TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद १ - खण्ड ३२

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ३२
१ - ८४ - किमर्थः चकारः ।

२ - ८४ - स्वरार्थः ।

३ - ८४ - चितः अन्तः उदात्तः भवति इति अन्तोदात्तत्वम् यथा स्यात् ।

४ - ८४ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

५ - ८४ - एकाच् अयम् ।

६ - ८४ - तत्र न अर्थः स्वरार्थेन चकारेण अनुबन्धेन ।

७ - ८४ - प्रत्ययस्वरेण एव सिद्धम् ।

८ - ८४ - विशेषणार्थः तर्हि ।

९ - ८४ - क्व विशेषणार्थेन अर्थः ।

१० - ८४ - अस्य च्वौ क्यचि च इति ।

११ - ८४ - क्ये च इति उच्यमाने अपि काकः श्येनायते अत्र अपि प्रसय्जेत ।

१२ - ८४ - न एतत् अस्ति ।

१३ - ८४ - तदनुबन्धकग्रहणे अतदनुबन्धकस्य ग्रहणम् न इति एवम् एतस्य न भविष्यति ।

१४ - ८४ - सामान्यग्रहणाविघातार्थः तर्हि ।

१५ - ८४ - क्व च सामान्यग्रहणाविघातार्थेन अर्थः ।

१६ - ८४ - नः क्ये इति ।

१७ - ८४ - अथ आत्मन्ग्रहणम् किमर्थम् ।

१८ - ८४ - आत्मेच्छायाम् यथा स्यात् ।

१९ - ८४ - परेच्छायाम् मा भूत् इति ।

२० - ८४ - राज्ञः पुत्रम् इच्छति इति ।

२१ - ८४ - क्रियमाणे अपि आत्मग्रहणे परेच्छायाम् प्राप्नोति ।

२२ - ८४ - किम् कारणम् ।

२३ - ८४ - आत्मनः इति इयम् कर्तरि षष्ठी ।

२४ - ८४ - इच्छा इति अकारः भावे ।

२५ - ८४ - सः यदि एव आत्मनः इच्छा अथ अपि परस्य आत्मेच्छा एव असौ भवति ।

२६ - ८४ - न आत्मग्रहणेन इच्छा अभिसम्बध्यते ।

२७ - ८४ - किम् तर्हि ।

२८ - ८४ - सुबन्तम् अभिसम्बध्यते ।

२९ - ८४ - आत्मनः यत् सुबन्तम् इति ।

३० - ८४ - यदि आत्मग्रहणम् क्रियते छन्दसि परेच्छायाम् न प्राप्नोति ।

३१ - ८४ - म त्वा वृकाः अघायवः विदन् ।

३२ - ८४ - तस्मात् न अर्थः आत्मग्रहणेन ।

३३ - ८४ - इह कस्मात् न भवति ॒ राज्ञः पुत्रम् इच्छति इति ।

३४ - ८४ - असामर्थ्यात् ।

३५ - ८४ - कथम् असामर्थ्यम् ।

३६ - ८४ - सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति ।

३७ - ८४ - छन्दसि अपि तर्हि न प्राप्नोति ।

३८ - ८४ - म त्वा वृकाः अघायवः विदन् ।

३९ - ८४ - अस्ति अत्र विशेषः ।

४० - ८४ - अन्तरेण अपि अत्र तृतीयस्य पदस्य प्रयोगम् परेच्छा गम्यते ।

४१ - ८४ - कथम् पुनः अन्तरेण अपि अत्र तृतीयस्य पदस्य प्रयोगम् परेच्छा गम्यते ।

४२ - ८४ - ते च एव वृकाः एवमात्मकः हिंस्राः ।

४३ - ८४ - कः च आत्मनः अघम् एषितुम् अर्हति ।

४४ - ८४ - अतः अन्तरेण अपि अत्र तृतीयस्य पदस्य प्रयोगम् परेच्छा गम्यते ।

४५ - ८४ - यथा एव तर्हि छन्दसि अघशब्दात् परेच्छायाम् ख्यच् भवति एवम् भाषायाम् अपि प्राप्नोति ।

४६ - ८४ - अघम् इच्छति इति ।

४७ - ८४ - तस्मात् आत्मग्रहणम् कर्तव्यम् ।

४८ - ८४ - छन्दसि कथम् ।

४९ - ८४ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति छन्दसि अघशब्दात् परेच्छायाम् क्यच् इति यत् अयम् अश्वाघस्यात् इति क्यचि प्रत्कृते ईत्वबाधनार्थम् आकारम् शास्ति ।

५० - ८४ - अथ सुब्ग्रहणम् किमर्थम् ।

५१ - ८४ - सुबन्तात् उत्पत्तिः यथ स्यात् ।

५२ - ८४ - प्रातिपदिकात् मा भूत् इति ।

५३ - ८४ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

५४ - ८४ - न अस्ति अत्र विशेषः सुबन्तात् उत्पत्तौ सत्याम् प्रातिपदिकात् वा अयम् अस्ति विशेषः ।

५५ - ८४ - सुबन्तात् उत्पत्तौ सत्याम् पदसञ्ज्ञा सिद्धा भवति ।

५६ - ८४ - प्रातिपदिकात् उत्पत्तौ सत्याम् पदसञ्ज्ञा न प्राप्नोति ।

५७ - ८४ - ननु च प्रातिपदिकात् उत्पत्तौ सत्याम् पदसञ्ज्ञा सिद्धा ।

५८ - ८४ - कथम् ।

५९ - ८४ - आरभ्यते नः क्ये इति ।

६० - ८४ - तत् च अवश्यम् कर्तव्यम् सुबन्तात् उत्पत्तौ सत्याम् नियमार्थम् ।

६१ - ८४ - तत् एव प्रातिपदिकात् उत्पत्तौ सत्याम् विध्यर्थम् भविष्यति ।

६२ - ८४ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

६३ - ८४ - सुबन्तात् उत्पत्तिः यथ स्यात् ।

६४ - ८४ - धातोः मा भूत् इति ।

६५ - ८४ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

६६ - ८४ - धातोः सन् विधीयते ।

६७ - ८४ - सः बाधकः भविष्यति ।

६८ - ८४ - अनवकाशाः हि विधयः बाधकाः भवन्ति सावकाशः च सन् ।

६९ - ८४ - कः अवकाशः ।

७० - ८४ - परेच्छा ।

७१ - ८४ - न परेच्छायाम् सना भवितव्यम् ।

७२ - ८४ - किम् कारणम् ।

७३ - ८४ - समानकर्तृकात् इति उच्यते ।

७४ - ८४ - यावत् च इह आत्मग्रहणम् तावत् तत्र समानकर्तृकग्रहणम् ।

७५ - ८४ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

७६ - ८४ - सुबन्तात् उत्पत्तिः यथ स्यात् ।

७७ - ८४ - वाक्यात् मात् भूत् इति ।

७८ - ८४ - महान्तम् पुत्रम् इच्छति इति ।

७९ - ८४ - न वा भवति महापुत्रीयति इति ।

८० - ८४ - भवति यदा एतत् वाक्यम् भवति ।

८१ - ८४ - महान् पुत्रः महापुत्रः ।

८२ - ८४ - महापुत्रम् इच्छति महापुत्रीयति इति ।

८३ - ८४ - यदा तु एतत् वाक्यम् भवति महान्तम् पुत्रम् इच्छति इति तदा न भवितव्यम् तदा च प्राप्नोति ।

