अध्याय ५६ वा - श्लोक २६ ते ३०

जाने त्वां सर्वभूतानां प्राण ओजः सहो बलम् । विष्णु पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमधीश्वरम् ॥२६॥

दो श्लोकीं तें पूर्णकथन । द्वितीय श्लोकें ऐश्वर्य सगुण । उभयप्रकारें परिज्ञान । करूनि शरण स्वयें जाला ॥४२॥
तूतें जाणितलें म्यां स्वामी । सर्वभूतांचा अंतर्यामी । प्राणओजसहोबळनामीं । भूतग्रामीं वर्तसी तूं ॥४३॥
अहोरात्र धमनस्थिति । क्षुत्तृट्प्रवृत्ति निवृत्ति । मनादि सकळ करणांप्रति । आप्यायकता तद्द्वारा ॥४४॥
तिये शक्ती नाम प्राण । आणि ज्ञानकरणीं विषयाभिज्ञ । तिये शक्ती ओजाभिधान । जें हर्षवी मन ते सहशक्ति ॥२४५॥
कर्मेन्द्रियांचें पाटव । जेणें टवटविती स्थूळावयव । शारीर पुष्टता जे कां सर्व । बळ हें नाम तियेलागीं ॥४६॥
एवं प्राण ओज सहोबळ । इत्यादि सर्व शक्तीचें जें मूळ । तो तूं परमात्माचि केवळ । म्यां हें अविकळ जाणितलें ॥४७॥
कैसें म्हणसी तरी तूं ऐक । विष्णु अखिलात्मा व्यापक । येर व्याप्य समस्त लोख । ब्रह्माण्डात्मक अभेदें ॥४८॥
ब्रह्माण्डाचें होणें जाणें । म्हणसी लाविलें मज कारणें । तरी तूं पुराण स्थूलें नवीनें । मिथ्यापणें पारूषलीं ॥४९॥
म्हणसी पुराणचि मी तत्त्वता । तैं मज कैंची कें व्यापकता । तरी तूं प्रकृतीहूनि परता । प्रकृतिनियंता पुरुषोत्तमा ॥२५०॥
म्हणसी उत्तम पुरुषाप्रति । केंवि गौण हे सृजनशक्ति । तरी प्रभविष्णु या पदव्युत्पत्ति । तूं सर्वशक्ति प्रभविता ॥५१॥
शक्तिचक्रातें अधिकरून । स्वसत्ताऐश्वर्यविराजमान । यालागीं अधीश्वर अभिधान । तुजलागून श्रुतिप्रणीत ॥५२॥
आतां पुराणत्वप्रतिपादना । हें तूं ऐकें जगज्जीवना । यथामति मम वल्गना । भो सर्वज्ञा प्रिय कीजे ॥५३॥

त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा सृज्यानामपि यच्च सत् । कालः कलयतामीशः परं आत्मा तथाऽऽत्मनाम् ॥२७॥

