Dictionaries | References

कर

A Sanskrit English Dictionary | sa  en |   | 
कर  mfn. 1.mf(, rarely )n. (for 2. See p. 254, col. 3) (√ 1.कृ), a doer, maker, causer, doing, making, causing, producing (esp.ifc.; cf.दुःखकर, भयं-क्°, सम्पत्-क्°, &c.; cf.Lat.चेरुस्, ‘creator’), [AV. xii, 2, 2]; [Mn.]; [Pañcat.] &c.
helping, promoting, [RV. i, 116, 13]
कर  m. m. the act of doing, making &c. (ifc.; cf.ईषत्कर, सु-क्°, दुष्-क्°, &c.)
‘the doer’, the hand, [RV. x, 67, 6]; [MBh.]; [Mn.] &c.
a measure (the breadth of twenty-four thumbs)
an elephant's trunk, [MBh.]; [Pañcat.] &c.
the claws of a crab, [Hit.]
symbolical expression for the number two
the lunar mansion हस्त, [VarBṛS.]
कर  m. 2.m. (for 1. See p. 253, col. 1) (√ कॄ), a ray of light, sunbeam, moonbeam, [R.]; [Megh.]; [Pañcat.] &c.
hail, [L.]
royal revenue, toll, tax, tribute, duty, [Mn.]; [Yājñ.]; [MBh. &c.]