८४ - ८४ - तदा मा भूत् इति ।

१ - ६३ - अथ क्रियमाणे अपि सुब्ग्रहणे कस्मात् एव अत्र न भवति ।

२ - ६३ - सुबन्तम् हि एतत् वाक्यम् ।

३ - ६३ - न एतत् सुबन्तम् ।

४ - ६३ - कथम् ।

५ - ६३ - प्रत्ययग्रहणे यस्मात् तदादेः ग्रहणम् भवति इति ।

६ - ६३ - अथ यत् अत्र सुबन्तम् तस्मात् उत्पत्तिः कस्मात् न भवति ।

७ - ६३ - समानाधिकरणानाम् सर्वत्र अवृत्तिः अयोगात् एकेन ।

८ - ६३ - समानाधिकरणानाम् सर्वत्र एव वृत्तिः न भवति ।

९ - ६३ - क्व सर्वत्र ।

१० - ६३ - समासविधौ प्रत्ययविधौ ।

११ - ६३ - समासविधौ तावत् ।

१२ - ६३ - ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः ।

१३ - ६३ - महत् कष्टम् श्रितः इति ।

१४ - ६३ - प्रत्ययविधौ ।

१५ - ६३ - ऋद्धस्य उपगोः अपत्यम् ।

१६ - ६३ - महान्तम् पुत्रम् इच्छति ।

१७ - ६३ - इति ।

१८ - ६३ - किम् पुनः कारणम् समानाधिकरणानाम् सर्वत्र वृत्तिः न भवति ।

१९ - ६३ - अयोगात् एकेन ।

२० - ६३ - न हि एकेन पदेन योगः भवति ।

२१ - ६३ - इह तावत् ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः इति षष्ठ्यन्तेन सुबन्तेन सामर्थ्ये सति समासः विधीयते ।

२२ - ६३ - यत् च अत्र षष्थ्यन्तम् न तस्य सुबन्तेन सामर्थ्यम् ।

२३ - ६३ - यस्य च सामर्थ्यम् न तत् षष्ठ्यन्तम् ।

२४ - ६३ - वाक्यम् तत् ।

२५ - ६३ - ऋद्धस्य उपगोः अपत्यम् इति च ।

२६ - ६३ - षष्ठीसमर्थात् अपत्येन योगे प्रत्ययः विधीयते ।

२७ - ६३ - यत् च अत्र षष्ट्ःीसमर्थम् न तस्य अपतत्येन योगः यस्य च अप्तत्येन योगः न तत् षष्ठ्यन्तम् ।

२८ - ६३ - वाक्यम् तत् ।

२९ - ६३ - समानाधिकरणानाम् इति उच्यते ।

३० - ६३ - अथ व्यधिकरणानाम् कथम् ।

३१ - ६३ - राज्ञः पुत्रम् इच्छति इति ।

३२ - ६३ - एवम् तर्हि इदम् पठितव्यम् ।

३३ - ६३ - सविशेषणानाम् सर्वत्र अवृत्तिः अयोगात् एकेन ।

३४ - ६३ - द्वितीयानुपपत्तिः तु ।

३५ - ६३ - द्वितीया तु न उपपद्यते ।

३६ - ६३ - महान्तम् पुत्रम् इच्छति इति ।

३७ - ६३ - किम् कारणम् ।

३८ - ६३ - न पुत्रः इषिकर्म ।

३९ - ६३ - यदि पुत्रः न इषिकर्म न च अवश्यम् द्वितीया एव ।

४० - ६३ - किम् तर्हि ।

४१ - ६३ - सर्वाः द्वितीयादयः विभक्तयः ।

४२ - ६३ - महता पुत्रेण कृतम् ।

४३ - ६३ - महते पुत्राय देहि ।

४४ - ६३ - महः पुत्रात् आनय ।

४५ - ६३ - महतः पुत्रस्य स्वम् ।

४६ - ६३ - महति पुत्रे निधेहि ।

४७ - ६३ - तस्मात् न एवम् शक्यम् वक्तुम् न पुत्रः इषिकर्म इति ।

४८ - ६३ - पुत्र एव इषिकर्म ।

४९ - ६३ - तत्सामानाधिकरण्यात् द्वितीयादयः भविष्यन्ति ।

५० - ६३ - वृत्तिः तर्हि कस्मात् न भवति ।

५१ - ६३ - सविशेषणानाम् वृत्तिः न वृत्तस्य वा विशेषणम् न प्रयुज्यते इति वक्तव्यम् ।

५२ - ६३ - यदि सविशेषणानाम् वृत्तिः न वृत्तस्य वा विशेषणम् न प्रयुज्यते इति उच्यते मुण्डयति माणवकम् इति अत्र वृत्तिः न प्राप्नोति ।

५३ - ६३ - अमुण्डादीनाम् इति वक्तव्यम् ।

५४ - ६३ - तत् तर्हि वक्तव्यम् सविशेषणानाम् वृत्तिः न वृत्तस्य वा विशेषणम् न प्रयुज्यते अमुण्डादीनाम् इति ।

५५ - ६३ - न वक्तव्यम् ।

५६ - ६३ - वृत्तिः कस्मात् न भवति महान्तम् पुत्रम् इच्छति इति ।

५७ - ६३ - अगमकत्वात् ।

५८ - ६३ - इह समानार्थेन वाक्येन भवितव्यम् प्रत्ययान्तेन च ।

५९ - ६३ - यः च इह अर्थः वाक्येन गम्यते महान्तम् पुत्रम् इच्छति इति न असौ जातु चित् प्रत्ययान्तेन गम्यते महान्तम् पुत्रीयति इति ।

६० - ६३ - एतस्मात् हेतोः ब्रूमः अगमकत्वात् इति ।

६१ - ६३ - न ब्रूमः अपशब्दः स्यात् इति ।

६२ - ६३ - यत्र च गमकत्वम् भवति तत्र वृत्तिः ।

६३ - ६३ - तत् यथा मुण्डयति माणवकम् इति ।

१ - ७२ - अथ अस्य क्यजन्तस्य कानि साधनानि भवन्ति ।

२ - ७२ - भावः कर्ता च ।

३ - ७२ - अथ कर्म ।

४ - ७२ - न अस्ति कर्म ।

५ - ७२ - ननु च अयम् इषिः सकर्मकः यस्य अयम् अर्थे क्यच् विधीयते ।

६ - ७२ - अभिहितम् तत् कर्म अन्तर्भूतम् धात्वर्थः सम्पन्नः ।

७ - ७२ - न च इदानीम् अन्यत् कर्म अस्ति येन सकर्मकः स्यात् ।

८ - ७२ - कथम् तर्हि अयम् सकर्मकः भवति अपुत्रम् पुत्रम् इव आचरति पुत्रीयति माणवकम् इति ।

९ - ७२ - अस्ति अत्र विशेषः ।

१० - ७२ - द्वे हि अत्र कर्मणी उपमानकर्म उपमेयकर्म च ।

११ - ७२ - उपमानकर्म अन्तर्भूतम् ।

१२ - ७२ - उपमेयेन कर्मणा सकर्मकः भवति ।

१३ - ७२ - तत् यथा ।

१४ - ७२ - अपि काकः श्येनायते इति अत्र द्वौ कर्तारौ उपमानकर्ता च उपमेयकर्ता च. उपमानकर्ता अन्तर्भूतः ।

