातुकम् इति सार्वधातुकसञ्ज्ञा ।

४ - ६४ - सार्वधातुकम् अपित् इति ङित्त्वम् ।

५ - ६४ - ङिति इति गुणप्रतिषेधः यथा स्यात् ।

६ - ६४ - भिनत्ति छिनत्ति इति ।

७ - ६४ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

८ - ६४ - सार्वधातुकार्धधातुकयोः अङ्गस्य गुणः उच्यते यस्मात् च प्रत्ययविधिः तदादि प्रत्यये अङ्गसञ्ज्ञम् भवति ।

९ - ६४ - यस्मात् च अत्र प्रत्ययविधिः न तत् प्रत्यये परतः ।

१० - ६४ - यत् च प्रत्यये परतः न तस्मात् प्रत्ययविधिः ।

११ - ६४ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

१२ - ६४ - आर्धधातुकसञ्ज्ञा मा भूत् इति ।

१३ - ६४ - किम् च स्यात् ।

१४ - ६४ - वलादिलक्षणः इट् प्रसज्येत ।

१५ - ६४ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

१६ - ६४ - वलादेः आर्धधातुकस्य अङ्गस्य इट् उच्यते ।

१७ - ६४ - यस्मात् च प्रत्ययविधिः तदादि प्रत्यये अङ्गसञ्ज्ञम् भवति ।

१८ - ६४ - यस्मात् च अत्र प्रत्ययविधिः न तत् प्रत्यये परतः ।

१९ - ६४ - यत् च प्रत्यये परतः न तस्मात् प्रत्ययविधिः ।

२० - ६४ - अतः उत्तरम् पठति ।

२१ - ६४ - श्नमि शित्करणम् प्वादिह्रस्वार्थम् ।

२२ - ६४ - श्नमि शित्करणम् क्रियते प्वादीनाम् शिति ह्रस्वत्वम् यथा स्यात् ।

२३ - ६४ - पृणसि मृणसि इति ।

२४ - ६४ - न वा धात्वन्यत्वात् ।

२५ - ६४ - न वा कर्तव्यम् ।

२६ - ६४ - किम् कारणम् ।

२७ - ६४ - धात्वन्यत्वात् ।

२८ - ६४ - धात्वन्तरम् पृणिमृणी ।

२९ - ६४ - यत्र भूम्याम् वृणसे ।

३० - ६४ - न एषः श्नम् ।

३१ - ६४ - श्नः एतत् ह्रस्वत्वम् ।

३२ - ६४ - यदि श्नः ह्रस्वत्वम् स्वरः न सिध्यति ।

३३ - ६४ - वृणसे ।

३४ - ६४ - अदुपदेशात् लसार्वधातुकम् अनुदात्तम् भवति इति एषः स्वरः न प्राप्नोति ।

३५ - ६४ - तस्मात् श्नम् एषः ।

३६ - ६४ - यदि श्नम् स्नसोः अल्लोपः इति लोपः प्राप्नोति ।

३७ - ६४ - उपधायाः इति वर्तते ।

३८ - ६४ - अनुपधात्वात् न भविष्यति ।

३९ - ६४ - न सः शख्यः उपधायाः इति विज्ञातुम् ।

४० - ६४ - इह हि दोषः स्यात् ।

४१ - ६४ - अङ्क्तः अञ्जन्ति ।

४२ - ६४ - तस्मात् श्नः एव ह्रस्वत्वम् ।

४३ - ६४ - स्वरः कथम् ।

४४ - ६४ - बहुलम् पित् सार्वधातुकम् छन्दसि । सार्वधातुकस्य भलुलम् छन्दसि पित्त्वम् वक्तव्यम् ।

४५ - ६४ - पितः च अपित्त्वम् दृश्यते अपितः च पित्त्वम् ।

४६ - ६४ - पितः तावत् अपित्त्वम् ।

४७ - ६४ - मातरम् प्रमिणीमि जनित्रीम् ।

४८ - ६४ - अपितः पित्त्वम् ।

४९ - ६४ - शृणोत ग्रावाणः ।

५० - ६४ - तत् तर्हि ह्रस्वत्वम् वक्तव्यम् ।

५१ - ६४ - अवश्यम् छन्दसि ह्रस्वत्वम् वक्तव्यम् उपगायन्तु माम् पत्नयः गर्भिणयः युवतयः इति एवमर्थम् ।