पुराण कैसा जरी तूं म्हणसी । तरी गुणक्षोभिणी प्रसवे गुणांसि । तेथूनि प्रवृत्ति गुणसर्गासी । तैं आलें गुणांसी सृष्टत्व ॥५४॥
गुणांपासूनि गौण सृष्टि । ते गुण जन्मले प्रकृतीपोटीं । प्रकृति तव सत्ता अधिष्ठी । तैं सृष्टत्व कोटि तव प्रसवीं ॥२५५॥
एवं स्रष्ट्यांचा तूं आदिस्रष्टा । यालागीं पुराण तूं गा श्रीवैकुंठा । कर्तृकारणत्व ऐसिया निष्ठा । तुज हें श्रेष्ठा मान्य असे ॥५६॥
कर्तृकारणत्व तूतें हरि । प्रतिपादिलें ऐशिये परी । मा उपादान तुजबाहेरी । कैं कोठवरी कोठूनी ॥५७॥
सृज्यांचेंही जें कां सत । तेंचि उपादान तूंचि निश्चित । जेंवि घटमठादि मृत्तिका हेत । समवायी तूं तन्न्यायें ॥५८॥
हेममृत्स्नादि दृष्टान्त । एकदेशी प्रबोधार्थ । वांचूनि तुझी अगोचर मात । ऐसा सिद्धान्त श्रुतींचा ॥५९॥
म्हणसी अनादि मी पुराण । तरी प्रभविष्णुत्व मज कैं गौण । यदर्थीं ऐकें निरूपण । प्रभो सर्वज्ञशिरोमणि ॥२६०॥
कालात्मका तूं आपण । कालक्षोभें प्रकटिसी गुण । यालागीं प्रभविष्णु अभिधान । तुजलागून निगमोक्त ॥६१॥
जेवीं प्रावृडागमनसमयां । नभ वर्षतां प्रसवे मही । तेंवि तव सत्ता सर्वही । प्रभविष्णुत्वें प्रतिपाद्य ॥६२॥
कार्यकारणोपसंहारें । परब्रह्म जें पुराण उरे । कालात्मकत्वें पुढती स्फुरे । तैं निडारे प्रभवनही ॥६३॥
म्हणसी धान्याचें वैरण । पेषणीभ्रमणें होय चूर्ण । तया कालचक्राचि समान । मजलागून अवगमिसी ॥६४॥
ऐसें न म्हणावें अनंता । तूं कालात्मा कलयता । कालशक्तीचा नियंता । ईश्वर तत्त्वता परात्पर जो ॥२६५॥
ब्रह्म निराकार निर्गुण । म्हणसी आकाशापरी शून्य । तेथ कैंचें सत्तास्फुरण । तटस्थ जाण तेंवि नव्हें ॥६६॥
तूं तो परेश परात्पर । प्रकृतिनियंता ईश्वर । स्वसंकल्पें शक्तिचक्र - । चालक अगोचर गोगोप्ता ॥६७॥
न मोडतां अविकार पूर्णपण । सत्तायोगें आत्मसृजन । व्यष्टिसमष्टिरूपें भिन्न । वस्तुता अभिन्न परमात्मा ॥६८॥
आपणामाजी आत्मसृजन । चिच्छक्तीतें अधिष्ठून । चिद्विलास प्रकाशून । क्रीडसी पूर्ण आत्मत्वें ॥६९॥
मूळ प्रकृति अव्याकृत । हिरण्यगर्भ विराटांत । समष्टिकारण आत्मत्वांत । असंख्यात कार्यात्मे ॥२७०॥
कारण समष्टि प्रपंचापोटीं । कार्यप्रपंच असंख्य व्यष्टि । अनुप्रविष्ट तूं अभेददृष्टी । न होतां तुटी पूर्णत्वा ॥७१॥
यालागीं आत्मयाहूनि पर । परमात्मा तूं अगोचर । म्यां जाणितलासि साकार । करुणाकर निज दासां ॥७२॥
यास्तव पूर्वोक्त एवंभूत । अगाधैश्वर्यपूर्णभरित । तो तूं माझें अभीष्ट दैवत । श्रीरघुनाथ हें जाणितलें ॥७३॥
तो तूं आत्मा ऐसी श्रुति । आत्मैक्यातें प्रतिपादिती । तैसीच जाम्बवताची मति । एकात्मभक्ती अनुसरली ॥७४॥
बलं बलवतां चाहं । ऐसा स्मृतिवाक्यांचा समूह । बळ प्राण ओज सह । जाणोनि रोह पूर्णत्वीं ॥२७५॥
पूर्णचैतन्य परब्रम । तोचि तूं माझा आत्माराम । तयावेगळा पराक्रम । नाहीं मजसम ब्रह्माण्डीं ॥७६॥
तोचि हा दाशरथि रघुनाथ । हृदयीं स्मरोनि जाम्बवत । तत्कृत प्रताप परमाद्भुत । वर्णी परिचित तो ऐका ॥७७॥


यस्येषदुत्कलितरोषकटाक्षमोक्षैर्वर्त्मादिशत्क्षुभितनक्रतिमिंगिलोऽब्धिः ।
सेतुः कृतः स्वयश उज्ज्वलिता च लंका रक्षःशिरांसि भुवि पेतुरिषुक्षतानि ॥२८॥