१५ - ७२ - उपेमेयकर्त्रा सक्र्तृकः भवति ।

१६ - ७२ - अयम् तर्हि कथम् सकर्मकः भवति ।

१७ - ७२ - मुण्डयति माणवकम् इति ।

१८ - ७२ - अत्र अपि द्वे कर्मणी सामान्यकर्म विशेषकर्म च ।

१९ - ७२ - सामान्यकर्म अन्तर्भूतम् ।

२० - ७२ - विशेषकर्मणा सकर्मकः भवति ।

२१ - ७२ - ननु च वृत्त्या एव अत्र न भवितव्यम् ।

२२ - ७२ - किम् कारणम् ।

२३ - ७२ - असामर्थ्यात् ।

२४ - ७२ - कथम् असामर्थ्यम् ।

२५ - ७२ - सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति ।

२६ - ७२ - न एषः दोषः ।

२७ - ७२ - न अत्र उभौ करोतियुक्तौ मुण्डः माणवकः च ।

२८ - ७२ - न हि माणवकः क्रियते ।

२९ - ७२ - यदा च उभौ करोतियुक्तौ भवतः न भवति तदा वृत्तिः ।

३० - ७२ - तत् यथा बलीवर्दम् करोति मुण्डम् च एनम् करोति इति ।

३१ - ७२ - कामम् तर्हि अनेन एव हेतुना क्यच् अपि कर्तव्यः माणवकम् मुण्डम् इच्छति इति ।

३२ - ७२ - न उभौ इषियुक्तौ इति ।

३३ - ७२ - न कर्तव्यः ।

३४ - ७२ - उभौ अत्र इषियुक्तौ मुण्डः माणवकः च ।

३५ - ७२ - कथम् ।

३६ - ७२ - न हि असौ मौण्ड्यमात्रेण सन्तोषम् करोति ।

३७ - ७२ - माणवकस्थम् असौ मौण्ड्यम् इच्छति ।

३८ - ७२ - इह अपि तर्हि न प्राप्नोति मुण्डयति माणवकम् इति ।

३९ - ७२ - अत्र अपि हि उभौ करोतियुक्त मुण्डः माणवकः च ।

४० - ७२ - न हि असौ मौण्ड्यमात्रेण सन्तोषम् करोति ।

४१ - ७२ - माणवकस्थम् असु मौण्ड्यम् निर्वर्तयति ।

४२ - ७२ - एवम् तर्हि मुण्डादयः गुअणवचनाः ।

४३ - ७२ - गुणवचनाः च सापेक्षाः ।

४४ - ७२ - वचनात् सापेक्षाणाम् अपि वृत्तिः भविष्यति ।

४५ - ७२ - अथ वा धातवः एव मुण्डादयः ।

४६ - ७२ - न न एव हि अर्थाः आदिश्यन्ते क्रियावचनता च गम्यते ।

४७ - ७२ - अथ वा न इदम् उभयम् युगपत् भवति वाक्यम् च प्रत्ययः च ।

४८ - ७२ - यदा वाक्यम् न तदा प्रत्ययः ।

४९ - ७२ - यदा प्रत्ययः सामान्येन तदा वृत्तिः ।

५० - ७२ - तत्र अव्श्यम् विशेषार्थिना विशेषः अनुप्रयोक्तव्यः ।

५१ - ७२ - मुण्डयति ।

५२ - ७२ - कम् ।

५३ - ७२ - माणवकम् इति ।

५४ - ७२ - मुण्डविशिष्टेन वा करोतिन तम् आप्तुम् इच्छति ।

५५ - ७२ - अथ वा उक्तम् एतत् ।

५६ - ७२ - न अत्र व्यापारः अनुगन्तव्यः इति ।

५७ - ७२ - गमक्त्वात् इह वृत्तिः भविष्यति ।

५८ - ७२ - मुण्डयति माणवकम् इति ।

५९ - ७२ - अथ इह क्यचा भवितव्यम् ।

६० - ७२ - इष्टः पुत्रः ।

६१ - ७२ - इष्यते पुत्रः इति ।

६२ - ७२ - के चित् तावत् आहुः न भवितव्यम् इत् ।

६३ - ७२ - किम् कारणम् ।

६४ - ७२ - स्वशब्देन उक्तत्वात् इति ।

६५ - ७२ - अपरे आहुः ॒ भवितव्यम् इति ।

६६ - ७२ - किम् कारणम् ।

६७ - ७२ - धात्वर्थे अयम् क्यच् विधीयते ।

६८ - ७२ - सः च धात्वर्थः केन चित् एव शब्देन निर्देष्टव्यः इति ।

६९ - ७२ - इहभवन्तः तु आहुः न भवितव्यम् इति ।

७० - ७२ - किम् कारणम् ।

७१ - ७२ - इह समानार्थेन वाक्येन भवितव्यम् प्रत्ययान्तेन च ।

७२ - ७२ - यः च इह अर्थः वाक्येन गम्यते इष्टः पुत्रः इष्यते पुत्रः इति न असौ जातु चित् प्रत्ययान्तेन गम्यते ।

१ - १३ - क्यचि मान्ताव्ययप्रतिषेधः ।

२ - १३ - क्यचि मान्ताव्ययानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - १३ - इह मात् भूत् ।

४ - १३ - इदम् इच्छति ।

५ - १३ - किम् इच्छति ।

६ - १३ - उच्चैः इच्छति ।

७ - १३ - नीचैः इच्छति ।

८ - १३ - गोसमानाक्षरनान्तात् इति एके ।

९ - १३ - गाम् इच्छति गव्यति ।

१० - १३ - समानाक्षरात् ।

११ - १३ - दधीयति मधति कर्त्रीयति हर्त्रीयति ।

१२ - १३ - नान्तात् ।

१३ - १३ - राजीयति तक्षीयति ।

१ - ३८ - किमर्थः चकारः ।

२ - ३८ - स्वरार्थः ।

३ - ३८ - चितः अन्तः उदात्तः भवति इति अन्तोदात्तत्वम् यथा स्यात् ।

४ - ३८ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

५ - ३८ - धातुस्वरेण अपि एतत् सिद्धम् ।

६ - ३८ - ककारस्य तर्हि इत्सञ्ज्ञापरित्राणार्थः आदितः चकारः कर्तव्यः ।

७ - ३८ - अतः उत्तरम् पठति ।

८ - ३८ - काम्यचः चित्करणानर्थक्यम् कस्य इदर्थाभावात् ।

९ - ३८ - काम्यचः चित्करणम् अनर्थकम् ।

१० - ३८ - ककारस्य तर्हि इत्सञ्ज्ञा कस्मात् न भवति ।

११ - ३८ - इदर्थाभावात् ।

१२ - ३८ - इत्कार्याभावात् अत्र इत्सञ्ज्ञा न भविष्यति ।

१३ - ३८ - ननु च लोपः एव इत्कार्यम् ।

१४ - ३८ - अकार्यम् लोपः ।

१५ - ३८ - इह हि शब्दस्य कार्यार्थः वा भवति उपदेशः श्रवणार्थः वा ।

१६ - ३८ - कर्यम् च इह न अस्ति ।

१७ - ३८ - कार्ये असति यदि श्रवणम् अपि न स्यात् उपदेशः अनर्थकः स्यात् ।

१८ - ३८ - इदम् तर्हि इत्कार्यम् ।

१९ - ३८ - अग्निचित्कम्यति ।

२० - ३८ - किति इति गुणप्रतिषेधः यथा स्यात् ।

२१ - ३८ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

२२ - ३८ - सार्वधातुकार्धधातुकयोः अङ्गस्य गुणः उच्यते ।

२३ - ३८ - धातोः च विहितः प्रत्ययः शेषः आर्धधातुकसञ्ज्ञाम् लभते ।

२४ - ३८ - न च अयम् धातोः विधीयते ।

२५ - ३८ - इदम् तर्हि ।

२६ - ३८ - उपयट्काम्यति ।

२७ - ३८ - किति इति सम्प्रसारणम् यथा स्यात् ।. एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