५२ - ६४ - विशेषणाऋथः तर्हि ।

५३ - ६४ - क्व विशेषणाऋथेन अर्थः ।

५४ - ६४ - श्नात् नलोपः इति ।

५५ - ६४ - नात् नलोपः इति उच्यमाने यज्ञानाम् यत्नानाम् इति अत्र अपि प्रसज्येत ।

५६ - ६४ - दीर्घत्वे कृते न भविष्यति ।

५७ - ६४ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

५८ - ६४ - दीर्घत्वम् क्रियताम् नलोपः इति ।

५९ - ६४ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

६० - ६४ - परत्वात् न लोपः स्यात् ।

६१ - ६४ - तस्मात् शकारः कर्तव्यः ।

६२ - ६४ - अथ क्रियमाणे अपि शकारे इह कस्मात् न भवति ।

६३ - ६४ - विश्नानाम् प्रश्नानाम् इति ।

६४ - ६४ - लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति ।

१ - २१ - अथ किमर्थम् करोतेः पृथग्ग्रहणम् क्रियते न तनादिभ्यः इति एव उच्यते ।

२ - २१ - अन्यानि तनोत्यादिकार्याणि मा भूवन् इति ।

३ - २१ - कानि ।

४ - २१ - अनुनासिकलोपादीनि ।

५ - २१ - दैवरक्ताः किंसुकाः ।

६ - २१ - अनुनासिकाभावात् एव अनुनासिकलोपः न भविष्यति ।

७ - २१ - इदम् तर्हि तनादिकार्यम् मा भूत् तनादिभ्यः तथासोः इति ।

८ - २१ - ननु च भवति एव अत्र ह्रस्वात् अङ्गात् इति ।

९ - २१ - तेन एव यथा स्यात् ।

१० - २१ - अनेन मा भूत् इति ।

११ - २१ - कः च अत्र विशेषः तेन वा सति अनेन वा ।

१२ - २१ - तेन सति सिज्लोपस्य असिद्धत्वात् चिण्वद्भावः सिद्धः भवति ।

१३ - २१ - अनेन पुनः सति चिण्वद्भावः न स्यात् ।

१४ - २१ - अनेन अपि सति चिण्वद्भावः सिद्धः ।

१५ - २१ - कथम् ।

१६ - २१ - विभाषा लुक् ।

१७ - २१ - यदा न लुक् तदा तेन लोपः ।

१८ - २१ - तत्र सिज्लोपस्य असिद्धत्वात् चिण्वद्भावः सिद्धः भवति ।

१९ - २१ - तनादित्वात् कृञः सिद्धम् सिज्लोपे च न दुष्यति ।

२० - २१ - चिण्वद्भावे अत्र दोषः स्यात् ।

२१ - २१ - सः अपि प्रोक्तः विभाषया ।

१ - २७ - क्व अयम् अकारः श्रूयते ।

२ - २७ - न क्व चित् श्रूयते ।

३ - २७ - लोपः अस्य भवति अतः लोपः आर्धधातुके इति ।

४ - २७ - यदि न क्व चित् श्रूयते किमर्थम् अत्वम् उच्यते न लोपः एव उच्यते ।

५ - २७ - न एवम् शक्यम् ।

६ - २७ - लोपे हि सति गुणः प्रसज्येत ।

७ - २७ - ननु च लोपे अपि सति न धातुलोपे आर्धधातुके इति प्रतिषेधः भविष्यति ।

८ - २७ - आर्धधातुकनिमित्ते लोपे सः प्रतिषेधः ।

९ - २७ - न च एषः आर्धधातुकनिमित्तः लोपः ।

१० - २७ - अपि च प्रत्याख्यायते सः योगः ।

११ - २७ - तस्मिन् प्रत्याख्याते गुणः स्यात् एव ।

१२ - २७ - तस्मात् अत्वम् वक्तव्यम् ।

१३ - २७ - अथ किमर्थम् नुमनुषक्तयोः ग्रहणम् क्रियते न धिविकृव्योः इति एव उच्यते ।

१४ - २७ - धिविकृव्योः इति उच्यमाने अत्वे कृते अनिष्टे देशे नुम् प्रसज्येत ।

१५ - २७ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

१६ - २७ - अत्वम् क्रियताम् नुम् इति ।

१७ - २७ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

१८ - २७ - परत्वात् नुमागमः ।

१९ - २७ - अन्तरङ्गम् अत्वम् ।

२० - २७ - का अन्तरङ्गता ।

२१ - २७ - प्रत्ययोत्पत्तिसन्नियोगेन अत्वम् उच्यते ।

२२ - २७ - उत्पन्नेप्रत्यये प्रकृतिप्रत्ययौ आश्रित्य अङ्गस्य नुमागमः ।

२३ - २७ - नुम् अपि अन्तरङ्गः ।

२४ - २७ - कथम् ।

२५ - २७ - वक्ष्यति एतत् नुम्विधौ उपदेशिवद्वचनम् प्रत्ययविध्यर्थम् इति ।

२६ - २७ - उभयोः अन्तरङ्गयोः परत्वात् नुमागमः ।

२७ - २७ - तस्मात् धिविकृव्योः इति वक्तव्यम् ।

१ - ५८ - किमर्थः शकारः ।

२ - ५८ - शित् सार्वधातुकम् इति सार्वधातुकसञ्ज्ञा सार्वधातुकम् अपित् इति ङित्त्वम् ङिति इति प्रतिषेधः यथा स्यात् ।

३ - ५८ - कुषाण पुषाण इति ।

४ - ५८ - अतः उत्तरम् पठति ।

५ - ५८ - श्नाविकारस्य शित्करणानर्थक्यम् स्थानिवत्वात् ।

६ - ५८ - श्नाविकारस्य शित्करणम् अनर्थकम् ।

७ - ५८ - किम् कारणम् ।

८ - ५८ - स्थानिवत्वात् ।

९ - ५८ - शितः अयम् आदेशः स्थानिवद्भावात् शित् भविष्यति ।

१० - ५८ - अर्थवत् तु ज्ञापकम् सार्वधातुकादेशे अनुबन्धास्थानिवत्त्वस्य ।

११ - ५८ - अर्थवत् तु श्नाविकारस्य शित्करणम् ।

१२ - ५८ - कः अर्थः ।

१३ - ५८ - ज्ञापकार्थम् ।

१४ - ५८ - किम् ज्ञाप्यम् ।

१५ - ५८ - एतत् ज्ञापयति आचार्यः सार्वधातुकादेशे अनुबन्धाः न स्थानिवत् भवन्ति इति ।

१६ - ५८ - किम् एतस्य ज्ञपने प्रयोजनम् ।

१७ - ५८ - प्रयोजनम् हितातङोः अपित्त्वम् ।

१८ - ५८ - हेः पित्त्वम् न प्रतिषेध्यम् ।

१९ - ५८ - पितः अयम् आदेशः स्थानिवद्भावात् पित् स्यात् ।

२० - ५८ - सार्वधातुकादेशे अनुबन्धाः न स्थानिवत् भवन्ति इति न अयम् पित् भविष्यति ।

२१ - ५८ - तातङि च ङकारः न उच्चार्यः भवति ।

२२ - ५८ - पितः अयम् आदेशः स्थानिवद्भावात् पित् स्यात् ।

२३ - ५८ - सार्वधातुकादेशे अनुबन्धाः न स्थानिवत् भवन्ति इति न अयम् पित् भविष्यति ।

२४ - ५८ - तबादिषु च अङित्त्वम् ।

२५ - ५८ - तबादिषु च अङित्त्वम् प्रयोजनम् ।

२६ - ५८ - शृणोत ग्रावाणः ।

२७ - ५८ - ङितः इमे आदेशाः स्थानिवद्भावात् ङितः स्युः ।

२८ - ५८ - सार्वधातुकादेशे अनुबन्धाः न स्थानिवत् भवन्ति इति न इमे ङितः भवन्ति ।

२९ - ५८ - तस्य दोषः मिपः आदेशे पिदभावः ।

३० - ५८ - तस्य एतस्य लक्षणस्य दोषः मिपः आदेशे पितः अभावः ।

३१ - ५८ - अचिनवम् असुनवम् अकरवम् ।

३२ - ५८ - पितः अयम् आदेशः स्थानिवद्भावात् पित् स्यात् ।

३३ - ५८ - सार्वधातुकादेशे अनुबन्धाः न स्थानिवत् भवन्ति इति न अयम् पित् स्यात् ।

३४ - ५८ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते ।

३५ - ५८ - तिप्सिब्मिपाम् आदेशाः इति वक्तव्यम् ।

३६ - ५८ - वेद वेत्थ ।

३७ - ५८ - विदेः वसोः शित्त्वम् ।

३८ - ५८ - विदेः उत्तरस्य वसोः शित्त्वम् वक्तव्यम् ।

३९ - ५८ - शितः अयम् आदेशः स्थानिवद्भावात् पित् स्यात् ।

४० - ५८ - सार्वधातुकादेशे अनुबन्धाः न स्थानिवत् भवन्ति इति न अयम् शित् स्यात् ।

४१ - ५८ - कित्करणात् वा सिद्धम् । अथ वा अवश्यम् अत्र सामान्यग्रहणाविघातार्थः ककारः अनुबन्धः कर्तव्यः ।

४२ - ५८ - क्व सामान्यग्रहणाविघातार्थेन अर्थः ।

४३ - ५८ - वसोः सम्प्रसारणम् ।

४४ - ५८ - तेन एव यत्नेन गुणः न भविष्यति ।

४५ - ५८ - अस्य ज्ञापकस्य सन्ति दोषाः सन्ति प्रयोजनानि ।

४६ - ५८ - समाः दोषाः भूयांसः वा ।

४७ - ५८ - तस्मात् न अर्थः अनेन ज्ञापकेन ।

४८ - ५८ - कथम् यानि प्रयोजनानि ।

४९ - ५८ - तानि क्रियन्ते न्यासे एव ।

५० - ५८ - एवम् अपि भवेत् पित्करणसामर्थ्यात् पित्कृतम् स्यात् ङित्करणसामर्थ्यात् ङित्कृतम् ।

५१ - ५८ - यत् तु खलु पिति ङित्कृतम् प्राप्नोति ङिति च पित्कृतम् केन तत् न स्यात् ।

