Dictionaries | References

वर्ण

A Sanskrit English Dictionary | sa  en |   | 
वर्ण  f. am. (or n.g.अर्धर्चा-दि, prob.fr.1.वृ; ifc.f(). ) a covering, cloak, mantle, [L.]
a cover, lid, [Yājñ. iii, 99]
outward appearance, exterior, form, figure, shape, colour, [RV.] &c. &c.
colour of the face, (esp.) good colour or complexion, lustre, beauty, [Mn.]; [MBh.] &c.
colour, tint, dye, pigment (for painting or writing), [MBh.]; [Kāv.] &c.
colour = race, species, kind, sort, character, nature, quality, property (applied to persons and things), [RV.] &c. &c.
class of men, tribe, order, caste (prob. from contrast of colour between the dark aboriginal tribes and their fair conquerors; in [RV.]esp. applied to the आर्यs and the दासs; but more properly applicable to the four principal classes described in मनु's code, viz.Brāhmans, क्षत्रियs, वैश्यs, and शूद्रs; the more modern word for ‘caste’ being जाति; cf.[IW. 210 n. 1]), ib.
a letter, sound, vowel, syllable, word, [Br.]; [Prāt.] &c.
a musical sound or note (also applied to the voice of animals), [MBh.]; [R.]; [Pañcat.]
the order or arrangement of a song or poem, [W.]
praise, commendation, renown, glory, [Mṛcch.]; [Kum.]; [Rājat.]
(in alg.) an unknown magnitude or quantity
(in arithm.) the figure, ‘one’
(accord. to some) a co-efficient
-ताल   a kind of measure, [L.] (cf.)
See also: ताल
gold, [L.]
a religious observance, [L.]
one who wards off, expeller, [Sāy.] on [RV. i, 104, 2]
वर्ण  n. bn. saffron, [L.]
वर्ण   [cf.accord. to some, Slav.vranŭ, ‘black’, ‘a crow’; Lith.vÂrnas, ‘a crow.’]

