Dictionaries | References

यज्ञ

A Sanskrit English Dictionary | sa  en |   | 
यज्ञ  m. m. worship, devotion, prayer, praise
महा-य्°   act of worship or devotion, offering, oblation, sacrifice (the former meanings prevailing in वेद, the latter in post-Vedic literature; cf.), [RV.] &c. &c.
See also: महा - य्°
a worshipper, sacrificer, [RV. iii, 30, 15; 32, 12]
fire, [L.]
आत्मन्   = , [L.]
Sacrifice personified, [MBh.]; [Hariv.]
प्राजापत्य   (with ) N. of the reputed author of [RV. x, i 30]; [Anukr.]
N. of a form of विष्णु, [Pur.]
of इन्द्र under मनुस्वायम्भुव, ib.
of a son of रुचि and आकूति, ib.

यज्ञः [yajñḥ]   [यज्-भावे न]
A sacrifice, sacrificial rite; any offering or oblation; यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः; तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः &c.; यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः [Bg.3.14.]
An act of worship, any pious or devotional act. (Every householder, but particularly a Brāhmaṇa, has to perform five such devotional acts every day; their names are: भूतयज्ञ, मनुष्ययज्ञ, पितृयज्ञ, देवयज्ञ, and ब्रह्मयज्ञ, which are collectively called the five 'great sacrifices'; see महायज्ञ, and the five words separately.)
 N. N. of Agni.
Of Viṣṇu; ऋषयो यैः पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे [Bhāg.3.22.3.] -Comp.
-अंशः   a share of sacrifice ˚भुज् m. a deity, god; निबोध यज्ञांशभुजामिदानीम् [Ku.3.14.]-अ(आ)गारः,
-रम्   a sacrificial hall.
अङ्गम् a part of a sacrifice.
any sacrificial requisite, a means of a sacrifice; यज्ञाङ्गयोनित्वमवेक्ष्य यस्य [Ku.1.17.]
पशुः an animal for sacrifice, a sacrificial victim.
a horse.
-पात्रम्, -भाण्डम्   a sacrificial vessel.
-पुंस्, -पुमान्  m. m. N. of Viṣṇu.
-पुरुषः, -फलदः   epithets of Viṣṇu.
भागः a portion of a sacrifice, a share in the sacrificial offerings.
a god, deity. ˚ईश्वरः N. of Indra. ˚भुज् m. a god, deity.
-भावनः  N. N. of Viṣṇu.
-भावित a.  a. honoured with sacrifice; इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः [Bg.3.12.]
-भुज्  m. m. a god.
-भूमिः  f. f. a place for sacrifice, a sacrificial ground.
-भूषणः   white darbha grass.-भृत् m. an epithet of Viṣṇu.
-भोक्तृ  m. m. an epithet of Viṣṇu or Kṛiṣṇa.
-महीत्सवः   a great sacrificial caremony.
-योगः   the Udumbara tree.
-रसः, -रेतस्  n. n. Soma.
-वराहः   Viṣṇu in his boar incarnation.
-वल्लिः, -ल्ली  f. f. the Soma plant.
-वाटः   a place prepared and enclosed for a sacrifice.
-वाह a.  a. conducting a sacrifice.
वाहनः an epithet of Viṣṇu.
a Brahmaṇa.
 N. N. of Śiva.
-वृक्षः   the fig-tree.-वेदिः,
-दी  f. f. the sacrificial altar.
-शरणम्   a sacrificial shed or hall, a temporary structure under which a sacrifice is performed ; [M.5.]
-शिष्टम्, -शेषः -षम्   the remains of a sacrifice; यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः [Bg.3.13;] यज्ञशेषं तथामृतम् [Ms.3.285.]-शील a. zealously performing sacrifice; यद् धनं यज्ञशीलानां देवस्वं तद् विदुर्बुधाः [Ms.11.2.]
-श्रेष्ठा   the Soma plant.-संस्तरः the act of setting up the sacrificial bricks; यज्ञ- संस्तरविद्भिश्च [Mb.1.7.42.]
