TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

उपमालंकार - लक्षण २८

रसगंगाधर ग्रंथाचे लेखक पंडितराज जगन्नाथ होत. व्याकरण हा भाषेचा पाया आहे.


लक्षण २८
आतां केवलशुद्धपंरपरित उपमा ही-
“ सर्व धर्मांचा आश्रय असा युधिष्ठिर नांवाचा राजा,  वृक्षाप्रमाणें असणार्‍या लोकांना चैत्र मासासारखा वाटला. ”
मालारूपशुद्धपरंपरित उपमा ही-
“ हे राजा, हरिणाप्रमाणें असणार्‍या सर्व राजांच्यामध्यें सिंहा-सारखा; वृक्षांप्रमाणें असणारांच्यामध्यें चंदनवृक्षासारखा व नक्षत्रांप्रमाणे असणारांच्यामध्यें, तूं ह्या पृथ्वीवर चंद्रासारखा आहेस. ”
ह्या श्लोकांत परंपरित उपमा जी सांगितली ती, उपमान व उपमेय ह्या जोडयांचे परस्परांशीं आनुकूल्य असून एक उपमा दुसर्‍या उपमेला उपाय झाली आहे, अशा परिस्थितींत, सांगितली गेली आहे.
आतां दोन उपमानें व दोन उपमेयें ( अनुक्तमें ) परस्परांशीं प्रतिकूल झालीं असून ही, त्यामुळें एक उपमा दुसर्‍या उपमेला उपाय झाली आहे, अशा परंपरित उपमेचें उदाहरण हें-
“ सर्व प्राण्यांना भयंकर वाटणारा दुर्योधन नांवाचा राजा, दिव्या-प्रमाणें असणार्‍या सज्जनांना वादळी वार्‍यासारखा वाटला. ”
ह्यांतील पहिली उपमा दिव्याप्रमाणें असणारे सज्जन ही. ही उपमा वादळी वार्‍यासारखा दुर्योधन ह्या दुसर्‍या उपमेला ( प्रतिकूल असूनही ) साधक झाली आहे. ( ह्यांतील पहिली उपमा अंग व दुसरी उपमा अंगी. )
ह्या ठिकाणी दिवा व वादळी वारा ही दोन उपमानें दोन उपमांत आलेलीं असून त्यांची परस्परांशीं प्रतिकूलता आहे. त्याचप्रमाणें दोन उपमेयें-सज्जन व दुर्योधन-ह्यांच्यांतही परस्पर प्रतिकूलता आहे. तरी पण ह्या अंग व अंगी झालेल्या उपमा एकच जातीच्या ( म्हणजे दोन्हीही प्रति-कूलतेवर उभारलेल्या ) असल्यानें, परस्परांना अनुकूल आहेत. व म्हणूनच त्यांपैकीं एक उपमा दुसरीची उपाय झाली आहे.
आतां ह्या ( प्रतिकूलतेवर उभारलेल्या ) परंपरित उपमेच्या माला-रूपाचें उदाहरण हें-
“ कमलाप्रमाणें असणार्‍या सज्जनांना शिशिर ऋतूंप्रमाणें ( विनाशक ) असणार्‍या, ह्या ( दुष्ट ) राजानें, दर्भाप्रमाणें असणार्‍या सर्व धर्मांच्या बाबतींत विदर्भ देशाप्रमाणें ( म्ह० दर्भरहित असलेल्या देशाप्रमाणें ) आचरण केलें आहे. ”
ज्या उपमेंत उपमेयें आपापल्या उपमानांचीं उपमानें न होतां, पुढील उपमेयांचीं उपमानें होतात. तिला रशनोपमा म्हणावे. उदाहरणार्थ-
ह्या राजाची मूर्ति वाणीप्रमाणें सुंदर आहे, कीर्ति मूर्तीप्रमाणें अत्यंत निर्मळ आहे आणि, मति कीर्तीप्रमाणें जगांत सर्वांनीं स्तुति करावयास योग्य अशी आहे. ”
ही रशनोपम साधारण धर्माच्या बाबतींत प्रत्येक वाक्यांत भेद असणारी आहे. ( म्हणजे ह्यांतील प्रत्येक उपमावाक्यांत निरनिराळे साधारण धर्म आहेत. )
आता प्रत्येक उपमावाक्यांत, एकच साधारण धर्म असणारी रशनोपमा ही:-
“ ह्या राजाचे माजलेले हत्ती, पर्वताप्रमाणें, पुत्र, माजलेल्या हत्ती-प्रमाणें व योद्धे, पुत्रासारखे अत्यंत धिप्पाड शरीराचे आहेत. ह्यांतील परमोन्नतविग्रह हा धर्म तीनही उपमावाक्यांना साधारण आहे ? ”
ह्याच उदाहरणांतील परमोन्नतविग्रह हा साधारण धर्म काढून टाकून, ‘ तस्य ’ ह्या शब्दानंतर, ‘ भटा इव युंधि प्रजा: ’ असे शब्द घातले तर, हेंच धर्मलोपा रशनोपमेचें उदाहरण होईल.

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2016-11-11T12:53:56.2030000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

single sampling

  • एकबार नमुनानिवड 
  • double sampling दुबार नमुनानिवड ( नमुनानिवड परीक्षणाच्या या प्रकारात संबंधित माल एखाद्या विनिर्देशाशी जुळतो या परिकल्पनेचा स्वीकार किंवा त्यजन करण्याचा निर्णय एकाच नमुन्याच्या परीक्षणानंतर घेतात.) 
RANDOM WORD

Did you know?

मृत व्यक्तिचे वेगवेगळ्या धर्मात वेगवेगळ्या दिवशी संस्कार कसे काय?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site