२८ - ३८ - यजादिभिः अत्र कितम् विशेषयिष्यामः ।

२९ - ३८ - यजादीनाम् यः कित् इति ।

३० - ३८ - कः च यजादीनाम् कित् ।

३१ - ३८ - यजादिभ्यः यः विहितः इति ।

३२ - ३८ - अथ अपि कथम् चित् इत्कार्यम् स्यात् ।

३३ - ३८ - एवम् अपि न दोषः ।

३४ - ३८ - क्रियते न्यासे एव द्विचकारकः निर्देशः ।

३५ - ३८ - सुपः आत्मनः क्यच् च्काम्यत् च इति ।

३६ - ३८ - अथ वा छान्दसम् एतत् ।

३७ - ३८ - दृष्टानुविधिः छन्दसि भवति ।

३८ - ३८ - न च अत्र सम्प्रसारणम् दृश्यते ।

१ - ३ - अधिकरणात् च ।

२ - ३ - अधिकरणात् च इति वक्तव्यम् ।

३ - ३ - प्रासादयति कुट्याम् कुटीयति प्रासादे इति अत्र अपि यथा स्यात् ।

१ - २५ - सलोपसन्नियोगेन अयम् क्यङ् विधीयते ।

२ - २५ - तेन यत्र एव सलोपः तत्र एव स्यात् ।

३ - २५ - पयायते ।

४ - २५ - इह न स्यात् ।

५ - २५ - अपि काकः श्येनायते ।

६ - २५ - न एषः दोषः ।

७ - २५ - प्रधान्शिष्टः क्यङ् ।

८ - २५ - अन्वाचयशिष्टः सलोपः ।

९ - २५ - यत्र च सकारम् पश्यसि इति ।

१० - २५ - तत् यथ ।

११ - २५ - कः चित् उक्तः ग्रामे भिक्षाम् चर देवदत्तम् च आनय इति ।

१२ - २५ - सः ग्रामे भिक्षाम् चरति ।

१३ - २५ - यदि देवदत्तम् पश्यति तम् अपि आनयति ।

१४ - २५ - सलोपः वा ।

१५ - २५ - सलोपः वा इति वक्तव्यम् ।

१६ - २५ - पयायते पयस्यते ।

१७ - २५ - ओजोप्सरसोः नित्यम् ।

१८ - २५ - ओजोप्सरसोः नित्यम् सलोपः वक्तव्यः ।

१९ - २५ - ओजायमानम् यः अहिम् जघान ।

२० - २५ - अप्सरायते ।

२१ - २५ - अप्रः आह सलोपः अप्सरसः एव ।

२२ - २५ - पयस्यते इति एव भवितव्यम् इति ।

२३ - २५ - कथम् ओजायमानम् यः अहिम् जघन इति ।

२४ - २५ - छान्दसः प्रयोगः ।

२५ - २५ - छन्दसि च दृष्टानुविधिः विधीयते ।

१ - २९ - आचारे गल्भक्लीबहोडेभ्यः क्विप् वा ।

२ - २९ - आचारे गल्भक्लीबहोडेभ्यः क्विप् वा वक्तव्यः ।

३ - २९ - अवगल्भते अवगल्भायते ।

४ - २९ - क्लीब ।

५ - २९ - विक्लीबते विक्लीबायते ।

६ - २९ - क्लीब ।

७ - २९ - होड ।

८ - २९ - विहोडते विहोडायते ।

९ - २९ - किम् प्रयोजनम् ।

१० - २९ - क्रियावचनता यथा स्यात् ।

११ - २९ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

१२ - २९ - धातवः एव गल्भादयः ।

१३ - २९ - न च एव हि अर्थाः आदिश्यन्ते क्रियावचनता च गम्यते ।

१४ - २९ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

१५ - २९ - अवगल्भा विक्लीबा विहोडा ।

१६ - २९ - अ प्रत्ययात् इति अकारः यथा स्यात् ।

१७ - २९ - मा भूत् एवम् ।

१८ - २९ - गुरोः च हलः इति एवम् भविष्यति ।

१९ - २९ - इदम् तर्हि ।

२० - २९ - अवगल्भाम् चक्रे ।

२१ - २९ - विक्लीबाम् चक्रे ।

२२ - २९ - विहोडाम् चक्रे ।

२३ - २९ - कास्प्रत्ययात् आम् अमन्त्रे इति आम् यथा स्यात् ।

२४ - २९ - अपरः आह ॒ सर्वप्रातिपदिकेभ्यः आचारे क्विप् वक्तव्यः अश्वति गर्दभति इति एवमर्थम् ।

२५ - २९ - न तर्हि इदानीम् गल्भाद्यनुक्रमणम् कर्तव्यम् ।

२६ - २९ - कर्तव्यम् च ।

२७ - २९ - किम् प्रयोजनम् ।

२८ - २९ - आत्मनेपदार्थम् अनुबन्धान् आसङ्क्ष्यामि इति ।

२९ - २९ - गल्भ क्लीब होड ।

१ - ६ - हलः लोपसन्नियोगेन अयम् क्यङ् विधीयते ।

२ - ६ - तेन यत्र एव हलः लोपः तत्र एव प्रसज्येत ।

३ - ६ - न एषः दोषः ।

४ - ६ - प्रधानशिष्टः क्यङ् ।

५ - ६ - अन्वाचयशिष्टः हलः लोपः ।

६ - ६ - यत्र च हलम् पश्यसि इति ।

१ - ३० - भृशादिषु अभूततद्भावग्रहणम् ।

२ - ३० - भृशादिषु अभूततद्भावग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - ३० - इह मा भूत् ।

४ - ३० - क्व दिवा भृशाः भवन्ति इति ।

५ - ३० - च्विप्रतिषेधानर्थक्यम् च भवत्यर्थे क्यङ्वचनात् । च्विप्रतिषेधः च अनर्थकः ।

६ - ३० - किम् कारणम् ।

७ - ३० - भवत्यर्थे क्यङ्वचनात् ।

८ - ३० - भवत्यर्थे हि क्यङ् विधीयते ।

९ - ३० - भवतियोगे च्विविधानम् । भवतिना योगे च्विः विधीयते ।

१० - ३० - तत्र च्विना उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य क्यङ् न भविष्यति ।

११ - ३० - डाजन्तात् अपि तर्हि न प्राप्नोति ।

१२ - ३० - पटपटायते ।

१३ - ३० - डाच् अपि हि भवतिना योगे विधीयते ।

१४ - ३० - भवत्यर्थे क्यष् ।

१५ - ३० - डाचि वचनप्रामाण्यात् ।

१६ - ३० - डाचि वचनप्रामाण्यात् भविष्यति ।

१७ - ३० - किम् वचनप्रामाण्यम् ।

१८ - ३० - लोहितादिडाज्भ्यः क्यष् इति ।

१९ - ३० - इह किम् चित् अक्रियमाणम् चोद्यते किम् चित् क्रियमाणम् प्रत्याख्यायते ।

२० - ३० - सः सूत्रभेदः कृतः भवति ।

२१ - ३० - यथान्यासम् एव अस्तु ।

२२ - ३० - ननु च उक्तम् इह कस्मात् न भवति क्व दिवा भृशाः भवन्ति इति ।

२३ - ३० - नञिवयुक्तम् अन्यसदृशाधिकरणे तथा हि अर्थगतिः ।

२४ - ३० - नञ्युक्तम् इवयुक्तम् व यत् किम् चित् इह दृश्यते तत्र अन्यस्मिन् तत्सदृशे कार्यम् विज्ञायते ।

२५ - ३० - तथा हि अर्थः गम्यते ।

२६ - ३० - अब्राह्मणम् आनय इति उक्ते ब्राह्मणसदृशः आनीयते ।

२७ - ३० - न असौ लोष्टम् आनीय कृती भवति ।

२८ - ३० - एवम् इह अपि अच्वेः इति च्विप्रतिषेधात् अन्यस्मिन् अच्व्यन्ते च्विसदृशे कार्यम् विज्ञास्यते ।