-सदस्  n. n. a number of people at a sarifice.
-संभारः   materials necessary for a sacrifice.
-सारः   an epithet of Viṣṇu.
-सिद्धिः  f. f. the completion of a sacrifice.
-सूत्रम्   see यज्ञोपवीत; अन्यः कृष्णाजिन- मदाद् यज्ञसूत्रं तथापरः [Rām.1.4.21.]
-सेनः   an epithet of king Drupada.
-स्थाणुः   a sacrificial post.
-हन्  m. m.,-हनः epithets of Śiva.
-हुत्  m. m. a sacrificial priest.
(गः) the glomerous figtree (उदुम्बर).
the Khadira tree.
the black-spotted antelope.
अन्तः the completion of a sacrifice.
an ablution at the end of a sacrifice for purification.
a supplementary sacrifice. ˚कृत् m. N. of Viṣṇu.
-अरिः   an epithet of Śiva.-अर्ह a.
deserving sacrifice.
fit for a sacrifice. (-m. dual) an epithet of the Aśvins.
-अवयवः  N. N. of Viṣṇu.-अशनः a god.
-आत्मन्  m. m.
-ईश्वरः  N. N. of Viṣṇu.-आयुधम् an implement of a sacrifice. These are said to be ten in number; स्पयश्च कपालानि च अग्निहोत्रहवणी च शूर्पं च कृष्णाजिनं च शम्या चोलूखलं च मुसलं च दृषच्चोपला एतानि वै दश यज्ञायुधानीति (quoted in ŚB. on [MS.4.7.])
ईशः N. of Viṣṇu.
of the sun.
-इष्टम्   a kind of grass (दीर्घरोहिततृण).
-उपकरणम्   any utensil or implement necessary for a sacrifice.
-उपवीतम्   the sacred thread worn by members of the first three classes (and now even of other lower castes) over the left shoulder and under the right arm; see [Ms.2.63;] वामांसावलम्बिना यज्ञोपवीतेनोद्भासमानः K.; कौशं सूत्रं त्रिस्त्रिवृतं यज्ञोपवीतम् ...... Baudhāyana; (originally यज्ञोपवीत was the ceremony of investiture with the sacred thread).
-उपासक a.  a. performing sacrifices.
-कर्मन् a.  a. engaged in a sacrifice. (-n.) a sacrificial rite.
-कल्प a.  a. of the nature of a sacrifice or sacrificial offering.
-कालः   the last lunar day of every fortnight (full-moon and newmoon).
-कीलकः   a post to which the sacrificial victim is fastened.
-कुण्डम्   a hole in the ground made for receiving the sacrificial fire.
-कृत् a.  a. performing a sacrifice. (-m.)
a priest conducting a sacrifice.
क्रतुः a sacrificial rite; [Ait. Br.7.15.]
a complete rite or chief ceremony.
an epithet of Viṣṇu; ईजे च भगवन्तं यज्ञक्रतुरूपम् [Bhāg.5.7.5.]
-क्रिया   a sacrificial rite.
-गम्य a.  a. accessible by sacrifice (Viṣṇu).
-गुह्यः  N. N. of Kṛiṣṇa.
-घ्नः   a demon who interrupts a sacrifice.
-दक्षिणा   a sacrificial gift, the fee given to the priests who perform a sacrifice.
दीक्षा admission or initiation to a sacrificial rite.
performance of a sacrifice; (जननम्) तृतीयं यज्ञदीक्षायां द्विजस्य श्रुतिचोदनात् [Ms.2.169.]
-द्रव्यम्   anything (e. g. a vessel) used for a sacrifice.
-द्रुह्  m. m. an evil spirit, a demon.
-धीर a.  a. conversant with worship or sacrifice.
पतिः one who institutes a sacrifice. See यजमान.
-पत्नी   the wife of the institutor of a sacrifice.

Shabda-Sagara | sa  en |   | 
यज्ञ  m.  (-ज्ञः) A sacrifice, a ceremony in which oblations are presented.
E. यज् to worship, aff. नङ् .

A dictionary, Marathi and English | mr  en |   | 
. 2 An oblation, observance or act in general for the propitiation of a deity.