कर [kara] a.  a. (-रा or
-री) [करोति, कीर्यते अनेन इति, कृ-कॄ-अप्]   (Mostly at the end of comp.) Who or what does, makes or causes &c.; दुःख˚, सुख˚, भय˚ &c.
रः A hand; करं व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरम् [Ś.1.24.]
A ray of light, beam; यमुद्धर्तुं पूषा व्यवसित इवालम्बितकरः [V.4.34;] also प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता । अवलम्ब- नाय दिनभर्तुरभून्न पतिष्यतः करसहस्रमपि [Śi.9.6] (where the word is used in sense 1 also).
The trunk of an elephant; सेकः सीकरिणा करेण विहितः [U.3.16;] [Bh.3.2.]
A tax, toll, tribute; युवा कराक्रान्तमहीमृदुच्चकैरसंशयं संप्रति तेजसा रविः [Śi.1.7;] (where कर means 'ray' also) (ददौ) perhaps in this sense the word is used in neuter gender also. निर्ल्लज्जो मम च करः कराणि भुङ्क्ते Pañch.2.3. अपरान्तमहीपालव्याजेन रघवे करम् [R.4.58;] [Ms.7.128.]
Hail.
A particular measure of length equal to 24 thumbs.
The asterism called हस्त.
A means or expedient.
A doer.
Comp. अग्रम् the forepart of the hand; कराग्रे वसते लक्ष्मीः.
the tip of an elephant's trunk.
-आघातः   a stroke or blow with the hand.-आमर्दः,
-आमलकः   Myrobalan (Mar. करवंद).
-आरोटः   a finger-ring.
-आलम्बः   supporting with the hand, giving a helping hand.
paying taxes.
tributary; करदीकृताखिलनृपां मेदिनीम् [Ve. 6.18.]
giving the hand to help &c.
-दक्ष a.  a. handy, dexterous.
पत्रम् a saw; तत्क्रूरदन्तकरपत्रनिकृत्तसत्त्वम् [Mv.5.] 29.
playing in water. ˚वत् m. the palm tree.
-पत्रकम्   a saw.
-पत्रिका   splashing water about while bathing or sporting in it.
पल्लवः a tender hand.
a finger. cf. ˚किसलय.
पालः, पालिका a sword.
a cudgel.
पात्रम् splashing water about while bathing.
the hand hollowed to hold anything.
-पात्री   A cup made of leather.
-पीडनम्   marriage; cf. पाणिपीडन.
पुटः the hands joined and hollowed to receive anything.
A box, chest with a lid; तेषां रक्षणमप्यासीन्महान्करपुट- स्तथा [Mb.14.65.16.]
-पृष्ठम्   the back of the hand.
बालः, वालः sword; अघोरघण्टः करवालपाणिर्व्यापादितः [Māl.9;] म्लेच्छनिवहनिधने कलयसि करवालम् [Gīt.1,] [Śi.13.6.]
a finger-nail.
-भारः   a large amount of tribute.-भूः
-भूषणम्   an ornament worn round the wrist, such as a bracelet.
-मर्दः, -मर्दी, -मर्दकः  N. N. of a plant (Carissa carandus; Mar. करवंद)
-मालः   smoke.
-मुक्तम्   a kind of weapon; see आयुध.
रुहः a finger-nail; अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं कररुहैः [Ś.2.11;] [Me.98.]
a sword.
-वालिका   a small club.
वीरः, वीरकः a sword or scimitar.
a cemetery.
 N. N. of a town in the S. M. country.
a kind of tree. (Mar. कण्हेर, अर्जुनसादडा); [Rām.5.2.1.] [Māna.18.242.3.] (-रा) red arsenic.
(री) a woman who has borne a son, a mother.
 N. N. of Aditi.
a good cow. (-रम्) the flower of the tree. मल्लिका, करवीरम्, बिसम्, मृणालम् Mbh. on [P.IV.3.166.]
-शाखा   a finger.
-शीकरः   water thrown out by an elephant's trunk.
-शूकः   a finger-nail.-शोथः swelling of the hands.
आस्फोटः the chest.
a blow with the hand.
slapping the hands together.-ऋद्धिः f.
सादः weakness of the hand.
the fading of rays.
-सूत्रम्   a marriage string worn round the wrist.
-स्थालिन्  m. m. an epithet of Śiva.
-स्वनः   clapping of the hands.
कर [kara] रे [rē] टुः [ṭuḥ]   (रे) टुः A kind of bird (crane).
a cymbal.
a small musical instrument.-कच्छपिका f. कूर्ममुद्रा in yoga.
-कमलम्, -पङ्कजम्, -पद्मम्   a lotus-like hand, beautiful hand; करकमलवितीर्णैरम्बुनीवारशष्पैः [U.3.25.]
कलशः, शम् the hollow of the hand (to receive water).
किसलयः, यम् 'sprout-like hand', a tender hand; करकिसलयतालैर्मुग्धया नर्त्यमानम् [U.3.19;] [Ṛs.6.3.]
-कुड्मलम्   the finger.
-कृतात्मन्   (Living from hand to mouth) destitute; [Mb.13.]
-कोषः   the cavity of the palms, hands hollowed to receive water; ˚पेयमम्बु Ghaṭ.22.
ग्रहः, ग्रहणम् levying a tax.
taking the hand in marriage.
marriage.
ग्राहः a husband.
a tax-collector.
-घर्षणः, -घर्षिन्  m. m. the churning-stick.
-च्छदः   the teak tree.
-च्छदा  N. N. of a tree (सिन्दूरपुष्पी; Mar. शेंद्री).
-जः   a fingernail; तीक्ष्णकरजक्षु- ण्णात् [Ve.4.1;] [Śi.11.37;] [Bv.1.15;] [Amaru.85.] (-जम्) a kind of perfume.
-जालम्   a stream of light.-तलः the palm of the hand; वनदेवताकरतलैः [Ś.4.5;] करतलगतमपि नश्यति यस्य तु भवितव्यता नास्ति [Pt.2.128.] ˚आमलकम् (lit.) an āmalaka fruit (fruit of the Myrobalan) placed on the palm of the hand; (fig.) ease and clearness of perception, such as is natural in the case of a fruit placed on the palm of the hand; करतलामलकफलवदखिलं जगदालोकयताम् [K.43.] ˚स्थ a. resting on the palm of the hand;
-तलीकृ   To take in the palm of the hand; ततः करतलीकृत्य व्यापि हालाहलं विषम् [Bhāg.8.7.43.]
तालः, तालकम् clapping the hands; स जहास दत्तकरतालमुच्चकैः [Śi.15.39.]
a kind of musical instrument, perhaps a cymbal.
तालिका, ताली clapping the hands; उच्चाटनीयः करता- लिकानां दानादिदानीं भवतीभिरेषः [N.3.7.]
beating time by clapping the hands.
-तोया  N. N. of a river.
-द   a.

Shabda-Sagara | sa  en |   | 
कर  mfn.  (-रः-रा-री-रं) Who or what does, makes or causes, as किङ्करः a servant, who does anything; भयङ्करः frightful, what causes fear; उपकरः who gives aid: अपकरः who does ill, &c.
 m.  (-रः)
1. A ray of light, a sun or moonbeams.
2. Royal revenue toll, tax, impost, &c. 3. The hand.
4. Hail.
5. An elephant's trunk.
E. कृञ् to do, &c. or अप् aff.
See also: कृञ् - - अप्

ना.  पाणी , बाहु , भुज , हस्त , हात ;
ना.  आकार ( वस्तूंच्या किंमतीवरील कर ), खंड , जकात , जमाबंदी , सरकारी पट्टी , सारा .