२९ - ३० - किम् च अतः अन्यत् अद्व्यन्तम् च्विसदृसम् ।

३० - ३० - अभूततद्भावः ।

१ - ४९ - इह काः चित् प्रकृतयः सोपसर्गाः पठ्यन्ते ॒ अभिमनस् , सुमनस् , उन्मनस् , दुर्मनस् ।

२ - ४९ - तत्र विचार्यते ॒ भृशादिषु उपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणम् वा स्यात् ॒ अभिभवतौ सुभवतौ उद्भवतौ दुर्भवतौ इति ।

३ - ४९ - प्रकृत्यर्थविशेषणम् वा ।

४ - ४९ - अभिमनस्शब्दात् सुमनस्शब्दात् उन्मनस्शब्दात् दुर्मनस्शब्दात् इति ।

५ - ४९ - युक्तम् पुनः इदम् विचारयतुम् ।

६ - ४९ - ननु तेन असन्दिग्धेन प्रकृत्यर्थविशेषणम् भवितव्यम् यावता प्राक् प्रकृतेः पठ्यन्ते ।

७ - ४९ - यदि हि प्रत्ययार्थविशेषणम् स्यात् प्राक् भवतेः पठ्येरन् ।

८ - ४९ - न इमे शक्याः प्राक् भवतेः पठितुम् ।

९ - ४९ - एवम् विशिष्टे हि प्रत्ययाऋथे भृशादिमात्रात् उत्पत्तिः प्रसज्येत ।

१० - ४९ - तस्मात् न एवम् शक्यम् कर्तुम् ।

११ - ४९ - न चेत् एवम् जायते विचारणा ।

१२ - ४९ - कः च अत्र विशेषः ।

१३ - ४९ - भृशादिषु उपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणम् इति चेत् स्वरे दोषः ।

१४ - ४९ - भृशादिषु उपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणम् इति चेत् स्वरे दोषः भवति ।

१५ - ४९ - अभिमनायते ।

१६ - ४९ - तिङ् अतिङः इति निघातः प्रसज्यते ।

१७ - ४९ - अस्तु तर्हि प्रकृत्यर्थविशेषणम् ।

१८ - ४९ - सोपसर्गात् इति चेत् अटि दोषः । सोपसर्गात् इति चेत् अटि दोषः भवति ।

१९ - ४९ - स्वमनयत इति ।

२० - ४९ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते ॒ अटि दोषः भवति इति ।

२१ - ४९ - अड्ल्यव्द्विर्वचनेषु इति वक्तव्यम् ।

२२ - ४९ - अटि ॒ उदाहृतम् ।

२३ - ४९ - ल्यपि ॒ सुमनाय्य ।

२४ - ४९ - द्विर्वचने ॒ अभिमिमनायिषते ।

२५ - ४९ - न एषः दोषः ।

२६ - ४९ - अवश्यम् सङ्ग्रामयतेः सोपसर्गात् उत्पत्तिः वक्तव्या असङ्ग्रामयत शूरः इति एवमर्थम् ।

२७ - ४९ - तत् नियमार्थम् भविष्यति ।

२८ - ४९ - सङ्ग्रामयतेः एव सोपसर्गात् न अन्यस्मात् सोपसर्गात् इति ।

२९ - ४९ - यदि नियमः क्रियते स्वरः न सिध्यति ।

३० - ४९ - एवम् तर्हि भृशादिषु उपसर्गस्य पराङ्गवद्भावम् वक्ष्यामि ।

३१ - ४९ - यदि पराङ्गवद्भावः उच्यते अड्ल्यव्द्विर्वचनानि न सिध्यन्ति ।

३२ - ४९ - स्वरविधौ इति वक्ष्यामि ।

३३ - ४९ - एवम् च कृत्वा अस्तु प्रत्ययार्थविशेषणम् ।

३४ - ४९ - ननु च उक्तम् भृशादिषु उपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणम् इति चेत् स्वरे दोषः इति ।

३५ - ४९ - स्वरे पराङ्गवद्भावेन परिहृतम् ।

३६ - ४९ - अयम् तर्हि प्रत्ययार्थविशेषणे सति दोषः ।

३७ - ४९ - क्यङा उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य उपसर्गस्य प्रयोगः न प्राप्नोति ।

३८ - ४९ - किम् कारणम् ।

३९ - ४९ - उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति ।

४० - ४९ - तत् यथा ।

४१ - ४९ - अपि काकः श्येनायते इति क्यङा उक्तत्वात् आचारार्थस्य आङः प्रयोगः न भवति ।

४२ - ४९ - अस्ति अत्र विशेषः ।

४३ - ४९ - एकेन अत्र विशिष्टे प्रत्ययार्थे प्रत्ययः उत्पद्यते इह पुनः अनेकेन ।

४४ - ४९ - तत्र मनायते इति उक्ते सन्देहः स्यात् अभिभवतौ सुभवतौ दुर्भवतौ इति ।

४५ - ४९ - तत्र असन्देहार्थम् उपसर्गः प्रयुज्यते ।

४६ - ४९ - यत्र तर्हि एकेन ।

४७ - ४९ - उत्पुच्छयते ।

४८ - ४९ - अत्र अपि अनेकेन ।

४९ - ४९ - पुच्छात् उदसने पुच्छात् व्यसने पुच्छात् पर्यसने इति ।

१ - ५१ - किमर्थः ककारः ।

२ - ५१ - क्ङिति इति गुणप्रतिषेधः यथा स्यात् ।

३ - ५१ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - ५१ - सार्वधातुकार्धधातुकयोः अङ्गस्य गुणः उच्यते ।

५ - ५१ - धातोः च विहितः प्रत्ययः शेषः आर्धधातुकसञ्ज्ञाम् लभते ।

६ - ५१ - न च अयम् धातोः विधीयते ।

७ - ५१ - लोहितादीनि प्रातिपदिकानि ।

८ - ५१ - सामान्यग्रहणार्थः तर्हि ।

९ - ५१ - क्व सामान्यग्रहणेन अर्थः ।

१० - ५१ - नः क्ये इति ।

११ - ५१ - न अयम् नान्तात् विधीयते ।

१२ - ५१ - इह तर्हि ।

१३ - ५१ - यस्य हलः क्यस्य विभाषा इति ।

१४ - ५१ - न अयम् हलन्तात् विधीयते ।

१५ - ५१ - इह तर्हि ।

१६ - ५१ - आपत्ययस्य च तद्धिते अनाति क्यच्व्योः च इति ।

१७ - ५१ - न अयम् आपत्यात् विधीयते ।

१८ - ५१ - इह तर्हि ।

१९ - ५१ - क्यात् छन्दसि इति ।

२० - ५१ - यात् छन्दसि इति एतावत् वक्तव्यम् चरण्यूः तुरण्युः भुरण्युः इति एवमर्थम् ।

