Dictionaries | References

मधु

A Sanskrit English Dictionary | sa  en |   | 
मधु  n. mf( or वी)n. (gen.n.Ved.म॑ध्वस्, म॑धोस्, or म॑धुनस्; instr.म॑ध्वा; dat.म॑धुने; loc.म॑धौ) sweet, delicious, pleasant, charming, delightful, [RV.]; [TS.]
bitter or pungent, [L.]
मधु  m. m.N. of the first month of the year (= चैत्र, March-April), [ŚBr.] &c. &c.
the season of spring, [Var.]; [Kālid.]
Bassia Latifolia, [L.]
Jonesia Asoka, [L.]
liquorice, [L.]
N. of शिव, [MBh.]
of two असुरs (the one killed by विष्णु, the other by शत्रु-घ्न), [MBh.]; [Hariv.]; [Pur.]
of one of the 7 sages under मनुचाक्षुष, [MārkP.]
of a son of the third मनु, [Hariv.]
of various princes (of a son of वृष, of देव-क्षत्र, of बिन्दु-मत्, of अर्जुनकार्तवीर्य), [Hariv.]; [Pur.]
मध्व   of a son of भट्ट-नारायण, [Kṣitîś.]; of a teacher (= or अनन्द-तीर्थ), [Col.]
of a mountain, [MārkP.]
(pl.) the race of मधु (= the यादवs or माथुरs), [MBh.]; [Hariv.]; [BhP.]
मधु  f. () f. a partic. plant (= जीवा or जीवन्ती), [L.]
मधु  n. n. anything sweet (esp. if liquid), mead &c., [RV.]; [AV.]; [TBr.]
सोम्यम् मधु   सोम (also ), [RV.]
मधुनो लेह  m. honey (said to possess intoxicating qualities and to be of 8 kinds; m. licker of honey a bee, [W.]), [RV.] &c. &c.
milk or anything produced from milk (as butter, ghee &c.), [RV.]; [VS.]; [GṛŚrS.]
the juice or nectar of flowers, any sweet intoxicating drink, wine or spirituous liquor, [Kāv.]; [Var.]; [Sāh.]
sugar, [L.]
water, [L.]
pyrites, [Bhpr.]
N. of a ब्राह्मण, [ŚBr.]; a kind of metre, [Col.]
मधु   [cf.Gk., μέθυ, μέθη, Slav.medŭ; Lith.midús, medús; Germ.meth; Eng.mead.]

