TransLiteral Foundation

उपमालंकार - लक्षण १५

रसगंगाधर ग्रंथाचे लेखक पंडितराज जगन्नाथ होत. व्याकरण हा भाषेचा पाया आहे.


लक्षण १५
असे हे, वर सांगितलेले प्रकार असलेली ही उपमा, वस्तुव्यंग्य, अलंकारव्यंग्य व रसव्यंग्य ह्या तीन प्रकारच्या व्यंग्याला, त्याचप्रमाणें वस्तु व अलंकार ह्या दोन प्रकारच्या वाच्याला उपस्कारक होत असल्यानें, पुन्हां पांच प्रकारची होते. ह्यापैकीं वस्तुव्यंग्याला उपकारक होणार्‍या उपमेचें हें उदाहरण :-
“ ज्यांचीं शुद्ध मनें, उपकार करण्याच्या कार्यांत सतत गढून गेलीं आहेत अशा महात्म्यांचीं वचनें प्रारंभीं कडु लागणा‍र्‍या औषधासारखीं वाटतात. ”
ह्या ठिकाणीं , ‘ असलीं वचनें त्यांतील ( खरा ) अर्थ समजून ग्रहण करतांना, मनाची थोडीसुद्धां चलबिचल न होऊं देणाराला, शेवटीं अत्यंत सुख होतें; ’ हे वस्तुव्यंग्य प्रधान असून, त्याला उपकारक अशी ही औषधाची उपमा आहे.
व्यंग्य अलंकाराला अलंकृत करणारी उपमा ही :-
“ हे कमलनयने, कपाळावर चंद्राच्या कलंकासारखा कस्तुरीचा टिळा धारण करणारें तुझें मुख पाहून, आनंदानें ज्यांनीं आपल्या पंखांचीं मुळें पालवीसारखीं पसरविलीं आहेत अशीं चकोर पक्षांचीं पिल्लें, आपल्या चोंची हालवूं लागलीं आहेत. ”
ह्या ठिकाणीं नायिकेच्या तोंडावर चंद्राया अभेदारोप करणारा भ्रांतिमत्‍ अलंकार प्रधान व्यंग्य आहे व त्यालाच साधक असा ( दुसरा ) अभेदारोप-कपाळावरीलं कस्तुरीच्या टिळ्यावर चंद्राच्या डागाचा आरोप हा असून, त्या आरोपाच्या मुळाशीं कस्तुरीच्या टिळ्याचें व कलंकाचें सादृश्य हा दोष असल्यानें, ह्या ठिकाणीं उपमा अलंकार झाला आहे. रसव्यंगाला उपस्कारक झालेल्या उपमेचें उदाहरण-‘ दरदलदर-विन्द०’ इत्यादि श्लोकांत पूर्वी दिलेंच आहे. ह्या ठिकाणीं रसव्यंग्य ह्या शब्दांतील रस ह्या पदानें असंलक्ष्यक्तम व्यंग्याचे इतरहि, भाव ( रसाभास भावाभास  ) वगैरे प्रकार, घेतले जात असल्यानें, त्या भावादिकांना उपस्कारक अशा उपमांचाहि, ह्या रसव्यंग्याला उपस्कारक असलेल्या उपमेच्या प्रकारांत, अंतर्भाव करावा. ह्याचीं उदाहरणें, ‘ नैवापयाति ह्लदयादधिदेवतेव ’ इत्यादि व ‘ वन्यकुरंगीव वेपते नितराम्‍ ’ इत्यादि श्लोकांत पूर्वी येऊन गेलेलींच आहेत.
आतां वाच्य वस्तूला उपस्कारक अशा उपमेचें उदाहरण हें-“ हे मित्रा, अमृताच्या द्रवाचें माधुर्य धारण करणार्‍या तुझ्या वाणी माझ्या कानाला सुख देतात. तुझें शरद्‍ ऋतूंतील चंद्राप्रमाणें असणारें मुख माझे डोळे निववोत. ”
ह्या श्लोकांत डोळ्यांना निववोत हा ( मुख्य ) वाच्यार्थ आहे; व मुखाला दिलेली शरद्‍ऋतूंतील चंद्राची उपमा, त्याला उपस्कारक आहे.

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:07.4700000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

stature

  • स्त्री. उंची 
  • स्त्री. अंगकाठी 
  • स्त्री. Fig. प्रतिष्ठा 
RANDOM WORD

Did you know?

श्राद्धाचें प्रयोजन काय ? आणि श्राद्धाचे चार भेद कोणते आहेत ?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Dictionaries: 44
  • Hindi Pages: 4,328
  • Total Pages: 38,982
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Tags: 2,508
  • English Pages: 234
  • Marathi Pages: 22,630
  • Sanskrit Pages: 11,789
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.