२१ - ५१ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

२२ - ५१ - यत् तत् अकृत्यकारे इति दीर्घत्वम् तत्र क्ङिद्ग्रहणम् अनुवर्तते ।

२३ - ५१ - तत् इह अपि यथा स्यात् ।

२४ - ५१ - लोहितायते ।

२५ - ५१ - किम् पुनः कारणम् तत्र क्ङिद्ग्रहणम् अनुवर्तते ।

२६ - ५१ - इह मा भूत् ।

२७ - ५१ - उरुया धृष्णुया इति ।

२८ - ५१ - यदि क्ङिद्ग्रहणम् अनुवर्तते íत्र्यम् इति पितुः रीङ्भावः न प्राप्नोति ।

२९ - ५१ - रीङ्भावे क्ङिद्ग्रहणम् निवर्तिष्यते ।

३० - ५१ - यदि निवर्तते कथम् असूया वसूया च यमामहे ।

३१ - ५१ - असूयतेः असूया वसूयतेः वसूया ।

३२ - ५१ - अथ वा छान्दसम् एतत् ।

३३ - ५१ - दृष्टानुविधिः च छन्दसि भवति इति ।

३४ - ५१ - यदि छान्दसत्वम् हेतुः न अर्थः क्ङिद्ग्रहणेन अनुवर्तमानेन ।

३५ - ५१ - कस्मात् न भवति उरुया धृष्णुया इति ।

३६ - ५१ - छान्दसत्वात् ।

३७ - ५१ - अथ वा अस्तु अत्र दीर्घत्वम् ।

३८ - ५१ - छान्दसम् ह्रस्वत्वम् भविष्यति ।

३९ - ५१ - तत् यथा उपगायन्तु माम् पत्नयः गर्भिणयः युवतयः इति ।

४० - ५१ - अथ किमर्थः षकारः ।

४१ - ५१ - विशेषणार्थः ।

४२ - ५१ - क्व विशेषणार्थेन अर्थः ।

४३ - ५१ - वा क्यषः इति ।

४४ - ५१ - वा यात् इति हि उच्यमाने अतः अपि प्रसज्येत ।

४५ - ५१ - न एतत् असि प्रयोजनम् ।

४६ - ५१ - परस्मैपदम् इति उच्यते ।

४७ - ५१ - न च अतः परस्मैपदम् न अपि आत्मनेपदम् पश्यामः ।

४८ - ५१ - सामान्यग्रहणाविघातार्थः तर्हि भविष्यति ।

४९ - ५१ - क्व सामान्यग्रहणाविघातार्थेन अर्थः ।

५० - ५१ - क्यात् छन्दसि इति ।

५१ - ५१ - यात् छन्दसि इति एवम् वक्तव्यम् चरण्यूः तुरण्युः भुरण्युः इति एवमर्थम् ।

१ - ८ - लोहितडाज्भ्यः क्यष्वचनम् ।

२ - ८ - लोहितडाज्भ्यः क्यष् वक्तव्यः ।

३ - ८ - लोहितायति लोहितायते पटपटायति पटपटायते ।

४ - ८ - अथ अन्यानि लोहितादीनि ।

५ - ८ - भृशादिषु इतराणि ।

६ - ८ - भृशादिषु इतराणि पठितव्यानि ।

७ - ८ - किम् प्रयोजनम् ।

८ - ८ - ङितः इति आत्मनेपदम् यथा स्यात् इति ।

१ - २६ - कष्टाय इति किम् निपात्यते ।

२ - २६ - कष्टशब्दात् चतुर्थीसमर्थात् क्रमणे अनार्जवे क्य्ङ् निपात्यते ।

३ - २६ - कष्टाय कर्मणे क्रामति कष्टायते ।

४ - २६ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते ॒ कष्टाय इति ।

५ - २६ - सत्त्रकक्षकष्टगहनेभ्यः कण्वचिकीर्षायाम् ।

६ - २६ - सत्त्रकक्षकष्टगहनेभ्यः कण्वचिकीर्षायाम् इति वक्तव्यम् ।

७ - २६ - सत्त्रायते ।

८ - २६ - सत्त्र. ककष. कक्षायते ।

९ - २६ - कष्ट ।

१० - २६ - कष्टायते ।

११ - २६ - कष्ट ।

१२ - २६ - गहन ।

१३ - २६ - गहनायते ।

१४ - २६ - अपरः आह॒. सत्त्रादिभ्यः चतुर्थ्यन्तेभ्यः क्रमणे अनार्जवे क्यङ् वक्तव्यः ।

१५ - २६ - एतानि एव उदाहरणानि ।

१६ - २६ - सत्त्रादिभ्यः इति किमर्थम् ।

१७ - २६ - कुटिलाय क्रामति अनुवाकाय ।

१८ - २६ - चतुर्थ्यन्तेभ्यः इति किमर्थम् ।

१९ - २६ - अजः कष्टम् क्रामति ।

२० - २६ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

२१ - २६ - न वक्तव्यम् ।

२२ - २६ - न एतत् प्रत्ययान्तनिपातनम् ।

२३ - २६ - किम् तर्हि ।

२४ - २६ - तादर्थ्ये एषा चतुर्थी ।

२५ - २६ - कष्टाय यत् प्रातिपदिकम् ।

२६ - २६ - कष्टार्थे यत् प्रातिपदिकम् इति ।

१ - १६ - रोमन्थे इति उच्यते ।

२ - १६ - कः रोमन्थः नाम ।

३ - १६ - उद्गीर्णस्य वा अवगीर्णस्य वा मन्थः रोमन्थः इति ।

४ - १६ - यदि एवम् हनुचलने इति वक्तव्यम् ।

५ - १६ - इह मा भूत् ।

६ - १६ - कीटः रोमथम् वर्तयति ।

७ - १६ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

८ - १६ - न वक्तव्यम् ।

९ - १६ - कस्मात् न भवति ।

१० - १६ - कीटः रोमथम् वर्तयति इति ।

११ - १६ - अनभिधानात् ।

१२ - १६ - तपसः परस्मैपदम् च ।

१३ - १६ - तपसः परस्मैपदम् च इति वक्तव्यम् ।

१४ - १६ - तपः चरति तपस्यति ।

१५ - १६ - कथम् तपस्यते लोकजिगीषुः अग्नेः ।

१६ - १६ - छान्दसत्वात् भविष्यति ।

१ - २ - फेनात् च इति वक्तव्यम् ।

२ - २ - फेनायते ।

१ - २४ - अटाट्ताशीकाकोटापोटासोटाप्रुष्टाप्लुष्टाग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२ - २४ - अटा ।

३ - २४ - अटायते ।

४ - २४ - अट्टा ।

५ - २४ - अट्टायते ।

६ - २४ - शीका ।

७ - २४ - शीकायते ।

८ - २४ - कोटा ।

९ - २४ - कोटायते ।

१० - २४ - पोटा ।

११ - २४ - पोटायते ।

१२ - २४ - सोटा ।

१३ - २४ - सोटायते ।

१४ - २४ - प्रुष्टा ।

१५ - २४ - प्रुष्टयते ।

१६ - २४ - प्लुष्टा ।

१७ - २४ - प्लुष्टायते ।

१८ - २४ - सुदिनदुर्दिनाभ्याम् च ।

१९ - २४ - सुदिनदुर्दिनाभ्याम् च इति वक्तव्यम् ।

२० - २४ - सुदिनायते ।

२१ - २४ - दुर्दिनायते ।

२२ - २४ - नीहारात् च ।

२३ - २४ - नीहारात् च इति वक्तव्यम् ।

२४ - २४ - नीहारायते ।

१ - १२ - कर्तृवेदनायाम् इति किमर्थम् ।

२ - १२ - इह मा भूत् ।

३ - १२ - सुखम् वेदयते प्रसाधकः देवदत्तस्य ।

४ - १२ - कर्तृवेदनायाम् इति उच्यमाने अपि अत्र प्राप्नोति ।

५ - १२ - किम् कारणम् ।

६ - १२ - कर्तुः इति इयम् कर्तरि षष्ठी ।

७ - १२ - वेदनायाम् इति च अनः भावे ।

८ - १२ - सः यदि एव आत्मनः वेदयते अथ अपि परस्य कर्तृवेदना एव असौ भवति ।

९ - १२ - न कर्तृग्रहणेन वेदना अभिसम्बध्यते ।

१० - १२ - किम् तर्हि ।

११ - १२ - सुखादीनि अभिसम्बध्यन्ते ।

१२ - १२ - कर्तुः यानि सुखादीनि ।

१ - १४ - नमसः क्यचि द्वितीयानुपपत्तिः ।

२ - १४ - नमसः क्यचि द्वितीया न उपपद्यते ।

३ - १४ - नमस्यति देवान् ।

४ - १४ - किम् कारणम् ।

५ - १४ - नमःशब्देन योगे चतुर्थी विधीयते ।

६ - १४ - सा प्राप्नोति ।

७ - १४ - प्रकृत्यन्तरत्वात् सिद्धम् ।

८ - १४ - नमःशब्देन योगे चतुर्थी विधीयते नमस्यतिशब्दः च अयम् ।

९ - १४ - ननु च नमस्यतिशब्दे नमःशब्दः अस्ति ।

१० - १४ - तेन योगे प्राप्नोति ।

११ - १४ - न एषः दोषः ।

१२ - १४ - अर्थवतः नमःसाब्दस्य ग्रहणम् ।

१३ - १४ - न च नमस्यतिशब्दे नमःशब्दः अर्थवान् ।

१४ - १४ - अथ वा उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिः बलीयसी इति द्वितीया भविष्यति ।