वर्णः [varṇḥ]   [वर्ण्-अच् [Uṇ.3.1]]
A colour, hue; अन्तः- शुद्धस्त्वमपि भविता वर्णमात्रेण कृष्णः [Me.51.]
A paint, dye, paint-colour; see वर्ण् (1).
Colour, complexion, beauty; विविक्तवर्णाभरणा सुखश्रुतिः [Ki.14.3;] त्वय्यादातुं जलमवनते शार्ङ्गिणो वर्णचौरे [Me.48;] [R.8.42.]
Look, countenance; मध्यस्थवर्ण इव दृश्यते [Madhyamavyāyoga 1;] किं त्वं शङ्कितवर्ण इव [Chārudatta 4;] अवदातिका परशङ्कितवर्णेव दृश्यते [Pratimā 1.]
A class of men, tribe, caste (especially applied to the four principal castes, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य and शूद्र); वर्णानामानुपूर्व्येण Vārt; न कश्चिद्वर्णानामपथमपकृष्टोऽपि भजते [Ś.5.] 1; [R.5.19.]
A class, race, tribe, kind, species; as in सवर्णम् अक्षरम्; ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मभिर्वर्णतां गतम् [Mb.12.] 188.1.
(a) A letter, character, sound; न मे वर्ण- विचारक्षमा दृष्टिः [V.5;] [Ki.14.3.] (b) A word, syllable; [S. D.9.]
Fame, glory, celebrity, renown; राजा प्रजा- रञ्जनलब्धवर्णः [R.6.21.]
A good quality, merit, virtue; त्रिवर्णा वर्णिताऽस्माभिः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि [Bhāg.11.3.16.]
Praise; स्वगुणोच्चगिरो मुनिव्रताः परवर्णग्रहणेष्वसाधवः [Śi.16.] 29.
Dress, decoration.
Outward appearance, form, figure.
A cloak, mantle.
A covering, lid.
The order or arrangement of a subject in a song (गीतक्रम); अभिध्यायन्वर्णरतिप्रमोदानतिदीर्घे जीविते को रमेत Kaṭh.1.28; उपात्तवर्णे चरिते पिनाकिनः [Ku.5.56] 'celebrated in song, made the subject of a song.'
The housings of an elephant.
A quality, property; जङ्गमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः । तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥ [Mb.12.188.9.]
A religious observance.
An unknown quantity.
The number 'one'.
Application of perfumed unguents to the body.
Gold.
A musical mode.
-र्णा   Cajanus Indicus (Mar. तूर).
र्णम् Saffron.
A coloured unguent or perfume. -Comp.
-अङ्का   a pen.
-अधिपः   a planet presiding over a caste or class.
-अनुप्रासः   alliteration.
अन्तरम् another caste. ˚गमनम् the passing into another caste.
change of sound.
-अपसदः   an outcast.-अपेत a. devoid of any cast, outcast, degraded; वर्णा- प्रेतमविज्ञातं ...... कर्मभिः स्वैर्विभावयेत् [Ms.1.57.]
-अवकृष्टः   a Śūdra; अपि वर्णावकृष्टस्तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी [Mb.12.24.34.]-अर्हः a kind of bean.
-अवर a.  a. inferior in caste.-आगमः the addition of a letter; भवेद्वर्णागमाद्धंसः Sk.-आत्मन् m. a word.
-आश्रमाः   the (four) castes and stages of life; वर्णाश्रमाणां गुरवे स वर्णी विचक्षणः प्रस्तुतमाचचक्षे [R.5.19.] ˚गुरुः N. of Śiva. ˚धर्मः the duties of caste and order.
-उदकम्   coloured water; वर्णोदकैः काञ्चनशृङ्गमुक्तै- स्तमायताक्ष्यः प्रणयादसिञ्चन् [R.16.7.]
-कविः  N. N. of a son of Kubera.
-कूपिका   an ink-stand.
क्रमः the order of castes or colours.
alphabetical order or arrangement.
-गत   a.
coloured.
algebraical.
-गुरुः   a king, prince.
-ग्रथणा   a method (artificial) of writing verses.-चारकः a painter.
-ज्येष्ठः   a Brāhmaṇa.
-तर्णकम्, -तर्णिका   woollen cloth used as a mat.
-तालः   (in music) a kind of measure.
-तूलिः, -तूलिका, -तूली  f. f. a pencil, paint-brush.
-द a.  a. colouring. (म्) a kind of fragrant yellow wood.
-दात्री   turmeric.
-दूतः   a letter.-दूषक a. violating the distinctions of castes; यत्र त्वेते परिध्वंसा जायन्ते वर्णदूषकाः [Ms.1.61.]
-धर्मः   the peculiar duties of a caste.
-नाथः   the planetary regent of a caste.-पत्रम् a pallet.
-परिचयः   skill in song or music.
-पातः   the omission of a letter.
-पात्रम्   a paint-box.
-पुष्पम्   the flower of the globe-amaranth.
-पुष्पकः   the globeamaranth.
-प्रकर्षः   excellence of colour.
-प्रसादनम्   aloe-wood.
-बुद्धिः   the notion connected with particular letters or sounds.
-भेदिनी   millet.
-मातृ  f. f. a pen, pencil.का N. of Sarasvatī.
-माला, -राशिः   the alphabet.-रे(ले)खा,
-लेखिका   chalk.
-वर्तिः, -वर्तिका  f. f.
a paint-brush; फलकमादाय मणिसमुद्गकाद्वर्णवर्तिकामुद्धृत्य [Dk.2.2.]
a pencil.
-वादिन्  m. m. a panegyrist.
-विक्रिया   enmity against the castes.
-विपर्ययः   the substitution or change of letters; (भवेत्) सिंहो वर्णविपर्ययात् [Sk.]
विलोडकः a house-breaker.
a plagiarist (lit. word-stealer).
-वृत्तम्   a metre regulated by the number of syllables it contains (opp. मात्रावृत्त).
-व्यव- -स्थितिः  f. f. the institution of caste, caste-system.
-शिक्षा   instruction in letters.
-श्रेष्ठः   a Brāhmaṇa; वर्णश्रेष्ठो द्विजः पूज्यः [H.4.21.]
-संयोगः   marriage between persons of the same caste.
-संसर्गः   confusion of castes, marriage with members of other castes; [Ms.8.172.]
-संहारः   an assemblage of different castes.
संकरः confusion of castes through intermarriage; स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्ण- संकरः [Bg.1.41.]
mixture or blending of colours; चित्रेषु वर्णसंकरः K. (where both senses are intended); [Śi.14.37.]
-संघातः, -समाम्नायः   the alphabet.
-स्थानम्   an organ of utterance.
-हीन a.  a. outcast.