मधु [madhu] a.  a. (-धु or
-ध्वी  f. f.) [मन्यत इति मधु, मन्-उ नस्य धः [Uṇ.1.18]) Sweet, pleasant, agreeable, delightful; आपापयति गोविन्दपादपद्मासवं मधु [Bhāg.1.18.12;] त्वया सह निवत्स्यामि वनेषु मधुगन्धिषु [U.2.18.] -f. N. of a plant (जीवा, जीवन्ती). -n.
(धु) Honey; एतास्ता मधुनो धाराश्च्योतन्ति सविषास्त्वयि [U.3.34;] मधु तिष्ठति जिह्वाग्रे हृदये तु हलाहलम्.
The juice or nectar of flowers; मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां स्वामनुवर्तमानः [Ku.3.36;] देहि मुखकमलमधुपानम् [Gīt.1.]
A sweet intoxicating drink, wine, spirituous liquor; विनयन्ते स्म तद्योधा मधुभिर्विजयश्रमम् [R.4.65;] [Ṛs. 1.3.]
Water.
Sugar.
Sweetness.
Anything sweet.
Ved. Soma juice.
Milk or anything produced from milk (Ved.).
A bee-hive; केचित्- पीत्वापविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः [Rām.5.62.1.]
Bee-wax; [Ms.1.88.] -m.
(धुः) The spring or vernal season; मधुरया मधुबोधितमाधवी [Śi.6.2;] क्व नु ते हृदयंगमः सखा कुसुमायोजितकार्मुको मधुः [Ku.4.24,25;3.1,3.]
The month of Chaitra; भास्करस्य मधुमाधवाविव [R.11.7;] मासे मधौ मधुरकोकिलभृङ्गनादै रामा हरन्ति हृदयं प्रसभं नराणाम् [Ṛs.6.] 25.
 N. N. of a demon killed by Viṣṇu.
 N. N. of another demon, father of Rāvaṇa and killed by Śatrughna.
The Aśoka tree.
 N. N. of king Kārtavīrya.-Comp.
-अष्ठीला   a lump of honey, clotted honey.-आधारः wax.
-आपात a.  a. having honey at the first taste; शक्तः परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि । मध्वापातो विषास्वादः स धर्मप्रतिरूपकः ॥ [Ms.11.9.]
-आम्रः   a kind of mango tree.
-आलु  n. n.,
-आलुकम्   sweet potato.
-आवासः   the mango tree.
-आसवः   sweet spirituous liquor (made from honey).
-आसवनिकः   distiller, vintner. -आस्वादa. having the taste of honey.
-आहुतिः  f. f. a sacrificial offering of sweet things.
पर्कः 'a mixture of honey', a respectful offering made to a guest or to the bridegroom on his arrival at the door of the father of the bride; (its usual ingredients are five: दधि सर्पिर्जलं क्षौद्रं सिता चैतैश्च पञ्चभिः । प्रोच्यते मधुपर्कः); समांसो मधुपर्कः [U.4;] असिस्वदद्यन्मधु- पर्कमर्पितं स तद् व्यधात्तर्कमुदर्कदर्शिनाम् । यदैष पास्यन्मधु भीमजाधरं मिषेण पुण्याहविधिं तदा कृतम् [N.16.13;] [Ms.3.119] et seq.
the ceremony of receiving a guest.
-पर्किकः   one who praises at the time of मधुपर्क; पठन्ति पाणिस्वनिका मागधा मधुपर्किकाः [Mb.7.82.2.] (com. मधुपर्किकाः माङ्गल्योपस्थापकाः).-पर्क्य a. worthy of madhuparka q. v.
-पर्णिका, -पर्णी   the Indigo plant.
-पाका   sweet melon.
-पात्रम्   a wine-jug.
-पानम्   drinking wine; धनलवमधुपानभ्रान्त- सर्वेन्द्रियाणाम् [Bh.]
-पायिन्  m. m. a bee.
-पालः   a honeykeeper.
-पुरम्, -री   an epithet of Mathurā; संप्रत्युज्झित- वासनं मधुपुरीमध्ये हरिः सेव्यते [Bv.4.44.]
पुष्पः the Aśoka tree.
the Bakula tree.