A dictionary, Marathi and English | mr  en |   | 
Royal revenue, toll, tax, assessment, impost. 2 A settled allowance to certain orders in a village,--to the पाटील, कुळकरणी, जोशी &c.; a sum or quantity in general fixed to be given. 3 A hand. 4 Attached to the names of towns, it implies Inhabitant. Ex. काशीकर, पुणेकर. 5 As the last member of a compound in comp. with Sanskrit words, it implies Agent. Ex. प्रकाशकर, सुखकर, आनंदकर. 6 ind It follows imitative particles. Ex. झटकर, पटकर, चटकर, धडकर. 7 f An unlucky day, viz. the day following an eclipse, that of either of the solstices, that of the death of a person in the village, the day of the burning of the होळी &c.
A doing; a hand or concern in. Pr. ज्याला कर नाहीं त्याला डर नाहीं. 2 Used for करी as in मजूरकर, काठकर, पोयकर.

वि.  ( व .) करपलेले भाजतांना अधिक होऊन काळे झालेलें . ' जवस भाजतांना कर झाले म्हणुन चटणी कडू लागते .' ( का . करि = माजणें , करपणें ; करकु = करपलेलें )
 पु. १ हात ; हस्त . ' सुंदर तें ध्यान उभें विटेवरी । कर कटावरी ठेवुनिया ॥ ' - तुगा १ . ' कर श्रवणिं ठेविते नुघडिं नेत्र घे भीतिला । ' - केका १० . २ सोंड ( हत्तीची ) ' गजेंद्राचे बंधु कवळुनि गजेंद्रा निजकरीं । ' - र ५७ . ३ किरण ; अंशु . ' सहस्त्र कर .'; ' शिवतला चंद्रकरीं । ' - ज्ञा . ११ . २४८ . ' मनस्वानंद बोधाचें चंद्रकर । ' - एभा १२ . ५१७ . ४ सरकारी कारभाराबद्दल मोबदला ; मजुरी देणें ; जमिनीवरील सारा ; पट्टी ; मालावरील जकात ; खड ; खंडणी . ' त्यांनी आपल्या इच्छेप्रमाणें स्वतंत्र सेस म्हणजे कर बसवून शिक्षण वाढवावें - केले १ . ११८ . ५ गांवकामगार व बलुतेदार ( जोशी , कुलकर्णी , पाटील इ० ) यांना सरकाराकडून दिला जाणारा ठराविक मुशाहिरा . ६ नाव , तर , रस्त्यावरील वाहतुकीचें वाहून यांकडुन घेतली जाणारी दस्तुरी , ७ विशिष्ठ तीर्थ व देवता यांच्या दर्शनास जाण्यार्‍याकडून घेतलेली जकात ; द्रव्य . ८ ( सामा .) कांहीं एक नियमानें जें घ्यावयाचें ठरविलेलें असतें तें . ' हा त्या राक्षसांचा कर त्या नगरांतील सर्व माणसांना द्यावा लागे .' ज्या घरी हरीचा कर आहे . । त्या घरी हरी चाकर आहे ॥ ' ( सं .)
वि.  १ कर्तृत्वदर्शक समासांतील शेवटचा शब्द ; करणारा ; जसें ; प्रकाशकर ; शीतकर ; सुखकर . २ विशिष्ट काम - धंदा करणारा जसें ;- मजूरकर = मजुरी करणारा ; काठकर ; पोयकर इ० - अ . ध्यन्यनुकारी अव्ययापुढें येणारा शब्द . जसें ;- झटकर ; पटकर . ( सं . कृ = करणें ) - पु . कृति ; संबंध ; संपर्क ; हात ( काम . धामांत ). ' ज्याला कर नाहीं त्याला डर नाहीं ' = ज्याच्या हातून पाप घडलें नाहीं त्याला भीति बाळगण्याचें कारण नाहीं .
क्रि.वि.  विशिष्ट आवाजासह ; ठण - कण - दिशीं ; रुपये मोजतांना होणार्‍या आवाजासारखा आवाज करून . [ घ्व . ]
 पु. ( अशिष्ट ) शुक्र तारा . [ सं . शुक्र ]
क्रि.वि.  झटकन इ० पहा .
 न. उंट . ' अशोकाचे अंगवसे । चघळिले कर्‍हेनि जेसें । ' - ज्ञा . ११ . ४१४ . ( सं . करभ = उंटाचें पिलू )
वि.  ( एखाद्या ) गांवांत राहणारा , गांवचा असें दाखविणारा प्रत्यय जसें ;- कशीकर ; पुणेंकर ; होळकर इ० ( सं . ( वुड् ) क ; ( तास्त्यार्थी ) प्रत्यय ; सं अस्मत्क , युष्मत्क , पाट - लिपुत्रकपासून - प्रा . अम्हकेर , तुम्हकेर , पाडळिपुत्तकेर , म . पाडळि ( पुत्र ) कर . - भाअ १८३३ )
क्रि.वि.  फुटण्याचा आवाज होऊन ( कांच किंवा कोणत्याही ठिसुळ पदार्थाचा ). ( ध्व . कल् = आवाज करणें )
 स्त्री. १ ग्रहण अयनसंक्राति व होळी आणि ज्या दिवशी गांवांत कोनी मनुष्य मेला असेल अशा दिवसांचा पुढील दिवस हा अशुभ मानतात . या दिवशी कोणतेंहि शुभकृत्य किंवा गमन करूं नये . ' संक्रातीची कर .' ( सं . करीदिन ) २ दिव्याचा एक प्रकार . धर्मग्रंथावर तुळस व भांड्यात गंगेचें पाणी ठेवून तें आरोपीनें डोक्यावर घेणें . ठराविक मुदतीतें त्यावर कांहीं आपत्ति न आल्यास त्याचा निर्दोवीपणा सिद्ध होत असे .
०संपुट  न. एकास एक जोडलेले असे दोन्हीं तळहांत ; हस्तांजुठी . तंव करसंपुट आपसे । वामचरणी बसे । ' - ज्ञा ६ . २०१ . ( वाप्र .) करास कर मिळविणे - हातावर हात देणें ; वचन देणें . ' मेळउनी करास कर .' - नव १३ . १४ कर जोडणें , जोडुन उभें राहणें - अभिवादन करणें ; विनम्र होणें ; सेवक म्हणुन सज्ज राहणे ' ' भूतभविज्य वर्तमान ज्ञान । हें ज्यापुढें उभें कर जोडून । ' - ह ३१ . १० .