जानकीनिमित्तें सुरकैवारा । जात असतां लंकापुरा । मार्ग मागितला सागरा । न करी आदरा तो तेव्हां ॥७८॥
ईषन्मात्र क्रोधोर्मी । अवलंबितां हृदयपद्मीं । तद्युक्तकटाक्षसायकीं तिग्मीं । दाटला व्योमीं प्रलयाग्नि ॥७९॥
सक्रोधकटाक्षशरमोक्षणीं । सागर संक्षुब्ध केला क्षणीं । तप्ततैलासम जीवनीं । उसळे अग्नि खळखळा ॥२८०॥
तेणें पोळले नक्रादिग्राह । तिमिंगिलादि मत्स्यसमूह । उल्लाळतां प्रलयदाह । जलौकसांसी मांडला ॥८१॥
तेव्हां खळबळिला अर्णव । मग विप्रवेषें करूनि स्तव । प्रसन्न केला श्रीराघव । उपाय सर्व कथूनियां ॥८२॥
सक्रोधभुकुटिकटाक्षपातें । मार्ग दिधला सरितानाथें । तथापि स्वयश प्रकट तेथें । भवाब्धिसेतु स्थापिला ॥८३॥
सेतु बांधोनि वानरकटकें । प्रतापें तारिलीं श्रीरघुनायकें । अद्यापि भवाब्धि सद्भाविकें । तद्दर्शनें तरताती ॥८४॥
ऐसें विस्तारूनियां यश । सुवेळे गेला अयोध्याधीश । लंका जाळूनि केली कपिश । अमरावतीस लाजविती ॥२८५॥
ज्याचिया बाणांच्या तीव्रघायीं । दशग्रीवाचीं मस्तकें भोयीं । छेदोनि पाडिलीं लोलती पायीं । काकजंबुकगृध्रांच्या ॥८६॥
तोचि तूं येथें मजकारणें । प्रकट झालासि हें मी जाणें । जाकळोनियां स्वदासकरुणें । केलें येणें ये ठायीं ॥८७॥
नामनौकाआरोहणें । अद्यापि पामरीं भवाब्धि तरणें । हे कीर्ति वर्णिती श्रुतिपुराणें । त्या तुजकारणें वोळखिलें ॥८८॥
एवं पूर्वपरिज्ञान । झालें जाम्बवतालागून । तयाप्रति श्रीभगवान । बोले वचन तें ऐका ॥८९॥

इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युतः । व्याजहार महाराज भगवान्देवकीसुतः ॥२९॥

शुक म्हणे गा महाराजा । परीक्षिति पार्थ औरसात्मजा । ऋक्षें ओळखिलें गरुडध्वजा । कवणिये ओजा तें ऐक ॥२९०॥
एवं विज्ञातविज्ञान । या वाक्याचा अर्थ जाण । केवळ परब्रह्म जें निर्गुण । कर्मसाधनवाच्यत्वें ॥९१॥
अथवा कारनसाधनवाच्यशब्द । अन्वयें करणगोचर प्रसिद्ध । तस्माद्व्यतिरेकान्वयें सिद्ध । विश्व अभेद तूं विश्वात्मा ॥९२॥
कर्मसाधनवाचक शब्द । श्लोकद्धयें तत्प्रतिपाद्य । तृतीयश्लोकें सगुणशुद्ध । उपास्य अभेद इष्टद तूं ॥९३॥
एवं यथातथ्य विज्ञान । झालें तयांचें केलें कथन । ऐसियाप्रति श्रीभगवान । बोले वचन कारुण्यें ॥९४॥
भगवान् शब्दें कोण म्हणसी । जो वसुदेवदेवकीकुसीं । देवकीतनय म्हणती ज्यासी । स्वयें हृषीकेशी अयोनिज ॥२९५॥
कारूण्याचें रूप काय । स्वभक्तकृपेनें द्रवलें हृदय । प्रकट केला पूर्ण स्नेह । तो अभिप्राय अवधारा ॥९६॥

अभिमृश्यारविंदाक्षः पाणिना शंकरेण तम् । कृपया परया भक्तं प्रेमगंभीरया गिरा ॥३०॥

पंकजनयनें कृपादृष्टि । करूनि तयावरी अमृतवृष्टि । शंतमहस्तें तदंगयष्टि । पुष्टि संतुष्टि पावविली ॥९७॥
तेणें पटुपर झालीं गात्रें । भगवत्कृपाकटाक्षमात्रें । विशेष स्पर्शोनि सुखतमकरे । अभ्यंतरें तोषविला ॥९८॥
उत्कट कृपेनें उचंबळोनी । सप्रेम गंभीर सरळ वाणी । स्वभक्तातें चक्रपाणि । बोले श्रवणीं तें ऐका ॥९९॥