the Dantī tree.
the Śirīṣa tree.
-प्रणयः   addiction to wine.
-प्रमेहः   diabetes, sacharine urine.
-प्राशनम्   one of the sixteen purificatory Samskāras (which consists in putting a little honey into the mouth of a new-born male child).-प्रियः an epithet of Balarāma.
-फलः   a kind of cocoanut.
-फलिका   a kind of date.
-बहुला   the Mādhavī creeper.
-बा(वी)जः   a pomegranate tree.
-बी(वी)- जपूरः   a kind of citron.
-भूमिकः   an epithet of Yogin in the second order.
-मक्षः, -क्षा, -मक्षिका   a bee.-मज्जनः the tree called आखोट.
-मत्त   a.
drunk with wine.
excited by the spring.
-मदः   the intoxication of liquor.
-मन्थः   a kind of drink mixed with honey.-मल्लिः,
-ल्ली  f. f. the Mālatī creeper.
-मस्तकम्   a kind of sweetmeat made of honey, flour, oil, and ghee; मधुतैलघृतैर्मध्ये वेष्टिताः समिताश्च याः । मधुमस्तकमुद्दिष्टम् ..... Śabda-chandrikā.
-माक्षिकम् = मधुधातु   q. v.
-माधवम्, -वौ   the two spring months (चैत्र and वैशाख).
माधवी a kind of intoxicating drink; क्रीडन्त्योऽभिरताः सर्वाः पिबन्त्यो मधुमाधवीम् [Mb.1.81.3.]
any springflower.-माध्वीकम् a kind of intoxicating liquor.
-मारकः   a bee.
-मांसम्   honey and meat; [Ms.11.158.]
-मूलम्  N. N. of an edible root (like Mar. रताळें, सुरण).
-यष्टिः, -ष्टी  f. f.
sugar-cane.
liquorice.-यष्टिका,
-वल्ली   liquorice.
-रस a.  a. sweet-flavoured, sweet.
(सः) the wine-palm.
sugarcane.
sweetness.
(सा) a bunch of grapes.
vine.
-लग्नः  N. N. of a tree.
-लिह्, -लेह्, -लेहिन्  m. m.
-लोलुपः   a bee; so मधुनोलेहः; मधुलिहां मधुदानविशारदा [R.9.29;] मधुलेहिगीतौ Bk.; मधुलिह इव मधुबिन्दून् विरलानपि भजत गुणलेशान् [Ve.1.5.]
वनम् N. of the forest inhabited by the demon Madhu where Śatrughna founded Mathurā.
 N. N. of the forest of Sugrīva. (-नः) the cuckoo.
वल्ली liquorice.
a kind of grape
Sweet citron.
-वाच्   the Indian cuckoo.
-वाराः   (m. pl.) drinking often and often, tippling, carousing; जज्ञिरे बहुमताः प्रमदानामोष्ठयावक- नुदा मधुवाराः [Ki.9.59;] क्षालितं नु शमितं नु वधूनां द्रावितं नु हृदयं मधुवारैः [Śi.1.14;] sometimes in the sing, also; see: अङ्गनास्यचषकैर्मधुवारः [Ki.9.57.]
-विद्या  N. N. of a mystical doctrine.
-व्रतः   a bee; मार्मिकः को मरन्दानामन्तरेण मधुव्रतम् [Bv.1.117;] तस्मिन्नद्य मधुव्रते विधिवशान्माध्वीकमाकाङ्क्षति 46; मालां मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टाम् [bhāg.]
-शर्करा   honey-sugar.-शाखः a kind of tree.
-शिष्टम्, -शेषम्   wax.
-श्री   beauty of spring.
-सखः, -सहायः, -सारथिः, -सुहृद्  m. m. the god of love.
-संधानम्   brandy.-सिक्थकः a kind of poison.
सूदनः a bee; गायन् कलं क्रीडति पद्मिनीषु मधूनि पीत्वा मधुसूदनोऽसौ Chanḍ. [M.]
an epithet of Viṣṇu; भक्तानां कर्मणां चैव सूदनान्मधुसूदनः
 N. N. of a writer of works like अद्वैतसिद्धि.
-स्थानम्   a bee-hive.-स्रवः a. dropping honey or sweetness.