कर चोळणें
अतिशय राग येणें. याला मारून टाकूं का, अशा तर्‍हेने हात शिवशिवणें. ‘क्रोधे चोळी रिपुप्रणाशकर कर।’-मोप्रल्‍हादविजय १.३०.- मोपंचशतीरा २८० -मो कर्ण २१.१३.
करांचा सुकाळ आणि अन्नाच्छादनाचा दुष्‍काळ
जबर कर असून लोकांस अन्नवस्‍त्र मिळत नाही अशी स्‍थिति. -पामो ६४९.

Aryabhushan School Dictionary | mr  en |   | 
 m  Tax. A hand. Concern in.
 f  An unlucky day.

Related Words

आलत धोय धोय जाय, आदत क्यौं कर जाय   कर जोडणें-जोडून उभे रहाणें   बाई बाई तुझें दूध एकीकडे कर, माझें अंग (अंड) शेकूंदे   कर न कर   फर-कन-कर-दिनी-दिशीं   थाडकन्-कर-दिनी-दिशी   चिर-कन-कर-दिशी   दण-कन-कर-दिनी-दिशी   तट-कन्-कर-दिशी   चुटकन्-कर-दिनी-दिशी   मट-कन-कर-दिशी-दिनी   झक-कण-कन-कर-दिशी-दिनी   घुट-कर-कन्-दिनी-दिशी   खड-कण-कन-कर   ढब्ब-कन्-कर-दिशी-दिनी   कर नाहीं त्‍यास डर कशाला   वस -कण -कन -कर -दिशी   फटकण-कन-कर-दिशी   जेवून बसावें क्षणभर, रात्रीं जेवल्‍यावर फेरी कर   बद-कन-कर-दिनी-दिशी   टच-कन-कर-दिनी-दिशीं   तूं कर वटवट-कटकट, मी आहे निगरगट्‌ट, माझा गुरु बळकट   भलाकर भला होवेगा, सवदा कर नफा पावेगा   घुट-कन-कर-दिनी-दिशी   कच-कन-कर-दिशी   खुट-कर-कन-दिनी-दिशी   टप्प-कन-कर-दिशीं   ठुस-कन्-कर-दिनी-दिशी   झप-कन-कर-दिनी-दिशी   झर-कन-कर-दिनी-दिशी   संगत-संगत संतन की कर ले तो गढत गढत गढ जाय   भाड-कण-कन-कर-दिन-दिनी-दिशी   धपकन-कर-दिशी-दिनी   लुट-कण-कन-कर   चुरकन्-कर-दिनी-दिशी   सुर-कण-कर-दिशी   चट-कन-कर-दिनी-दिशी   खरकन-कर-दिशी-दिनी   कर नाहीं त्याला डर नाहीं   घ म्‍हळ्यारि घप कर नयें   लककण-कन-कर-दिशी   फळकण-कन-कर-दिनी-दिशी   पटकन-कर-दिनी-दिशी   फळ-कण-कन-कर-दिनी-दिशी   सुळकण-कन-कर-दिनी-दिशी   पिचकन-कर-दिनी-दिशीं   खळ-कन-कर-दिनी-दिशी   धड-कन-कर-दिशी-दिनी   चतुराईचा द्वेष न कर, अहंकार द्वेषप्राय मान   टच-कन्-कर-दिनी-दिशी   
: Folder : Page : Word/Phrase : Person

Related Pages

  |  
  |  
: Folder : Page : Word/Phrase : Person

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.
TOP