Shabda-Sagara | sa  en |   | 
वर्ण  m.  (-र्णः)
1. A tribe, a class, a caste, an order.
2. Colour, hue, tint.
3. Coloured cloth thrown over the back of an elephant, an elephant's housings.
4. Quality, property.
5. Fame, celebrity.
6. Praise.
7. Gold.
8. Religious observance.
9. The order or arrange- ment of a song or poem.
10. A musical mode.
11. Staining the body with coloured unguents.
12. Beauty, lustre.
13. Theatrical dress or embellishment.
14. A cloak.
 mn.  (-र्णः-र्णं)
1. Perfume for the person.
2. A letter of the alphabet.
3. Form, figure.
4. Sort, kind.
5. Touch, the purity of gold, as ascertained by its streak on the touch-stone.
6. In arithmetic, a co-efficient.
 n.  (-र्णं) Saffron. f. (-र्णा) A leguminous shrub, (Cytisus cajan.)
E. वर्ण् to paint, &c., aff. अच् or घञ्; or वृ to cover or screen, Unādi aff. नक् .

ना.  रंग ;
ना.  गट , जात , वर्ण ( सामाजिक );
ना.  मूळाक्षर .

A dictionary, Marathi and English | mr  en |   | 
. 5 In arithmetic. A co-efficient.
An ulcer.

 पु. 
 पु. ( प्र . ) व्रण पहा .
रंग ; छटा . - ज्ञा ६ . ९७ . - एभा १ . १२४ .
समाजांतील वर्ग ; जात ( ब्राह्मण , क्षत्रिय , वैश्य आणि शूद्र ) - ज्ञा ४ . ९० . समाजाचे वेगळाले संघ तयार झाले तेच वर्ण . - गांगा २१ .
( सामा . ) संघ ; समूह ; पंथ ; पक्ष .
कंठातून निघणारा स्वर ; ध्वनि . याचे चार प्रकार - स्थायी , आरोही , अवरोही व संचारी .
( व्या . ) भाषेंतीलस्वर - व्यंजनांच्या मालिकेतील प्रत्येक अक्षर . म्हणोनि वर्णत्रयात्मक । जे हे परब्रह्मनाम एक । - ज्ञा १७ . ३५३ .
कसोटीवरील उठविलेल्या सोन्याचा रंग . यावरुन सोन्याची प्रत कळते .
( अंकगणित ) गुणक ; पट दाखविण्यासाठी अक्षर किंवा अंक यापूर्वी घातलेला अंक किंवा अक्षर . ( इं . ) कोइफिशंट . [ सं . ]
०क्रम  पु. अक्षरांचा क्रम ; अकारविल्ह्याचा क्रम .
०चतुष्ट्य  न. चातुर्वर्ण्य ; ब्राह्मण ; क्षत्रिय ; वैश्य , शूद्र या चार जाती . चतुष्ट्य पहा .
०चिकित्सा   जलचिकित्सा स्त्री . निरनिराळ्या रंगांच्या बाटल्यांत ठेवलेल्या पाण्यावर सूर्यकिरणांचे कार्य झाल्यावर ते पाणी औषधासारखे वापरण्याची पद्धत . ( इं . ) क्रोमोपथी .
०जन्य   - न .( शाप . ) रंगापायन ; रंगापेरण . ( इं . ) क्रोमॅटिक अ बेशन .
अपेरण   - न .( शाप . ) रंगापायन ; रंगापेरण . ( इं . ) क्रोमॅटिक अ बेशन .
०धर्म  पु. 
ज्या त्या जातीला योग्य असा आचार , व्यवहार .
मनुष्याचे एक घटक या नात्याने समाजांतील स्थान आणि तदनुसार त्याची कर्तव्ये , हक्क व जबाबदारी यांचा विचार ज्यांत येतो तो . - काणे धर्मशास्त्रविचार .
०माला  स्त्री. मुळाक्षरे ; अक्षरमाला ; मातृका .
०लेखनशास्त्र  न. ठराविकच असावे हे मत प्रतिपादन करणारे शास्त्र . ( इं . ) फोनेटिक्स .
०विचार  पु. ( व्या . ) वर्णाचा विचार ज्यांत केला जातो तो व्याकरणाचा भाग .
०विपर्यय   विपर्यास व्यत्यय व्यत्यास पु . ( भाषा . ) शब्दांतील वर्णांची अदलाबदल स्थानांतर . उदा० डोचके - डोकचे ; महशूर - महशूर , बाराणसी - बनारस . इ
००विपर्यास  पु. 
रंगाची विरुद्धता ; विरोध .
रंग उडत जाणे , वाईट होणे .
०व्यवस्था  स्त्री. चातुर्वर्ण्य .
०शः   क्रिवि .
जातवार ; वर्गवार ; वर्णाप्रमाणे .
अक्षरशः ; अक्षरानुक्रमाने .
०संकर  पु. 
मिश्रजात , वंश . हा प्रथम चार वर्णांच्या व्यभिचारापासून उत्पन्न होऊन , नंतर व्यभिचारसंततीच्या परस्पर संबंधापासूनहि बनत जातो .
एकंकार ; भ्रष्टाकार ; वर्णैक्य ; सबगोलंकार वर्णसंकर करु नये । - दा १४ . १ . ७६ .
०संधि  पु. शब्दांच्या अंती किंवा एकापुढे एक येणार्‍या दोन अक्षरांचा संयोग .
०हीन वि.  जातिहीन ; जातीमध्ये समावेश नसलेला . वर्णाचे स्थान न . मुखाच्या ज्या स्थानापासून वर्णाचे उच्चारण होते ते स्थान . वर्णांधता स्त्री . दृष्टीच्या व्यंगामुळे रंग न ओळखणे . [ वर्ण + अंधता ] वर्णानुप्रास पु . ( काव्य ) तेंच तेंच व्यंजन पुन्हां पुन्हां येणे ; अनुप्रास पहा . वर्णावर्ण पु . जात असणे व नसणे ; भेदाभेद विरहित जात . यातायाती पहा . [ वर्ण + अवर्ण ] वर्णाश्रम पु . अव . चार वर्ण व चार आश्रम ( ब्रह्मचर्य , गार्हस्थ्य , वानप्रस्थ व संन्यास ). मग वर्णाश्रमासि उचित । - ज्ञा ४ . ९० . [ वर्ण + आश्रम ]
०धर्म  पु. वर्णाश्रमाचे नियम पाळण्याविषयी आज्ञा करणारा धर्म . वर्णीक वि . अयोग्य , भलत्याच रंगाची झांक असलेले ( रत्न ) वर्णोच्चार पु . वर्णाचा उच्चार . [ वर्ण + उच्चार ]