उच्छिष्टम्, उत्थभ्, उत्थितभ् bees'-wax; शस्त्रासवमधूच्छिष्टं मधु लाक्षा च बर्हिषः [Y.3.37;] मधूच्छिष्टेन केचिच्च जध्नुरन्योन्यमुत्कटाः [Rām.5.62.11.]
the casting of an image in wax; Mānasāra; the name of 68th chapter.
-उत्सवः   the spring or vernal festival celebrated on the full-moon day of Chaitra.
-उदकम्   'honey-water', water mixed with honey, hydromel.-उद्यानम् a spring-garden.
-उपघ्नम्   'the abode of Madhu', an epithet of Mathurā; स च प्राप मधूपघ्नं कुम्भीन- स्याश्च कुक्षिजः [R.15.15.]
-कण्ठः   the cuckoo.
(वा) liquorice.
 N. N. of the third day in the bright half of Śrāvaṇa.
a destroyer or collector of honey; सर्वथा संहतैरेव दुर्बलैर्बलवानपि । अमित्रः शक्यते हन्तुं मधुहा भ्रमरैरिव ॥ [Mb.3.33.7;] [Bhāg.11.7.34.]
a kind of bird of prey.
a sooth-sayer.
an epithet of Viṣṇu.
करः a large black bee; कुटजे खलु तेनेहा तेने हा मधुकरेण कथम् [Bv.1.1;] [R.9.3;] [Me.37,49;] सर्वतः सारमादत्ते यथा मधुकरो बुधः [bhāg.]
a lover, libertine.
sweet lime. (-री) a female bee; न च मधुकरीवदन्नरस- भोजिन्यो देवता इति प्रमाणमस्ति ŚB. on [MS.9.1.9.] ˚गणः, ˚श्रेणिः f. a swarm of bees.
कर्कटी sweet lime, a kind of citron.
A kind of date.
-काननम्, -वनम्   the forest of the demon Madhu.
-कुक्कुटिका, -कुक्कुटी   a sort of citron tree.-कुल्या a stream of honey.
-कृत्  m. m. a bee; [Bhāg. 11.7.33.]
कोशः, षः a bee-hive.
a honey comb.
क्रमः a bee-hive.
a honey comb. (pl.) drinking-bout, carousals.
-क्षीरः, -क्षीरकः   a Kharjūra tree.
-गन्धि,   -गन्धिकa. scented with honey, sweet-smelling; वनेषु मधुगन्धिषु [U.2.18.]
-गुञ्जनः   the drum-stick plant (Mar. शेवगा).
-ग्रहः   a libation of honey.-घोषः the cuckoo.
dropping or distilling honey; ददतु तरवः पुष्पैरर्घ्यं फलैश्च मधुश्च्युतः [U.3.24.]
mellifluous, overflowing with sweets.-जम् bees'-wax.
जा sugar-candy.
the earth.-जम्बीरः a kind of citron.
-जित्, -द्विष्, -निषूदन, -निहन्तृ  m. m.,
-मथः, -मथनः, -रिपुः, -शत्रुः, -सूदनः   epithets or Viṣṇu; इति मधुरिपुणा सखी नियुक्ता [Gīt.5;] [R.9.48;] [Śi.15.1.]
-जीवनः  N. N. of plant (Mar. बेहडा).-तृणः,
-णम्   sugar cane.
-त्रयम्   the three sweet things;i. e. sugar, honey, and clarified butter.
-दीपः   the god of love.
-दोहः   the extracting of sweetness or honey.
द्रः a bee.
a libertine.
-द्रवः  N. N. of a tree having red blossoms (Mar. तांबडा शेवगा).
-धातुः   a kind of yellow pyrites (सुवर्णमाक्षिक).
-धारा   a stream of honey. -धूलिःf. molasses.
-धेनुः   honey offered to Brāhmaṇas in the form of a cow.
-नाडी   a cell in a honey-comb.-नारिकेलः,
-नारिकेरकः   a kind of cocoanut (Mar. मोहाचा नारळ).
-नेतृ  m. m. bee.
-पः   a bee or a drunkard; राजप्रियाः कैरविण्यो रमन्ते मधुपैः सह [Bv.1.126;1.63] (where both meanings are intended).
-पटलम्   a bee-hive.
-पतिः   an epithet of Kṛiṣṇa.