१ - ४३ - क्यजादिषु प्रत्ययार्थनिर्देशः ।

२ - ४३ - क्यजादिषु प्रत्ययार्थनिर्देशः कर्तव्यः ।

३ - ४३ - नमसः पूजायाम् ।

४ - ४३ - वरिवसः परिचर्यायाम् ।

५ - ४३ - चित्रङः आश्चर्ये ।

६ - ४३ - भाण्डात् समाचयने ।

७ - ४३ - चीवरात् अर्जने परिधाने वा ।

८ - ४३ - पुच्छात् उदसने व्य्ससने च इति ।

९ - ४३ - किम् प्रयोजनम् ।

१० - ४३ - क्रियावचनता यथा स्यात् ।

११ - ४३ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

१२ - ४३ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति क्रियावचनाः क्यजादयः इति यत् अयम् सनाद्यन्ताः धातवः इति धातुसञ्ज्ञाम् शास्ति ।

१३ - ४३ - धातुसञ्ज्ञावचने एतत् प्रयोजनम् ॒ धातोः इति तव्यदादीनाम् उत्पत्तिः यथा स्यात् ।

१४ - ४३ - यदि च अत्र क्रियावचनता न स्यात् धातुसञ्ज्ञावचनम् अनर्थकम् स्यात् ।

१५ - ४३ - सत्याम् अपि धातुसञ्ज्ञायाम् तव्यदादयः न स्युः ।

१६ - ४३ - किम् कारणम् ।

१७ - ४३ - साधने ताव्यादयः विधीयन्ते साधनम् च क्रियायाः ।

१८ - ४३ - क्रियाभावात् साधनाभावः ।

१९ - ४३ - साधनाभावात् सत्याम् अपि धातुसञ्ज्ञायाम् तव्यदादयः न स्युः ।

२० - ४३ - पश्यति तु आचार्यः क्रियावचनाः क्यजादयः इति ततः सनाद्यन्ताः धातवः इति धातुसञ्ज्ञाम् शास्ति ।

२१ - ४३ - ननु च इदम् प्रयोजनम् स्यात् ।

२२ - ४३ - परसाधने उत्पत्तिम् वक्ष्यामि इति ।

२३ - ४३ - न परसाधने उत्पत्त्या भवितव्यम् ।

२४ - ४३ - किम् कारणम् ।

२५ - ४३ - साधनम् इति सम्बन्धिशब्दः अयम् ।

२६ - ४३ - सम्बन्धिशब्दाः च पुनः एवमात्मकाः यत् उत सम्बन्धिनम् आक्षिपन्ति ।

२७ - ४३ - तत् यथा ।

२८ - ४३ - मातरि वर्तितत्व्यम् , पितरि शुश्रूषितव्यम् इति ।

२९ - ४३ - न च उच्यते स्वस्याम् मातरि स्वस्मिन् वा पितरि इति , सम्बन्धात् च एतत् गम्यते या यस्य माता यः च यस्य पिता इति ।

३० - ४३ - एवम् इह अपि सम्बन्धात् एतत् गन्तव्यम् यस्य धातोः यत् साधनम् इति ।

३१ - ४३ - अथ वा धातवः एव क्यजादयः ।

३२ - ४३ - न च एव हि अर्थाः आदिश्यन्ते ।

३३ - ४३ - क्रियावचनता च गम्यते ।

३४ - ४३ - कः खलु अपि पचादीनाम् क्रियावचनत्वे यत्नम् करोति ।

३५ - ४३ - येन एव खलु अपि हेतुना पचादयः क्रियावचनाः तेन एव क्यजादयः अपि ।

३६ - ४३ - एवमर्थम् आचार्यः चित्रयति ।

३७ - ४३ - क्व चित् अर्थान् आदिशति क्व चित् न ।

३८ - ४३ - एवम् अपि अर्थादेशनम् कर्तव्यम् ।

३९ - ४३ - कथम् इमे अबुधाः बुध्येरन् इति ।

४० - ४३ - अथ वा शक्यम् आदेशनम् अकर्तुम् ।

४१ - ४३ - कथम् ।

४२ - ४३ - करणे इति वर्तते ।

४३ - ४३ - करणम् च करोतेः करोतिः च क्रियासामान्ये वर्तते ।

१ - २९ - इमौ हलिकली स्तः इकारान्तौ ।

२ - २९ - अस्ति हलशब्दः कलशब्दः च अकारान्तः ।

३ - २९ - कयोः इदम् ग्रहणम् ।

४ - २९ - यौ इकारान्तौ तयोः अत्वम् निपात्यते ।

५ - २९ - किम् प्रयोजनम् ।

६ - २९ - हलिकल्योः अत्वनिपातनम् सन्वद्भावप्रतिषेधार्थम् ।

७ - २९ - हलिकल्योः अत्वनिपातनम् क्रियते सन्वद्भावः मा भूत् इति ।

८ - २९ - अजहलत् अचकलत् ।

९ - २९ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

१० - २९ - इकारलोपे कृते अग्लोपिनाम् न इति प्रतिषेधः भविष्यति ।

११ - २९ - वृद्धौ कृतायाम् लोपः ।

१२ - २९ - तत् न अग्लोपि अङ्गम् भवति ।

१३ - २९ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

१४ - २९ - वृद्धिः क्रियताम् अग्लोपः इति ।

१५ - २९ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

१६ - २९ - परत्वात् वृद्धिः ।

१७ - २९ - नित्यः लोपः ।

१८ - २९ - कृतायाम् अपि वृद्धौ प्राप्नोति अकृतायाम् अपि प्राप्नोति ।

१९ - २९ - अनित्यः लोपः ।

२० - २९ - अन्यस्य कृतायाम् वृद्धौ प्राप्नोति अन्यस्य अकृतायाम् ।

२१ - २९ - शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति ।

२२ - २९ - वृद्धिः अपि अनित्या ।

२३ - २९ - अन्यस्य कृते लोपे प्राप्नोति अन्यस्य अकृते ।

२४ - २९ - शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति ।

२५ - २९ - उभयोः अनित्ययोः परत्वात् वृद्धिः ।

२६ - २९ - वृद्धौ कृतायाम् लोपः ।

२७ - २९ - तत् न अग्लोपि अङ्गम् भवति ।

२८ - २९ - अत्वे पुनः सति वृद्धिः क्रियताम् लोपः इति यदि अपि परत्वात् वृद्धिः वृद्धौ कृतायाम् अपि अक् एव लुप्यते ।

२९ - २९ - तस्मात् सुष्ठु उच्यते हलिकल्योः अत्वनिपातनम् सन्वद्भावप्रतिषेधार्थम् ।

१ - १२ - समभिहारः इति कः अयम् शब्दः ।

२ - १२ - समभिपूर्वात् हरतेः भावसाधनः घञ् ।

३ - १२ - समभिहरणम् समभिहारः ।

४ - १२ - तत् यथ पुष्पाभिहारः फलाभिहारः इति ।

५ - १२ - विषमः उपन्यासः ।

६ - १२ - बह्व्यः हि ताः सुमनसः ।

७ - १२ - तत्र युक्तः समभिहारः ।

८ - १२ - इह पुनः एका क्रिया ।

९ - १२ - यदि अपि एका सामान्यक्रिया अवयवक्रियाः तु बह्व्यः अधिश्रयणोदकासेचनतण्डुलावपनैध्कोपकर्षण्क्रियाः ।