५२ - ५८ - तस्मात् वक्तव्यम् पित् न ङिद्वत् भवति ङित् च न पिद्वत् भवति इति ।

५३ - ५८ - न वक्तव्यम् ।

५४ - ५८ - एवम् वक्ष्यामि ।

५५ - ५८ - सार्वधातुकम् ङित् भवति पित् न ।

५६ - ५८ - एवम् तावत् पितः ङित्त्वम् प्रतिषिद्धम् ।

५७ - ५८ - ततः असंयोगात् लिट् कित् भवति इति ङित् च पित् न भवति ।

५८ - ५८ - एवम् ङितः पित्त्वम् प्रतिषिद्धम् ।

१ - ६ - शायच् छन्दसि सर्वत्र ।

२ - ६ - शायच् छन्दसि सर्वत्र इति वक्तव्यम् ।

३ - ६ - क्व सर्वत्र ।

४ - ६ - हौ च अहौ च ।

५ - ६ - किम् प्रयोजनम् ।

६ - ६ - महीअस्कभायत् यः अस्कभायत् उद्गृभायत उन्मथायत इत्यर्थम् ।

१ - ४३ - योगविभागः कर्तव्यः ।

२ - ४३ - व्यत्ययः भवति स्यादीनाम् इति ।

३ - ४३ - आण्डा शुष्णस्य भृ̄दति ।

४ - ४३ - भिनत्ति इति प्राप्ते ।

५ - ४३ - सः च न मरति ।

६ - ४३ - मिर्यते इति प्राप्ते ।

७ - ४३ - ततः बहुलम्. बहुलम् छन्दसि विषये सर्वे विधयः भवन्ति इति ।

८ - ४३ - सुपाम् व्यत्ययः ।

९ - ४३ - तिङाम् व्यत्ययः ।

१० - ४३ - वर्णव्यत्ययः ।

११ - ४३ - लिङ्गव्यत्ययः ।

१२ - ४३ - कालव्यत्ययः ।

१३ - ४३ - पुरुषव्यत्ययः ।

१४ - ४३ - आत्मनेपदव्यत्ययः ।

१५ - ४३ - परस्मैपदव्यत्ययः ।

१६ - ४३ - सुपाम् व्यत्ययः ।

१७ - ४३ - युक्ता माता आसीत् धुरि दक्षिणायाः ।

१८ - ४३ - दक्षिणायाम् इति प्राप्ते ।

१९ - ४३ - तिङाम् व्यत्ययः ।

२० - ४३ - चषालम् ये अश्वयूपाय तक्षति ।

२१ - ४३ - तक्षन्ति इति प्राप्ते ।

२२ - ४३ - वर्णव्यत्ययः ।

२३ - ४३ - त्रिष्टुभौजः शुभितम् उग्रवीरम् ।

२४ - ४३ - सुहितम् इति प्राप्ते ।

२५ - ४३ - लिङ्गव्यत्ययः ।

२६ - ४३ - मधोः गृह्णाति ।

२७ - ४३ - मधोः तृप्ताः इव आसते ।

२८ - ४३ - मधुनः इति प्राप्ते ।

२९ - ४३ - कालव्यत्ययः ।

३० - ४३ - श्वः अग्नीन् आधास्यमानेन ।

३१ - ४३ - श्वः सोमेन यक्ष्यमाणेन ।

३२ - ४३ - आधाता यष्टा इति एवम् प्राप्ते ।

३३ - ४३ - पुरुषव्यत्ययः ।

३४ - ४३ - अधा सः वीरैः दशभिः वियूयाः ।

३५ - ४३ - वियूयात् इति प्राप्ते ।

३६ - ४३ - आत्मनेपदव्यत्ययः ।

३७ - ४३ - ब्रह्म्नचारिणम् इच्छते ।

३८ - ४३ - इच्छति इति प्राप्ते ।

३९ - ४३ - परस्मैपदव्यत्ययः ।

४० - ४३ - प्रतीपम् अन्यः ऊर्मिः युध्यति ।

४१ - ४३ - युध्यते इति प्राप्ते ।

४२ - ४३ - सुप्तिङुपग्रहलिङ्गनराणाम् काल्हलच्स्वरकर्तृयङाम् च व्यत्ययम् इच्छति शास्त्रकृत् एषाम् ।

४३ - ४३ - सः अपि च सिध्यति बाहुलकेन ।

१ - २७ - अयम् आशिषि अङ् विधीयते ।

२ - २७ - तस्य किम् प्रयोजनम् ।

३ - २७ - आशिषि अङः प्रयोजनम् स्थागागमिवचिविदयः ।

४ - २७ - स्था ।

५ - २७ - उप स्थेषम् वृषभम् ।

६ - २७ - स्था ।

७ - २७ - गा ।

८ - २७ - अञ्जसा सत्यम् उप गेषम् ।

९ - २७ - गा ।

१० - २७ - गमि ।

११ - २७ - यज्ञेन प्रतिष्ठाम् गमेयम् ।

१२ - २७ - गमि ।

१३ - २७ - वचि ।

१४ - २७ - मन्त्रम् वोचेम अग्नये ।

१५ - २७ - वचि ।

१६ - २७ - विदि ।

१७ - २७ - विदेयम् एनाम् मनसि प्रविष्टाम् ।

१८ - २७ - शकिरुहोः च इति वक्तव्यम् ।

१९ - २७ - शकेम त्वा समिधम् ।

२० - २७ - अस्रवन्तीम् आ रुहेम स्वस्तये ।

२१ - २७ - दृशोः अक् पितरम् च दृशेयम् मातरम् च ।

२२ - २७ - दृशोः अक् वक्तव्यः पितरम् च दृशेयम् मातरम् च इति एवमर्थम् ।

२३ - २७ - इह उपस्थेयाम इति आट् अपि वक्तव्यः ।

२४ - २७ - न हि अङा एव सिध्यति ।

२५ - २७ - न वक्तव्यः ।

२६ - २७ - सार्वधातुकत्वात् सलोपः आर्धधातुकत्वात् एत्वम् ।

२७ - २७ - द्तत्र उभयलिङ्गत्वात् सिद्धम् ।

१ - १५ - वत्करणम् किमर्थम् ।

२ - १५ - स्वाश्रयम् अपि यथा स्यात् ।

३ - १५ - भिद्यते कुशूलेन इति ।

४ - १५ - अकर्मकाणाम् भावे लः भवति इति लः यथा स्यात् ।

५ - १५ - कर्मणा इति किमर्थम् ।

६ - १५ - करणाधिकरणाभ्याम् तुल्यक्रियः कर्ता यः सः कर्मवत् मा भूत् ।

७ - १५ - साधु असिः छिनत्ति ।

८ - १५ - साधु स्थाली पचति ।

९ - १५ - तुल्यक्रियः इति किमर्थम् ।

१० - १५ - पचति ओदनम् देवदत्तः ।

११ - १५ - तुल्यक्रियः इति उच्यमाने अपि अत्र प्राप्नोति ।

१२ - १५ - अत्र अपि हि कर्मणा तुल्यक्रियः कर्ता ।

१३ - १५ - न तुल्यक्रियग्रहणेन समानक्रियत्वम् अभिसम्बध्यते ।

१४ - १५ - किम् तर्हि ।

१५ - १५ - यस्मिन् कर्मणि कर्तृभूते अपि तद्वत् क्रिय लक्ष्यते यथा कर्मणि सः कर्मणा तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवत् भवति इति ।

१ - ३१ - कर्मवत् अकर्मकस्य कर्ता ।

२ - ३१ - अकर्मकस्य कर्ता कर्मवत् भवति इति वक्तव्यम् ।

३ - ३१ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - ३१ - सकर्मकस्य कर्ता कर्मवत् मा भूत् इति ।