 पु. 
याग ; होम .
बलिदान ; एखादी वस्तु देवतेस अर्पण करण्याची क्रिया ; त्याग .
धर्मकृत्य ; ईश्वरविषयक कर्म . [ सं . यज = पूजा करणें ]
०कंकण  न. यज्ञाच्या वेळीं यजमानानें हातांत बांधावयाचें कंकण . तें यज्ञकंकण करांबुजिं राघवातें । - लवकुशाख्यान .
०कुंड  न. यज्ञाच्या वेळीं होमांत आहुति टाकण्यासाठीं केलेली जागा ; होमकुंड ; वेदी .
०दीक्षा  स्त्री. यज्ञ करण्याचें व्रत ; हें व्रत घेतांना कांहीं तरी खूण व्रत घेतल्याचा दाखला म्हणून घ्यावयाची असते . यावरुन यज्ञदीक्षा म्हणजे ती खूण असाहि अर्थ होतो . उदा० यज्ञकंकण .
०नारायण  पु. अग्निदेवता .
०पशु  पु. यज्ञांत बळी देण्यास योग्य अगर बळी देण्याचा पशु .
०पुरुष  पु. विष्णु ; यज्ञदेवता . तूं यज्ञपुरुष नारायण । - एरुस्व ३ . ३१ .
०मुख  पु. अग्नि . यज्ञमुखें काढीतसे खोडी । तो भिल्लिणीची देखोनी आवडी ।
०याग  पु. यज्ञ , होम , इ० . यज्ञ वगैरे . [ एकाच अर्थाचे दोन्ही शब्द ]
०वृक्ष  पु. यज्ञाला ज्याचें लांकूड उपयोगी पडतें असे वृक्ष . हे - पिंपळ , पळस , औदुंबर , रुई , शमी , खैर व आघाडा . निघंटूमध्यें वेहेकळ व नदीवड किंवा खुजावड यांनांहि यज्ञवृक्ष म्हटलें आहे .
०शाला  स्त्री. यज्ञाची जागा ; होमशाळा . [ सं . ]
०सूकर  पु. वराहावतार . यज्ञांग न .
यज्ञाचा भाग .
 पु. ज्याचे सर्व अवयव यज्ञरुप आहेत असा श्रीकृष्ण ; यज्ञमूर्ति कृष्ण . तया नांव त्यागु । म्हणे तो यज्ञांगु । हें मानूनि सुभगु । पार्थु पुसे । - ज्ञा १६ . १३५ . [ यज्ञ + अंग ] यज्ञिय - वि . यज्ञासंबंधीं ; बली देण्यास योग्य . [ सं . ] यज्ञेश - पु . यज्ञांतील मुख्य देवता ; यज्ञपुरुष ; यज्ञफलदाता ( विष्णु ). [ यज्ञ + ईश ] यज्ञोपवीत - न . जानवें ( हल्लीं हें सूताचें नऊ पदरी तीन फेरे असलेलें झालें . प्राचीन काळीं तें उपवीत म्हणजे विणलेलें वस्त्र होतें . ) [ सं . वे = विणणें ]

यज्ञ n.  विष्णु का सातवॉं अवतार, जो स्वायंभुव मन्वन्तर में रुचि नामक ऋषि एवं आकृति के पुत्र र्के रुप में उत्पन्न हुआ था । इसकी पत्नी का नाम दक्षिणा था, जिससे इसे तृषित नामक बारह देव पुत्ररुप में उत्पन्न हुयें । इसे ‘सुयज्ञ’ नामान्तर भी प्राप्त था [भा.२.७.२] । स्वायंभुव मनु राजा ने ‘पुत्रिकापुत्रधर्म’ से इसका स्वीकार कर, इसे अपना पुत्र मान लिया था एवं इसे अपने मन्वन्तर का इंद्र बनाया था [भा.१.३.१२,४.१.८,८.१.१८];[ विष्णु.३.१.३६] । सुश्रुत संहिता के अनुसार, प्राचीन काल में रुद्र के द्वारा इसका शिरच्छेद किया गया था । उस समय, अश्विनीकुमारों ने इन्द्र सहाय्यता से, इसके सर पर शल्यकर्म किया, एवं इसका सिर पूर्ववत् किया [सु.सं.१.१४]
यज्ञ (प्राजापत्य) n.  एक वैदिक सूक्तद्रष्टा [ऋ.१०.१३०]
यज्ञ II. n.  (आंध्र. भविष्य.) एक राजा, जो ब्रह्मांड के अनुसार गौतमी का पुत्र था ।