१० - १२ - ताः कः चित् कार्त्स्न्येन करोति कः चित् अकार्त्स्न्येन ।

११ - १२ - यः कार्त्स्न्येन करोति सः उच्यते पापच्यते इति ।

१२ - १२ - पुनः पुनः वा पचति पापच्यते इति ।

१ - २८ - अथ धातुग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - २८ - इह मा भूत् प्राटति भृशम् इति ।

३ - २८ - अतः उत्तरम् पठति ।

४ - २८ - यङ्विधौ धातुग्रहणे उक्तम् ।

५ - २८ - किम् उक्तम् ।

६ - २८ - तत्र तावत् उक्तम् कर्मग्रहणात् सन्विधौ धातुग्रहणानर्थक्यम् ।

७ - २८ - सोपसर्गम् कर्म इति चेत् कर्मविशेषकत्वात् उपसर्गस्य अनुपसर्गम् कर्म ।

८ - २८ - सोपसर्गस्य हि कर्मत्वे धात्वधिकारे अपि सनः अविधानम् अकर्मत्वात् इति ।

९ - २८ - एवम् इह अपि क्रियासमभिहारग्रहणात् यङ्विधौ धातुग्रहणानर्थक्यम् ।

१० - २८ - सोपसर्गः क्रियासमभिहारः इति चेत् क्रियासमभिहारविशेषकत्वात् उपसर्गस्य अनुपसर्गः क्रियासमभिहारः ।

११ - २८ - सोपसर्गस्य हि क्रियासमहिभारत्वे धात्वधिकारे अपि यङः अविधानम् अक्रियासमभिहारत्वात् इति ।

१२ - २८ - अथ एकाज्झलादिग्रहणम् किमर्थम् ।

१३ - २८ - इह मा भूत् ॒ जागर्ति भृशम् ।

१४ - २८ - ईक्षते भृशम् ।

१५ - २८ - एकाज्झलादिग्रहणे च ।

१६ - २८ - एकाज्झलादिग्रहणे च उक्तम् ।

१७ - २८ - किम् उक्तम् ।

१८ - २८ - तत्र तावत् उक्तम् कर्मसमानकर्तृकग्रहणानर्थक्यम् च इच्छाभिधाने प्रत्ययविधानात् ।

१९ - २८ - अकर्मणः हि असमानकर्तृकात् वा अनभिधानम् इति ।

२० - २८ - इह अपि एकाज्झलादिग्रहणानर्थक्यम् क्रियासमभिहारे यङ्वचनात् अनेकाचः अहलादेः हि अनभिधानम् इति ।

२१ - २८ - तत् च अवश्यम् अनभिदानम् आश्रयितव्यम् ।

२२ - २८ - क्रियमाणे अपि हि एकाज्झलादिग्रहणे यत्र एकाचः हलादेः च उत्पद्यमानेन यङा अर्थस्य अभिधानम् न भवति न भवति तत्र उत्पत्तिः ।

२३ - २८ - तत् यथा ।

२४ - २८ - भृशम् शोभते ।

२५ - २८ - भृशम् रोचते ।

२६ - २८ - यत्र च अनेकाचः अहलादेः वो उत्पद्यमानेन यङा अर्थस्य अभिधानम् भवति भवति तत्र उत्पत्तिः ।

२७ - २८ - तत् यथा ।

२८ - २८ - अटाट्यते अरार्यते अशाश्यते सोसूच्यते सोसूत्र्यते मोमूत्र्यते ।

१ - ११ - ऊर्णोतेः च उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ११ - ऊर्णोतेः च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ११ - प्रोर्णोनूयते ।

४ - ११ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते ॒ ऊर्णोतेः इति ।

५ - ११ - सूचिसूत्रिमूत्र्यट्यर्त्यश्यूर्णुग्रहणम् यङ्विधौ अनेकाजहलाद्यर्थम् ।

६ - ११ - सूचिसूत्रिमूत्र्यट्यर्त्यश्यूर्णोतीनाम् ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

७ - ११ - किम् प्रयोजनम् ।

८ - ११ - यङ्विधौ अनेकाजहलाद्यर्थम् ।

९ - ११ - सोसूच्यते सोसूत्र्यते मोमूत्र्यते अटाट्यते अरार्यते अशाश्यते प्रोर्णोनूयते ।

१० - ११ - वाच्यः ऊर्णोर्णुवद्भावः यङ्प्रसिद्धिः प्रयोजनम् ।

११ - ११ - आमः च प्रतिषेधार्थम् एकाचः च इडुपग्रहात् ।

१ - २४ - क्रियासमभिहारे यङः विप्रतिषेधेन लोड्विधानम् ।

२ - २४ - क्रियासमभिहारे लोट् भवति यङः विप्रतिषेधेन ।

३ - २४ - क्रियासमभिहारे यङ् भवति इति अस्य अवकाशः धातुः यः एकाच् हलादिः क्रियासमभिहारे वर्तते अधातुसम्बन्धः ॒ लोलूयते ।

४ - २४ - लोटः अवकाशः धातुः यः अनेकाच् अहलादिः क्रियासमभिहारे वर्तते धातुसम्बन्धः ॒ सः भवान् जागृहि जागृहि इति एव अयम् जागर्ति ।

५ - २४ - सः भवान् ईहस्व ईहस्व इति एव अयम् ईहते ।

६ - २४ - धातुः यः एकाच् हलादिः क्रियासमभिहारे वर्तते धातुसम्बन्धः च तस्मात् उभयम् प्राप्नोति ॒ सः भवान् लुनीहि लुनीहि इति एव अयम् लुनाति ।

७ - २४ - लोट् भवति विप्रतिषेधेन ।

८ - २४ - न तर्हि इदानीम् इदम् भवति ॒ सः भवान् लोलूयस्व लोलूयस्व इति एव अयम् लोलूयते ।

९ - २४ - भवति च ।

१० - २४ - न वा नानार्थत्वात् ।

११ - २४ - कर्तृकर्मणोः हि लविधानम् क्रियाविशेषे स्वार्थे यङ् ।

१२ - २४ - न वा अर्थः विप्रतिषेधेन ।

१३ - २४ - किम् कारणम् ।

१४ - २४ - नानार्थत्वात् ।

१५ - २४ - का नानार्थता ।

१६ - २४ - कर्तृकर्मणोः हि लविधानम् ।

१७ - २४ - कर्तृकर्मणोः हि लोट् विधीयते ।

१८ - २४ - क्रियाविशेषे स्वार्थे यङ् ।

१९ - २४ - तत्र अन्तरङ्गत्वात् यङा भवितव्यम् ।

२० - २४ - न तर्हि इदम् इदानीम् भवति ।

२१ - २४ - सः भवान् लुनीहि लुनीहि इति एव अयम् लुनाति ।

२२ - २४ - भवति च ।

२३ - २४ - विभाषा यङ् ।

२४ - २४ - यदा न यङ् तदा लोट् ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:16.4530000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

निकटवर्ती

  • वि. जवळचा , जवळीक असलेला , निकटवासी , नित्याचे संबंध असलेला , बरोबर असणारा , शेजारी . 
  • a  निकटवासी 
  • a  Neighbouring, near, nigh. 
RANDOM WORD

Did you know?

नाग आणि नागपंचमी यांचा परस्परसंबंध काय?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.