५ - ३१ - भिद्यमानः कुशूलः पात्राणि भिनत्ति ।

६ - ३१ - तथा कर्म दृष्टः चेत् समानधातौ ।

७ - ३१ - कर्म दृष्टः चेत् समानधातौ इति वक्तव्यम् ।

८ - ३१ - इह मा भूत् ।

९ - ३१ - पचति ओदनम् देवदत्तः ।

१० - ३१ - राध्यति ओधनः स्वयम् एव ।

११ - ३१ - तथा कर्मस्थभावकानम् कर्मस्थक्रियाणाम् च ।

१२ - ३१ - कर्मस्थभावकानम् कर्मस्थक्रियाणाम् वा कर्ता कर्मवत् भवति इति वक्तव्यम् ।

१३ - ३१ - कर्तृस्थभावकानाम् कर्तृस्थक्रियाणाम् वा कर्ता कर्मवत् मा भूत् इति ।

१४ - ३१ - यत् तावत् उच्यते अकर्मकस्य कर्ता कर्मवत् भवति इति वक्तव्यम् इति ।

१५ - ३१ - न वक्तव्यम् ।

१६ - ३१ - वक्ष्यति एतत् ।

१७ - ३१ - सकर्मकाणाम् प्रतिषेधः अन्योन्यम् आश्लिष्यतः इति ।

१८ - ३१ - यत् अपि उच्यते कर्म दृष्टः चेत् समानधातौ इति वक्तव्यम् इति ।

१९ - ३१ - न वक्तव्यम् ।

२० - ३१ - धातोः इति वर्तते ।

२१ - ३१ - धातोः कर्मणः कतुर्ः अयम् कर्मवद्भावः अतिदिश्यते ।

२२ - ३१ - तत्र सम्बन्धात् एतत् गन्तव्यम् यस्य धातोः यत् कर्म तस्य चेत् कर्ता स्यात् इति ।

२३ - ३१ - तत् यथा धातोः कर्मणि अण् भवति इति ।

२४ - ३१ - तत्र सम्बन्धात् एतत् गम्यते यस्य धातोः यत् कर्म इति ।

२५ - ३१ - इह मा भूत् ।

२६ - ३१ - आहर कुम्भम् करोति कटम् इति ।

२७ - ३१ - यत् अपि उच्यते कर्मस्थभावकानम् कर्मस्थक्रियाणाम् वा कर्ता कर्मवत् भवति इति वक्तव्यम् ।

२८ - ३१ - कर्तृस्थभावकानाम् कर्तृस्थक्रियाणाम् वा कर्ता कर्मवत् मा भूत् इति ।

२९ - ३१ - न वक्तव्यम् ।

३० - ३१ - कर्मस्थया क्रियया अयम् कर्तारम् उपमिमीते ।

३१ - ३१ - न च कर्तृस्थभावकानाम् कर्तृस्थक्रियाणाम् वा कर्मणि क्रियायाः प्रवृत्तिः अस्ति ।

१ - १४ - किम् पुनः कर्मकर्तरि कर्माश्रयम् एव भवति आहोस्वित् कर्त्राश्रयम् अपि ।

२ - १४ - किम् च अतः ।

३ - १४ - यदि कर्माश्रयम् एव चङ्शप्कृद्विधयः न सिध्यन्ति ।

४ - १४ - चङ् ।

५ - १४ - अचीकरत कटः स्वयम् एव ।

६ - १४ - शप् ।

७ - १४ - नमते दण्डः स्वयम् एव ।

८ - १४ - कृद्विधिः ।

९ - १४ - भिदुरम् काष्ठम् स्वयम् एव ।

१० - १४ - अथ कर्त्राश्रयम् अपि सिद्धम् एतत् भवति ।

११ - १४ - किम् तर्हि इति ।

१२ - १४ - आत्मनेपदशबादिविधिप्रतिषेधः ।

१३ - १४ - आत्मनेपदम् विधेयम् शबादीनाम् च प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१४ - १४ - उभयम् क्रियते न्यासे एव ।

१ - ६८ - किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते ।

२ - ६८ - कर्मकर्तरि कर्तृत्वम् स्वातन्त्र्यस्य विवक्षितत्वात् । कर्मकर्तरि कर्तृत्वम् अस्ति ।

३ - ६८ - कुतः ।

४ - ६८ - स्वातन्त्र्यस्य विवक्षितत्वात् ।

५ - ६८ - स्वातन्त्र्येण एव अत्र कर्ता विवक्षितः ।

६ - ६८ - किम् पुनः सतः स्वातन्त्र्यस्य विवक्षा आहोस्वित् विवक्षामात्रम् ।

७ - ६८ - सतः इति आह ।

८ - ६८ - कथम् ज्ञायते ।

९ - ६८ - भिद्यते कुशूलेन इति ।

१० - ६८ - न च अन्यः कर्ता दृश्यते क्रिया च उपलभ्यते ।

११ - ६८ - किम् च भोः विग्रहवता एव क्रियायाः कर्त्रा भवितव्यम् न पुनः वातातपकालाः अपि कर्तारः स्युः ।

१२ - ६८ - भवेत् सिद्धम् यदि वातातपकालानाम् अन्यतमः कर्ता स्यात् ।

१३ - ६८ - यः तु खलु निवाते निरभिवर्षे अचिरकालकृतः कुशूलः भिद्यते तस्य न अन्यः कर्ता भवति अन्यत् अतः कुशूलात् ।

१४ - ६८ - यदि अपि तावत् अत्र एतत् शक्यते वक्तुम् यत्र अन्यः कर्ता न अस्ति इह तु कथम् न स्यात् लूयते केदारः स्वयम् एव इति यत्र असु देवदत्तः दात्रहस्तः समन्ततः विपरिपतन् दृश्यते ।

१५ - ६८ - अत्र अपि या असौ सुकरता नाम तस्याः न अन्यत् कर्ता भवति अन्यत् अतः केदारात् ।

१६ - ६८ - अस्ति प्रयोजनम् एतत् ।

१७ - ६८ - किम् तर्हि इति ।

१८ - ६८ - तत्र लान्तस्य कर्मवदनुदेशः ।

१९ - ६८ - तत्र लान्तस्य कर्मवदनुदेशः कर्तव्यः ।

२० - ६८ - लान्तस्य कर्ता कर्मवत् भवति इति वक्तव्यम् ।

२१ - ६८ - इतरथा हि कृत्यक्तखलर्थेषु प्रतिषेधः ।

२२ - ६८ - अक्रियमाणे हि लग्रहणे कृत्यक्तखलर्थेषु प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् ।

२३ - ६८ - कृत्य ।

२४ - ६८ - भेत्तव्यः कुशूलः इति कर्म ।

२५ - ६८ - सः यदा स्वातन्त्र्येण विवक्षितः तदा अस्य कर्मवद्भावः स्यात् ।

२६ - ६८ - तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

२७ - ६८ - तस्मिन् प्रतिषिद्धि अकर्मकाणाम् भावे कृत्या भवन्ति इति भावे यथा स्यात् ।

२८ - ६८ - भेत्तव्यम् कुशूलेन इति ।

२९ - ६८ - क्त ।

३० - ६८ - भिन्नः कुशूलः इति कर्म ।

३१ - ६८ - सः यदा स्वातन्त्र्येण विवक्षितः तदा अस्य कर्मवद्भावः स्यात् ।

३२ - ६८ - तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३३ - ६८ - तस्मिन् प्रतिषिद्धि अकर्मकाणाम् भावे क्तः भवति इति भावे क्तः यथा स्यात् ।