Puranic Encyclopaedia  | en  en |   | 
YAJÑA   An incarnation of Mahāviṣṇu. Svāyambhuva Manu had two sons, Priyavrata and Uttānapāda and three daughters, Ākūti, Devahūti and Prasūti. Ruci Prajāpati married Ākūti. Yajña was their son. [Devī Bhāgavata, 8th Skandha] mentions that this Yajña was an incarnation of Ādi Nārāyaṇa. Yajña had a sister named Dakṣiṇā. They were twins. They married each other. The twelve sons who were born to them were the Devas known as Yāmas, during the Svāyambhuva Manvantara. [Viṣṇu Purāṇa, Part 1, Chapter 7]. Yajña's twelve sons were:--Toṣa, Pratoṣa, Santoṣa, Bhadra, Śānti, Iḍaspati, Iddhma, Kavi, Vibhu, Sraghna, Sudeva and Virocaka. Their father Yajña was the Indra of Svāyambhuva Manvantara. [Bhāgavata, 4th Skandha].

Aryabhushan School Dictionary | mr  en |   | 
 m  A sacrifice; sacrificing. An oblation.

Keyword Pages

  • सौत्रामणी
    पूर्व दिशाचे एक नाव ज्याचा स्वामी इंद्र आहे, त्याच्या प्रीत्यर्थ केला जाणारा एक प्रकारचा यज्ञ.
  • सौत्रामणी - अनुवाकः १
    पूर्व दिशाचे एक नाव ज्याचा स्वामी इंद्र आहे, त्याच्या प्रीत्यर्थ केला जाणारा एक प्रकारचा यज्ञ.
  • सौत्रामणी - अनुवाकः २
    पूर्व दिशाचे एक नाव ज्याचा स्वामी इंद्र आहे, त्याच्या प्रीत्यर्थ केला जाणारा एक प्रकारचा यज्ञ.
  • सौत्रामणी - अनुवाकः ३
    पूर्व दिशाचे एक नाव ज्याचा स्वामी इंद्र आहे, त्याच्या प्रीत्यर्थ केला जाणारा एक प्रकारचा यज्ञ.
  • सौत्रामणी - अनुवाकः ४
    पूर्व दिशाचे एक नाव ज्याचा स्वामी इंद्र आहे, त्याच्या प्रीत्यर्थ केला जाणारा एक प्रकारचा यज्ञ.
  • सौत्रामणी - अनुवाकः ५
    पूर्व दिशाचे एक नाव ज्याचा स्वामी इंद्र आहे, त्याच्या प्रीत्यर्थ केला जाणारा एक प्रकारचा यज्ञ.
  • सौत्रामणी - अनुवाकः ६
    पूर्व दिशाचे एक नाव ज्याचा स्वामी इंद्र आहे, त्याच्या प्रीत्यर्थ केला जाणारा एक प्रकारचा यज्ञ.
  • सौत्रामणी - अनुवाकः ७
    पूर्व दिशाचे एक नाव ज्याचा स्वामी इंद्र आहे, त्याच्या प्रीत्यर्थ केला जाणारा एक प्रकारचा यज्ञ.
  • सौत्रामणी - अनुवाकः ८
    पूर्व दिशाचे एक नाव ज्याचा स्वामी इंद्र आहे, त्याच्या प्रीत्यर्थ केला जाणारा एक प्रकारचा यज्ञ.
  • सौत्रामणी - अनुवाकः ९
    पूर्व दिशाचे एक नाव ज्याचा स्वामी इंद्र आहे, त्याच्या प्रीत्यर्थ केला जाणारा एक प्रकारचा यज्ञ.
  • सौत्रामणी - अनुवाकः १०
    पूर्व दिशाचे एक नाव ज्याचा स्वामी इंद्र आहे, त्याच्या प्रीत्यर्थ केला जाणारा एक प्रकारचा यज्ञ.
  • सौत्रामणी - अनुवाकः ११
    पूर्व दिशाचे एक नाव ज्याचा स्वामी इंद्र आहे, त्याच्या प्रीत्यर्थ केला जाणारा एक प्रकारचा यज्ञ.
  • सौत्रामणी - अनुवाकः १२
    पूर्व दिशाचे एक नाव ज्याचा स्वामी इंद्र आहे, त्याच्या प्रीत्यर्थ केला जाणारा एक प्रकारचा यज्ञ.
: Folder : Page : Word/Phrase : Person

Related Pages

  |  
  |  
: Folder : Page : Word/Phrase : Person

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.
TOP