Shabda-Sagara | sa  en |   | 
मधु  mfn.  (-धुः-ध्वी-धु) Sweet, literally or figuratively.
 n.  (-धु)
1. Spirituous liquor, distilled from the blossoms of the Bassia latifolia, or accor- ding to some explanations wine, or spirit distilled from grapes.
2. Honey.
3. The nectar, or honey of flowers.
4. Water.
5. Milk. 6. Sugar.
7. Sweetness, in flavour, sound, or disposition.
 m.  (-धुः) 1. The month Chaitra, (March-April.)
2. The season of spring. 3. A tree, (Bassia latifoliā.)
4. The name of Daitya or demon, slain by VISHṆU.
5. The Asoka tree, (Jonesia asoca.)
6. Liquo- rice.
7. The name of a RĀKSHASA killed by SATRUGHNA.
8. An epithet of king Kārtavirya.
 f.  (-धुः) A plant, (Celtis orientalis.)
E. मन् to mind or respect, Unādi aff. उ, and substituted for the final.
See also: मन् - -

ना.  मध , पुष्परस .

A dictionary, Marathi and English | mr  en |   | 
. 5 m The season of spring.
Sweet, lit. fig.

 न. 
मध . मधुविषीं मधुमक्षिका । लोभिणी जैसी । - ज्ञा १३ . ५०२ .
फुलातील रस ; पुष्परस .
मोहाच्या फुलांपासून काढलेली दारु . ( सामा . ) मद्य . - पु .
चैत्र महिना .
वसंत ऋतु . - वि . ( अक्षरशः व ल . ) गोड ; मधुर . साधो हळु हळु मृदु मधु हित मित बोलोनि चित्त वळवावे । - मोवन ४ . ३६ . [ सं . ]
०कर  पु. भ्रमर ; भुंगा . मधुकर वनवन फिरत करी गुंजारवाला । [ सं . ]
०करी  स्त्री. 
भ्रमरी . मधुरसादोशें । मधुकरी जचे जैसें । - ज्ञा १३ . ७८६ .
शिजविलेल्या अन्नाची भिक्षा ; माधुकरी पहा . मधुकरी संन्याशासी । स्वधर्मासी अतिविहित । - एभा १८ . २३९ . - पु . अशी भिक्षा मागणारा ब्राह्मण .
०कुल्या   स्त्रीअव .
( शब्दशः ) मधाचे पाट .
( घृतकुल्या इ० शब्दाप्रमाणें उपयोग ) पक्वान्नांची रेलचेल ; जेवणाची चंगळ [ सं . ]
०क्रिया  स्त्री. मधुकरी पहा . आतां अमृता म्हणिजे मधुक्रिया । शुचिर्भूत सोंवळें होऊनिया । आणिजे अन्न मेळऊनियां । - स्वादि ५ . ५ . १५ .
०चंद्र  पु. विवाह झाल्यानंतरचा पहिला महिना ; आनंदमास . ( इं . ) हनीमून . चाललंय आपल्या मधुचंद्राला . - सुदर्शन पृ . ७१ .
०प  पु. 
भ्रमर ; भुंगा . मधुपास जसा पद्माप्रति आणि बळेंकरुनि तो वास । - मोसभा १ . ५६ .
मद्यपी ; दारुड्या . [ सं . ]
०पर्क   पु
( विवाहांत ) नवरामुलगा वधूच्या घरीं आल्यावर कन्येचा पिता दहीं , मध इ० समर्पण करुन त्याची वस्त्रादिकांनी पूजा करतो तो विधि . वर वरिष्ठ कृष्णदेवो । मनी धरुनी हाचि भावो । मधुपर्क विधी पहावो । पूजा विधान करीतसे । - एरुस्व ६ . ५ .
यजमानानें ऋत्विजाचें करावयाचें आदरातिथ्य .
शिष्ट , साधु इ० चा आदरातिथ्यविधि . [ सं . ]
०पुळी  स्त्री. पाठीवर होणारी असाध्य पुळी ; काळपुळी .
०प्रमेह  पु. मधुमेहाचा एक प्रकार . [ सं . ]
०मक्षिका   माशी - स्त्री . मधमाशी .
०मक्षिकान्याय   व्रत - पु . कोणत्याहि ठिकाणीं जेवढें चांगलें असेल तेवढें घेणें ; संकलन ; संग्रह .
०मादसारंग  पु. ( संगीत ) एक राग . ह्या रागांत षड्ज , तीव्र ऋषभ , कोमल मध्यम , पंचम , कोमल निषाद , तीव्र निषाद हे स्वर लागतात . जाति औडुव - औडुव . वादी ऋषभ . संवादी पंचम . गानसमय मध्यान्ह .
०माधवी  स्त्री. ( संगीत ) एक राग - प्रकार ; रागिणी .
०मालती  स्त्री. एक फुलझाड .
०मेह  पु. 
लघवींतून शरीरांतील साखर जाते असा मूत्ररोग .
अशी रोगदूषित लघवी . [ सं . ]
०यष्टि   यष्टिका - स्त्री .
ऊंस .
ज्येष्ठमध . [ सं . ]
०रस  पु. फुलांतील मध .