३४ - ६८ - भिन्नम् कुशूलेन ।

३५ - ६८ - खलर्थः ।

३६ - ६८ - ईषद्भेद्यः कुशूलः इति कर्म ।

३७ - ६८ - सः यदा स्वातन्त्र्येण विवक्षितः तदा अस्य कर्मवद्भावः स्यात् ।

३८ - ६८ - तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३९ - ६८ - तस्मिन् प्रतिषिद्धे अकर्मकाणाम् भावे खल् भवति इति भावे यथा स्यात् ।

४० - ६८ - ईषद्भेद्यम् कुशूलेन इति ।

४१ - ६८ - तत् तर्हि लग्रहणम् कर्तव्यम् ।

४२ - ६८ - न कर्तव्यम् ।

४३ - ६८ - क्रियते न्यासे एव ।

४४ - ६८ - लिङि आशिषि अङ् इति द्विलकारकः निर्देशः ।

४५ - ६८ - सिद्धम् तु प्राकृतकर्मत्वात् ।

४६ - ६८ - सिद्धम् एतत् ।

४७ - ६८ - कथम् ।

४८ - ६८ - प्राकृतकर्मत्वात् ।

४९ - ६८ - प्राकृतम् एव एतत् कर्म यथा कटम् करोति शकटम् करोति ।

५० - ६८ - कथम् पुनः ज्ञायते प्राकृतम् एव एतत् कर्म इति ।

५१ - ६८ - आत्मसंयोगे अकर्मकर्तुः कर्मदर्शनात् ।

५२ - ६८ - आत्मसंयोगे अकर्मकर्तुः कर्म दृश्यते ।

५३ - ६८ - क्व ।

५४ - ६८ - हन्ति आत्मानम् ।

५५ - ६८ - हन्यत आत्मना इति ।

५६ - ६८ - विषमः उपन्यासः ।

५७ - ६८ - हन्ति आत्मानम् इति कर्म दृश्यते ।

५८ - ६८ - कर्ता न दृश्यते ।

५९ - ६८ - आत्मना हन्यते इति कर्ता दृश्यते ।

६० - ६८ - कर्म न दृश्यते ।

६१ - ६८ - पदलोपः च ।

६२ - ६८ - पदलोपः च द्रष्टव्यः ।

६३ - ६८ - हन्ति आत्मानम् आत्मना ।

६४ - ६८ - आत्मना हन्यते आत्मा इति ।

६५ - ६८ - कः पुनः आत्मानम् हन्ति कः वा आत्मना हन्यते ।

६६ - ६८ - द्वौ आत्मानौ अन्तरात्मा शरीरात्मा च ।

६७ - ६८ - अन्तरात्मा तत् कर्म करोति येन शरीरात्मा सुखदुःके अनुभवति ।

६८ - ६८ - शरीरात्मा तत् कर्म करोति येन अन्तरात्मा सुखदुःके अनुभवति ।

१ - ७४ - सकर्मकाणाम् प्रतिषेधः अन्योन्यम् आश्लिष्यतः इति ।

२ - ७४ - सकर्मकाणाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ७४ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - ७४ - अन्योन्यम् आश्लिष्यतः ।

