TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

उपमालंकार - लक्षण ९

रसगंगाधर ग्रंथाचे लेखक पंडितराज जगन्नाथ होत. व्याकरण हा भाषेचा पाया आहे.


लक्षण ९
कर्मक्यच आधारक्यच्‍ व क्यड्‍ ह्या रूपांत असणार्‍या वाचकलुप्ता-उपमेचें उदाहरण हें-
“ विरहामुळें जिचें ह्लदय व्याकुळ झालें आहे अशा ह्या स्त्रीला, मलयपर्वतावरून येणारा वारा अग्नीसारखा वाटत आहे; रत्नाच्या महालांतही तिला रानांत असल्यासारखें क्षणोक्षणीं वाटत आहे; आणि ‘ जीवनावीण मासोळी ’ प्रमाणें ती ( तडफडत ) आहे. ”
ह्या श्लोकांत अग्नीसारखा भासत आहे, ह्या अर्थी अनल ह्या शब्दाला ‘ उपमानादाचारे ’ ह्या पाणिनिसूत्राप्रमाणें , कर्मक्यच्‍ प्रत्यय लागला आहे; रानांतल्यासारखें वाटतें, ह्या अर्थी कानन ह्या शब्दाला ह्याच सूत्रा-वरील ‘ अधिकरणाच्चेति वक्तव्यम्‍ ’ ह्या वार्तिकाप्रमाणें, आधार ह्या अर्थीं क्यच्‍ प्रत्यय लागला आहे. त्याचप्रमाणें निर्जलमीन ह्या शब्दाला, ‘ कर्तु:क्यड्‍ सलोपश्च ’ ह्या सूत्रानें, क्यड्‍ झाला आहे.
कित्येकांच्या मतें, “ क्यच्‍ व क्यड्‍ ह्या प्रत्ययाचा अर्थ ‘ वागणें, आचरण करणें’ एवढाच आहे. त्यामुळें ‘ अमक्याप्रमाणें ’ ह्या अर्थाचा बोध होण्याकरितां , प्रत्ययाच्या पूर्वींची जी प्रकृति ( म्हणजे क्यड्‍ वगैरे प्रत्यय ज्याला लावायचे, तें मूळचें प्रातिपदिक ) तिची स्वसादृश्य ह्या अर्थावर लक्षणा करणें भाग आहे. ” हें मत मानणारांच्या दृष्टीनें, वरील श्लोकांत सादृश्यवाचक पद नसल्यानें, हें वाचकलुप्ता उपमेचें उदाहरण समजावें. दुसर्‍या कित्येकांच्या मतें, ‘ अनलीयति ’ इत्यादि सबंध रूपाचा , ‘ अनल इत्यादि-कांचें सादृश्य दाखविणारें आचरण करतो ’ असा अर्थ होतो. हें मत मान्य केलें तरी सुद्धा, सादृश्य किंवा सादृश्यानें युक्त ( म्ह० सदृश ) ह्यापैकीं कोणत्याही एका अर्थाचें वाचक पद ह्या ठिकाणीं नसल्यानें, हें सुद्धां वाचकलुप्ता उपमेचें उदाहरण आहे, असें समजावें.
कर्तरि व कर्मणि णमुल्‍ द्वारा होणार्‍या उपमेचीं उदाहरणें-
‘ हे भागीरथी, जे लोक तुझें पाणी, अमृत प्यावें तसें, यथेच्छ अड-थळा न येतां पितात, ते लोक ह्या भूलोकावर देवासारखे राहतात. ”

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:07.1100000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

ARIṢṬANEMI VI(अरिष्टनेमि)

  • A King. Realising the transient nature of worldly life, he gave up his kingdom and went to and did tapas at Mount Gandhamādana. Indra who was very much pleased at this sent a messenger with a vimāna (aeroplane) to conduct the King to Svarga (heaven). When he was told that there was in Svarga also the states of being high or low, and fall happened when the effect of good actions decreased, the King gave up his desire for Svarga and sent back Indra's messenger. Then Indra sent the King with a messenger to the Āśrama of Vālmīki so that he might gain spiritual knowledge. Vālmīki consoled the King with the advice that the telling, hearing and pondering over the story of the Rāmāyaṇa alone would be enough to get eternal salvation. (Yogavāsiṣṭham). 
RANDOM WORD

Did you know?

कोणत्याही पूजेसाठी गणपती म्हणून चिकणी सुपारीला महत्व आहे, मग बाकीच्यांना कां नाही?
Category : Hindu - Puja Vidhi
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Dictionaries: 44
  • Hindi Pages: 4,328
  • Total Pages: 38,982
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Tags: 2,508
  • English Pages: 234
  • Marathi Pages: 22,630
  • Sanskrit Pages: 11,789
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.