मधु n.  उत्तम मनु के पुत्रों में से एक ।
मधु II. n.  चाक्षुष मन्वन्तर के सप्तर्षियों में से एक ।
मधु III. n.  एक राक्षस, जो कश्यप एवं खशा के पुत्रों में से एक था ।
मधु IV. n.  मधुकैटभ नामक सुविख्यात असुरद्ववों में से एक (मधुकैटभ देखिये) ।
मधु IX. n.  कृष्ण के पौत्रों में से एक ।
मधु V. n.  (स्वा.प्रिय.) एक राज, जो भागवत के अनुसार बिन्दुमत् एवं सरघा का पुत्र था । इसके पुत्र का नाम वीरजन था ।
मधु VI. n.  ((सो.क्रोष्टु.) एक यादव राजा, जो भागवत एवं भविष्य के अनुसार देवक्षत्र का, विष्णु के अनुसार क्षत्र का, मत्स्य के अनुसार दैवक्षत्र का, एवं वायु के अनुसार देवन राजा का पुत्र था ।
मधु VII. n.  (सो.यदु.सह.) एक यादव राजा, जो विष्णु के अनुसार वृष का, एवं भागवत के अनुसार सहस्त्रार्जुन का पुत्र था ।
मधु VIII. n.  एक यादव राजा, जिसकी माता का नाम लोला था । यह अत्यंत सदाचरणी एवं शिव का परमभक्त था । इसके तप एवं सदाचरण से प्रसन्न हो कर शिव ने इसे एक त्रिशूल प्रदान किया था । यह त्रिशूल जब तक इसके पास रहेगा, तब यह युद्ध में अवध्य एवं अजेय रहेगा, ऐसा शिव का वर था (लोला देखिये) । इसकी पत्नी का नाम कुम्भीनसी था, जिससे इसे लवण नामक पुत्र हुआ था । लवण अत्यंत दुराचारी था, इसलिए शत्रुघ्न ने उसका वध किया था । रामायण के अनुसार, शत्रुघ्न ने उसका बाण से, एवं हरिवंश के अनुसार खड्‌ग से उसका शिरच्छेद किया [वा.रा.उ.६९.३६];[ ह.वं.१.५४.५३] । मधु स्वयं यादवों का राजा था, किन्तु रामायण में इसे दैत्य भी कहा गया है । इसका पुत्र लवण निपुत्रिक अवस्था में मृत होने के पश्चात् राजधानी मधुपुरी भीम नामक यादव राजा ने जीत ली, एवं वह वहॉं का राजा बना [ह.वं.२.३८]

Puranic Encyclopaedia  | en  en |   | 
MADHU I   One of the Asuras born from the ear-wax of Mahāviṣṇu. The other was named Kaiṭabha. (For details see under KAIṬABHA).
MADHU II   Once there lived in a forest-garden on the shores of the Yamunā an Asura of name. Madhu. Śatrughna killed this Madhu and established there a city called Mathurāpurī. [Uttara Kāṇḍa, Kamba Rāmāyaṇa]. While Indrajit, son of Rāvaṇa, was performing penance Madhu carried away a demoness named Kumbhīnasī and there ensued a fight on that account between Madhu and Rāvaṇa in which Madhu was killed.
MADHU III   A king who used to sit in the court of Yama and worship him. [Śloka 16, Chapter 8, Sabhā Parva].

Aryabhushan School Dictionary | mr  en |   | 
  Honey.
  Sweet.
मधुकर  m  A bee,

Search results

No pages matched!

Related Pages

  |  
  |  
: Folder : Page : Word/Phrase : Person

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.
TOP