५ - ७४ - अन्योन्यम् संस्पृशतः ।

६ - ७४ - अन्योन्यम् गृह्णीतः इति ।

७ - ७४ - तपेः वा सकर्मकस्य वचनम् नियमार्थम् ।

८ - ७४ - तपेः वा सकर्मकस्य वचनम् नियमार्थम् भविष्यति ।

९ - ७४ - तपेः एव सकर्मकस्य न अन्यस्य सकर्मकस्य इति ।

१० - ७४ - तस्य तर्हि अन्यकर्मकस्य अपि प्राप्नोति ।

११ - ७४ - उत्तपति सुवर्णम् सुवर्णकारः ।

१२ - ७४ - उत्तप्यमानम् सुवर्णम् सुवर्णकारम् उत्तपति ।

१३ - ७४ - तस्य च तपःकर्मकस्य एव ।

१४ - ७४ - तस्य च तपःकर्मकस्य एव कर्ता कर्मवत् भवति न अन्यकर्मकस्य इति ।

१५ - ७४ - किम् इदम् तपः इति ।

१६ - ७४ - तपेः अयम् औणादिकः अस्कारः भावसाधनः ।

१७ - ७४ - कः प्रकृत्यर्थः कः प्रत्ययार्थः ।

१८ - ७४ - सः एव सन्तपः ।

१९ - ७४ - कथम् पुनः सः एव नाम प्रकृत्यर्थः स्यात् सः एव प्रत्ययार्थः ।

२० - ७४ - सामान्यतपेः अवयवतपिः कर्म भवति ।

२१ - ७४ - तत् यथा ।

२२ - ७४ - सः एतान् पोषान् अपुष्यत् गोपोषम् अश्वपोषम् रैपोषम् इति ।

२३ - ७४ - सामान्यपुषेः अवयविपुषिः कर्म भवति ।

२४ - ७४ - एवम् इह अपि सामान्यतपेः अवयवतपिः कर्म भवति ।

२५ - ७४ - दुहिपच्योः बहुलम् सकर्मकयोः ।

२६ - ७४ - दुहिपच्योः सकर्मकयोः कर्ता बहुलम् कर्मवत् भवति इति वक्तव्यम् ।

२७ - ७४ - दुग्धे गौः पयः ।

२८ - ७४ - तस्मात् उदुम्बरः सः लोहितम् फलम् पच्यते ।

२९ - ७४ - बहुलवचनम् किमर्थम् ।

३० - ७४ - परस्मैपदार्थम् ।

३१ - ७४ - यदि एवम् न अर्थः बहुलवचनेन ।

३२ - ७४ - न हि परस्मैपदम् इष्यते ।

३३ - ७४ - सृजियुज्योः श्यन् तु ।

३४ - ७४ - सृजियुज्योः सकर्मकयोः कर्ता बहुलम् कर्मवत् भवति इति वक्तव्यम् ।

३५ - ७४ - श्यन् तु भवति ।

३६ - ७४ - सृजेः श्रद्धोपपन्ने कर्तरि कर्मवद्भावः वाच्यः चिणात्मनेपदार्थः ।

३७ - ७४ - सृज्यते मालाम् ।

३८ - ७४ - असर्जि मालाम् ।

३९ - ७४ - यजेः तु न्याय्ये कर्मकर्तरि यकः अभावाय ।

४० - ७४ - युज्यते ब्रह्मचारी योगम् ।

४१ - ७४ - करणेन तुल्यक्रियः कर्ता बहुलम् ।

४२ - ७४ - करणेन तुल्यक्रियः कर्ता बहुलम् कर्मवत् भवति इति वक्तव्यम् ।

४३ - ७४ - परिवारयन्ति कण्टकैः वृक्षम् ।

४४ - ७४ - परिवारयन्ते कण्टकाः वृक्षम् इति ।

४५ - ७४ - स्रवत्यादीनाम् प्रतिषेधः ।

४६ - ७४ - स्रवत्यादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

४७ - ७४ - स्रवति कुण्डिका उदकम् ।

४८ - ७४ - स्रवति कुण्डिकायाः उदकम् ।

४९ - ७४ - स्रवन्ति वलीकानि उदकम् ।

५० - ७४ - स्रवति वलीकेभ्यः उदकम् इति ।

५१ - ७४ - सः तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

५२ - ७४ - न वक्तव्यः ।

५३ - ७४ - तुल्यक्रियः इति उच्यते ।

५४ - ७४ - क्रियान्तरम् च अत्र गम्यते ।

५५ - ७४ - इह तावत् स्रवति कुण्डिका उदकम् इति ।

५६ - ७४ - विसृजति इति गम्यते ।

५७ - ७४ - स्रवति कुण्डिकायाः उदकम् इति ।

५८ - ७४ - निष्क्रामति इति गम्यते ।

५९ - ७४ - स्रवन्ति वलीकानि उदकम् इति ।

६० - ७४ - विसृजन्ति इति गम्यते ।

६१ - ७४ - स्रवति वलीकेभ्यः उदकम् इति ।

६२ - ७४ - पतति इति गम्यते ।

६३ - ७४ - भूषाकर्मकिरतिसनाम् च अन्यत्र आत्मनेपदात् ।

६४ - ७४ - भूषाकर्मकिरतिसनाम् च प्रतिषेधः वक्तव्यः अन्यत्र आत्मनेपदात् ।

६५ - ७४ - भूषयते कन्या स्वयम् एव ।

६६ - ७४ - अबुभूषत कन्या स्वयम् एव ।

६७ - ७४ - मण्डयते कन्या स्वयम् एव ।

६८ - ७४ - अममण्डत कन्या स्वयम् एव ।

६९ - ७४ - किरति ।

७० - ७४ - अवकिरते हस्ती स्वयम् एव ।

७१ - ७४ - अवाकीर्ष्ट हस्ती स्वयम् एव ।

७२ - ७४ - सन् ।

७३ - ७४ - चिकीर्षते कटः स्वयम् एव ।

७४ - ७४ - अचिकीर्षिष्ट कटः स्वयम् एव ।

१ - १५ - यक्चिणोः प्रतिषेधे हेतुमण्णिश्रिब्रूञाम् उपसङ्ख्यानम् ।

२ - १५ - यक्चिणोः प्रतिषेधे हेतुमण्णिश्रिब्रूञाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १५ - णि ।

४ - १५ - कारयते कटः स्वयम् एव ।

५ - १५ - अचीकरत कटः स्वयम् एव ।

६ - १५ - णि ।

७ - १५ - श्रि ।

८ - १५ - उच्छ्रयते दण्डः स्वयम् एव ।

९ - १५ - उदशिश्रियत दण्डः स्वयम् एव ।

१० - १५ - श्रि ।

११ - १५ - ब्रूञ् ।

१२ - १५ - ब्रूते कथा स्वयम् एव ।

१३ - १५ - अवोचत कथा स्वयम् एव ।

१४ - १५ - भारद्वाजीयाः पठन्ति ।

१५ - १५ - यक्चिणोः प्रतिषेधे णिश्रिग्रन्थिब्रूञात्मनेपदाकर्मकाणाम् उपसङ्ख्यानम् इति ।

१ - ५७ - कुषिरजोः श्यन्विधाने सार्वधातुकवचनम् ।कुषिरजोः श्यन्विधाने सार्वधातुकग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२ - ५७ - अवचने हि लिङ्लिटोः प्रतिषेधः ।

३ - ५७ - अक्रियमाणे हि सार्वधातुकग्रहणे लिङ्लिटोः प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् ।

४ - ५७ - चुकुषे पादः स्वयम् एव ।

५ - ५७ - ररञ्जे वस्त्रम् स्वयम् एव ।

६ - ५७ - कोषिषीष्ट पादः स्वयम् एव ।

७ - ५७ - रङ्क्षीष्ट वस्त्रम् स्वयम् एव ।

८ - ५७ - क्रियमाणे अपि सार्वधातुकग्रहणे इह प्राप्नोति ।

९ - ५७ - कति इह कुष्णाणाः पादाः ।

१० - ५७ - श्यना च स्यादीनाम् बाधनम् प्राप्नोति ।

११ - ५७ - कोषिष्यते पादः स्वयम् एव ।

१२ - ५७ - रङ्क्ष्यते वस्त्रम् स्वयम् एव ।

१३ - ५७ - अकोषि पादः स्वयम् एव ।

१४ - ५७ - अरञ्जि वस्त्रम् स्वयम् एव ।

१५ - ५७ - यत् तावत् उच्यते सार्वधातुकग्रहणम् कर्तव्यम् इति ।

१६ - ५७ - प्रकृतम् अनुवर्तते ।

१७ - ५७ - क्व प्रकृतम् ।

१८ - ५७ - सार्वधातुके यक् इति ।

१९ - ५७ - यदि तत् अनुवर्तते पूर्वस्मिन् योगे किम् समुच्चयः ।

२० - ५७ - ले च सार्वधातुके च इति ।

२१ - ५७ - आहोस्वित् लग्रहणम् सार्वधातुकविशेषणम् ।

२२ - ५७ - किम् च अतः ।

२३ - ५७ - यदि समुच्चयः कति इह भिन्दानाः कुशूलाः इति अत्र अपि प्राप्नोति ।

२४ - ५७ - अथ लग्रहणम् सार्वधातुकविशेषणम् लिङ्लिटोः न सिध्यति ।

२५ - ५७ - बिभिदे कुशूलः स्वयम् एव ।

२६ - ५७ - भित्सीष्ट कुशूलः स्वयम् एव इति ।

२७ - ५७ - अस्तु लग्रहणम् सार्वधातुकविशेषणम् ।

२८ - ५७ - ननु च उक्तम् लिङ्लिटोः न सिध्यति इति ।

२९ - ५७ - लिङ्लिड्ग्रहणम् अपि प्रकृतम् अनुवर्तते ।

३० - ५७ - क्व प्रकृतम् ।

३१ - ५७ - कास् प्रत्ययात् आम् अमन्त्रे लिटि लिङि आशिषि आङ् इति ।

३२ - ५७ - एवम् च कृत्वा सः अपि अदोषः भवति यत् उक्तम् कति इह कुष्णाणाः पादाः इति प्राप्नोति ।

३३ - ५७ - अत्र अपि लविशिष्टम् सार्वधातुकग्रहणम् अनुवर्तते ।

३४ - ५७ - यत् अपि उच्यते श्यना च स्यादीनाम् बाधनम् प्राप्नोति ।

३५ - ५७ - यक्प्रतिषेधसम्बन्धेन श्यनं वक्ष्यामि ।

३६ - ५७ - न दुहस्नुनमाम् यक्चिणौ ।

३७ - ५७ - ततः कुषिरजोः प्राचाम् यक्चिणौ न भवतः ।

३८ - ५७ - ततः श्यन् परस्मैपदम् च इति ।

३९ - ५७ - यथा एव तर्हि यकः विषये श्यन् भवति एवम् चिणः अपि विषये प्राप्नोति ।

४० - ५७ - अकोषि पादः स्वयम् एव ।

४१ - ५७ - अरञ्जि वस्त्रम् स्वयम् एव इति ।

४२ - ५७ - एवम् तर्हि द्वितीयः योगविभागः करिष्यते ।

४३ - ५७ - न दुहस्नुनमाम् चिण् भवति ।

४४ - ५७ - ततः यक् ।

४५ - ५७ - यक् च न भवति दुहस्नुनमाम् ।

४६ - ५७ - ततः कुषिरजोः प्राचाम् यक् न भवति ।

४७ - ५७ - ततः श्यन् परस्मैपदम् च ।

४८ - ५७ - अथ वा अनुवृत्तिः करिष्यते ।

४९ - ५७ - स्यतासी लृलुटोः ।

५० - ५७ - च्लि लुङि ।

५१ - ५७ - च्लेः सिच् भवति ।

५२ - ५७ - कर्तरि शप् स्यतासी लृलुटोः च्लि लुङि च्लेः सिच् भवति ।

५३ - ५७ - कुषिरजोः प्राचाम् श्यन् परस्मैपदम् च स्यतासी लृलुटोः च्लि लुङि च्लेः सिच् भवति इति ।