Puranic Encyclopaedia  | en  en |   | 
VARṆA   Caste. The four castes of Brāhmaṇa, Kṣatriya, Vaiśya and Śūdra and the eleven castes produced by the intermingling of these four castes, only these are taken into account when we speak of Varṇa. To understand about the four castes of Brāhmaṇa, Kṣatriya, Vaiśya and Śūdra, see under Cāturvarṇya. To know about the eleven mixed castes that originated from the four castes, see under Ekādaśasaṅkara Varṇas.

Aryabhushan School Dictionary | mr  en |   | 
 m  A colour. A class. A letter of the alphabet. A co-efficient.

Keyword Pages

  |  
  • वर्णाश्रमधर्मनिर्णय
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • वर्णाश्रमधर्मनिर्णय - मंगलाचरण
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • वर्णाश्रमधर्मनिर्णय - वर्णव्यवस्था
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • वर्णाश्रमधर्मनिर्णय - अथ ब्राम्हणलक्षण
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • वर्णाश्रमधर्मनिर्णय - क्षत्रिय लक्षण
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • वर्णाश्रमधर्मनिर्णय - वैश्यलक्षण
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • वर्णाश्रमधर्मनिर्णय - शूद्रलक्षण
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • वर्णाश्रमधर्मनिर्णय - क्षत्रियधर्म
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • वर्णाश्रमधर्मनिर्णय - वैश्यकर्मधर्म
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • वर्णाश्रमधर्मनिर्णय - शूद्रकर्मधर्म
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • वर्णाश्रमधर्मनिर्णय - आश्रमव्यवस्थावर्णन
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • वर्णाश्रमधर्मनिर्णय - आश्रमलक्षणवर्णन
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • वर्णाश्रमधर्मनिर्णय - गृहस्थाश्रम
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • वर्णाश्रमधर्मनिर्णय - बानप्रस्थाश्रम
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • वर्णाश्रमधर्मनिर्णय - संन्यासाश्रम
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • वर्णाश्रमधर्मनिर्णय - मठविभाग
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • राजधर्म विचार- राजधर्म वर्णन
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • राजधर्म विचार- राजाचे गुण
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • राजधर्म विचार- राजाचा आवश्यक व्यवहार
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  • राजधर्म विचार- राजनीतीचे वर्णन
    वर्ण ही एक अवस्था आहे. शास्त्रानुसार प्रत्येक व्यक्ति शूद्र ह्नणून जन्माला येतो, आणि प्रयत्नपूर्वक विकास करून अन्य वर्ण व्यवस्थेपर्यंत पोहोचतो. वास्त..
  |  

Related Pages

  |  
  |  
: Folder : Page : Word/Phrase : Person

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.
TOP