५४ - ५७ - अथ वा अन्तरङ्गाः स्यादयः ।

५५ - ५७ - का अन्तरङ्गता ।

५६ - ५७ - लकारावस्थायाम् एव स्यादयः ।

५७ - ५७ - सार्वधातुके श्यन् ।

१ - ९५ - आ कुतः अयम् धात्वधिकारः ।

२ - ९५ - किम् प्राक् लादेशात् आहोस्वित् आ तृतीयाध्यायपरिसमाप्तेः ।

३ - ९५ - धातुवधिकारः प्राक् लादेशात् ।

४ - ९५ - प्राक् लादेशात् धात्वधिकारः ।

५ - ९५ - लादेशे हि व्यवहितत्वात् अप्रसिद्धिः ।

६ - ९५ - अनुवर्तमाने हि लादेशे धात्वधिकारे व्यवहितव्ता अप्रसिद्धिः स्यात् ।

७ - ९५ - किम् च स्यात् ।

८ - ९५ - आद्ये योगे न व्यवाये तिङः स्युः । आद्ये योगे विकरणैः व्यवहितत्वात् तिङः न स्युः ।

९ - ९५ - पचति पठति ।

१० - ९५ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

११ - ९५ - विकरणाः क्रियन्ताम् आडेशाः इति ।

१२ - ९५ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

१३ - ९५ - परत्वात् आदेशाः ।

१४ - ९५ - नित्याः विकरणाः ।

१५ - ९५ - कृतेषु आदेशेषु प्राप्नुवन्ति अकृतेषु अपि प्राप्नुवन्ति ।

१६ - ९५ - नित्यत्वात् विकरणेषु कृतेषु विकरणैः व्यवहितत्वात् आदेशाः न प्राप्नुवन्ति ।

१७ - ९५ - अनवकाशः तर्हि आदेशाः ।

१८ - ९५ - सावकाशाः आदेशाः ।

१९ - ९५ - कः अवकाशः ।

२० - ९५ - ये एते लुग्विकरणाः श्लुविकरणाः च लिङ्लिटौ च ।

२१ - ९५ - न स्यात् एत्वम् टेः टिताम् यत् विधत्ते ।

२२ - ९५ - यत् च टित्सञ्ज्ञानाम् एत्वम् विधत्ते तत् च विकरणैः व्यवहितत्वात् न स्यात् ।

२३ - ९५ - एशः शित्त्वम् । एकारः च शित् कर्तव्यः ।

२४ - ९५ - किम् प्रयोजनम् ।

२५ - ९५ - शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः यथा स्यात् ।

२६ - ९५ - अक्रियमाणे हि शकारे तस्मात् इति उत्तरस्य आदेः इति तकारस्य एत्वे कृते द्वयोः एकारयोः श्रवणम् प्रसज्येत ।

२७ - ९५ - निवृत्ते पुनः लादेशे धात्वधिकारे अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति एकारस्य एकार्वचनने प्रयोजनम् न अस्ति इति कृत्वा अन्तरेण अपि शकारम् सर्वादेशः भविष्यति ।

२८ - ९५ - यत् च लोटः विधत्ते ।

२९ - ९५ - तत् च विकरणैः व्यवहितत्वात् न स्यात् ।

३० - ९५ - किम् पुनः तत् ।

३१ - ९५ - लोटः लङ्वत् एः उः सेः हि अपित् च वा छन्दसि इति ।

३२ - ९५ - यत् च अपि उक्तम् लङ्लिङोः तत् च न स्यात् ।

३३ - ९५ - किम् पुनः तत् ।

३४ - ९५ - नित्यम् ङितः इतः च तस्थस्थमिपाम् ताम्तम्तामः लिङः सीयुट् यासुट् परस्मैपदेषु उदात्तः ङित् च इति ।

३५ - ९५ - तस्मात् प्राक् लादेशात् धात्वधिकारः ।

३६ - ९५ - यदि प्राक् लादेशात् धात्वधिकारः अकारः शित् कर्तव्यः ।

३७ - ९५ - किम् प्रयोजनम् ।

३८ - ९५ - शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः यथा स्यात् ।

३९ - ९५ - अनुवर्तमाने पुनः लादेशे धात्वधिकारे तस्मात् इति उत्तरस्य आदेः इति थकारस्य अत्वे कृते द्वयोः अकारयोः पररूपेण सिद्धम् रूपम् स्यात् ।

४० - ९५ - पेच यूयम् ।

४१ - ९५ - चक्र यूयम् इति ।

४२ - ९५ - ननु च निवृत्ते अपि लादेशे धात्वधिकारे अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति अकारस्य अकार्वचनने प्रयोजनम् न अस्ति इति कृत्वा अन्तरेण अपि शकारम् सर्वादेशः भविष्यति ।

४३ - ९५ - अस्ति अन्यत् अकारस्य अकारवचने प्रयोजनम् ।

४४ - ९५ - किम् ।

४५ - ९५ - वक्ष्यति एतत् तत् अकारस्य अकारवचनम् समसङ्ख्यार्थम् इति ।

४६ - ९५ - आर्धधातुकसञ्ज्ञायाम् धातुग्रहणम् कर्तव्यम् धातोः परस्य आर्धधातुकसञ्ज्ञा यथा स्यात् ।

४७ - ९५ - इह मा भूत् ॒ वृक्ष्त्वम् वृक्षता इति ।

४८ - ९५ - तस्मात् लादेशे धात्वधिकारः अनुवर्त्यः ।

४९ - ९५ - ननु च उक्तम् आद्ये योगे न व्यवाये तिङः स्युः इति ।

५० - ९५ - न एषः दोषः ।

५१ - ९५ - आनुपूर्व्यात् सिद्धम् एतत् ।

५२ - ९५ - न अत्र अकृतेषु आदेशेषु विकरणाः प्राप्नुवन्ति ।

५३ - ९५ - किम् कारणम् ।

५४ - ९५ - सार्वधातुके विकरणाः उच्यन्ते ।

५५ - ९५ - न च अकृतेषु आदेशेषु सार्वधातुकत्वम् भवति ।

५६ - ९५ - ये तर्हि न एतस्मिन् विशेषे विधीयन्ते ।

५७ - ९५ - के पुनः ते ।

५८ - ९५ - स्यादयः ।

५९ - ९५ - तत्र अपि विहितविशेषणम् धातुग्रहणम् ।

६० - ९५ - धातोः विहितस्य लस्य इति ।

६१ - ९५ - यदि एवम् विन्दति इति णलादयः प्राप्नुवन्ति ।

६२ - ९५ - धातुना अत्र विहितम् विशेषयिष्यामः विदिना च आनतर्यम् ।

६३ - ९५ - धातोः विहितस्य लस्य विदेः अनन्तरस्य इति ।

६४ - ९५ - इह तर्हि अजक्षिष्यन् अजागैर्ष्यन् इति अभ्यस्तात् झेः जुस् भवति इति जुस्भावः प्राप्नोति ।

६५ - ९५ - अत्र अपि धातुना विहितम् विशेषयिष्यामः अभ्यस्तेन आनन्तर्यम् ।

६६ - ९५ - धातोः विहितस्य अभस्तात् अनन्तरस्य इति ।

६७ - ९५ - आतः इति अत्र कथम् विशेषयिष्यसि ।

६८ - ९५ - यदि तावत् धातुग्रहणम् विहितविशेषणम् आकारग्रहणम् आनन्तर्यविशेषणम् अलुनन् इति अत्र अपि प्राप्नोति ।

६९ - ९५ - अथ आकारग्रहणम् विहितविशेषणम् धातुग्रहणम् आनन्तर्यविशेषणम् अपिबन् इति अत्र अपि प्राप्नोति ।

७० - ९५ - अस्तु तर्हि धातुग्रहणम् विहितविशेषणम् आकारग्रहणम् आनन्तर्यविशेषणम् ।

७१ - ९५ - ननु च उक्तम् अलुनन् इति अत्र अपि प्राप्नोति इति ।

७२ - ९५ - न एषः दोषः ।

७३ - ९५ - लोपे कृते न भविष्यति ।

७४ - ९५ - न अत्र लोपः प्राप्नोति ।

७५ - ९५ - किम् कारणम् ।

७६ - ९५ - ईत्वेन बाध्यते ।

७७ - ९५ - न अत्र ईत्वम् प्राप्नोति ।

७८ - ९५ - किम् कारणम् ।

७९ - ९५ - अन्तिभावेन बाध्यते ।

८० - ९५ - न अत्र अन्तिभावः प्राप्नोति ।

८१ - ९५ - किम् कारणम् ।

८२ - ९५ - जुस्भावेन बाध्यते ।

८३ - ९५ - न अत्र जुस्भावः प्राप्नोति ।

८४ - ९५ - किम् कारणम् ।

८५ - ९५ - लोपेन बाध्यते ।

८६ - ९५ - लोपः ईत्वेन ईत्वम् अन्तिभावेन अन्तिभावः जुस्भावेन जुस्भावः लोपेन इति चक्रकम् अव्यवस्था प्रसज्येत ।

८७ - ९५ - न अस्ति चक्रकप्रसङ्गः ।

८८ - ९५ - न हि अव्यवस्थाकारिणा शास्त्रेण भवितव्यम् ।

८९ - ९५ - शास्त्रेण नाम व्यवस्थाकारिणा भवितव्यम् ।

९० - ९५ - न च अत्र हलादिना मुहूर्तम् अपि शक्यम् अवस्थातुम् ।

९१ - ९५ - तावति एव अन्तिभावेन भवितव्यम् ।

९२ - ९५ - अन्तिभावे कृते लोपः ।

९३ - ९५ - लोपेन व्यवस्था भविष्यति ।

९४ - ९५ - यत् अपि उच्यते एशः शित्त्वम् इति ।

९५ - ९५ - क्रियते न्यासे एव ।

१ - ४१ - कानि पुनः अस्य योगस्य प्रयोजनानि ।

२ - ४१ - प्रयोजनम् प्रातिपदिकप्रतिषेधः ।

३ - ४१ - प्रातिपदिकप्रतिषेधः प्रयोजनम् ।

४ - ४१ - धातोः तव्यादयः यथा स्युः ।

५ - ४१ - प्रातिपदिकात् मा भूवन् इति ।

६ - ४१ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

७ - ४१ - साधने ताव्यादयः विधीयन्ते साधनम् च क्रियायाः ।

८ - ४१ - क्रियाभावात् साधनाभावः ।

९ - ४१ - साधनाभावात् असति अपि धात्वधिकारे प्रातिपदिकात् तव्यादयः न भविष्यन्ति ।

१० - ४१ - स्वपादिषु ।

११ - ४१ - स्वपादिषु तर्हि प्रयोजनम् ।

१२ - ४१ - स्वपिति ।

१३ - ४१ - सुपति इति मा भूत् ।

१४ - ४१ - अङ्गसञ्ज्ञा च ।

१५ - ४१ - अङ्गसञ्ज्ञा च प्रयोजनम् ।

१६ - ४१ - यस्मात् प्रत्ययविधिः तदादि प्रत्यये अङ्गम् इति धातोः अङ्गसञ्ज्ञा सिद्धा भवति ।

१७ - ४१ - कृत्सञ्ज्ञा च ।

१८ - ४१ - कृत्सञ्ज्ञा च प्रयोजनम् ।

१९ - ४१ - धातुविहितस्य प्रत्ययस्य कृत्सञ्ज्ञा सिद्धा भवति ।

२० - ४१ - उपपदसञ्ज्ञा च. उपपदसञ्ज्ञा च प्रयोजनम् ।

२१ - ४१ - तत्र एतस्मिन् धात्वधिकारे सप्तमीनिर्दिष्टम् उपपदस्ञ्ज्ञम् भवति इति उपपदसञ्ज्ञा सिद्धा भवति ।

२२ - ४१ - कृदुपपदसञ्ज्ञे तावन् न प्रयोजनम् ।

२३ - ४१ - अधिकारात् अपि एते सिद्धे ।

२४ - ४१ - स्वपादिषु तर्हि अङ्गसञ्ज्ञा च प्रयोजनम् ।

२५ - ४१ - धातुग्रहणम् अनर्थकम् यङ्विधौ धात्वधिकारात् ।

२६ - ४१ - धातुग्रहणम् अनर्थकम् ।

२७ - ४१ - किम् कारणम् ।

२८ - ४१ - यङ्विधौ धात्वधिकारात् ।

२९ - ४१ - यङ्विधौ धातुग्रहणम् प्रकृतम् अनुवर्तते ।

३० - ४१ - तत् च अवश्यम् अनुवर्त्यम् ।

३१ - ४१ - अनधिकारे हि अङ्गसञ्ज्ञाभावः ।

३२ - ४१ - अनधिकारे हि सति अङ्गसञ्ज्ञायाः अभावः स्यात् ।

३३ - ४१ - करिष्यति हरिष्यति इति ।

३४ - ४१ - यद् तत् अनुवर्तते चूर्णचुरादिभ्यः णिच् भवति धातोः च इति धातुमात्रात् णिच् प्राप्नोति ।

३५ - ४१ - हेतुमद्वचनम् तु ज्ञापकम् अन्यत्राभावस्य ।

३६ - ४१ - यत् अयम् हेतुमति च इति आह तत् ज्ञापयति आचार्यः न धातुमात्रात् णिच् भवति इति ।

३७ - ४१ - इह तर्हि कण्ड्वादिभ्यः यक् भवति धातोः च इति धातुमात्रात् यक् प्राप्नोति ।

३८ - ४१ - कण्ड्वादिषु च व्यपदेशिवद्वचनात् ।

३९ - ४१ - यत् अयम् कण्ड्वादिभ्यः यक् भवति इति आह तत् ज्ञापयति आचार्यः न धातुमात्रात् यक् भवति इति ।

४० - ४१ - अथ वा कण्ड्वादिभ्यः धातुग्रहणेन अभिसम्भन्त्स्यामः ।

४१ - ४१ - कण्ड्वादिभ्यः धातुभ्यः इति ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:17.6270000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

regression weight

  • समाश्रयण गुणक 
RANDOM WORD

Did you know?

What is the Sati Practice?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site