TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पतज्जलिचरितम् । प्रथम सर्ग: ।

श्रीरामभद्रदीक्षितप्रणीतं पतज्जलिचरितम् ।
भारतीय साहित्यात पतंजलिने लिहिलेले ३ मुख्य ग्रन्थ मिळतात - योगसूत्र, अष्टाध्यायी वर भाष्य आणि आयुर्वेदावर ग्रन्थ.


पतज्जलिचरितम् । प्रथम सर्ग: ।
रुन्धन्समन्ताव्दलयं धरण्या दधाति य: स्वच्छदुकूललीलाम्  ॥१॥
तरड्गिणी वारुणराजधानीधेनुस्तनप्रस्रुतदुग्धजन्मा ।
बहिष्प्रसर्पद्भुजगाधिराजभड्गीमिवाड्गीकुरुते यदग्रे ॥२॥
अन्ये गुणा: सन्ति तथापि मन्ये माधुर्यमन्यादृशमेव यस्य ।
यतो मधुव्देषकृदेव जातो निषेवमाण: पुरुषो यदम्भ: ॥३॥
घना यत: प्रावृषिका गृहीत्वा पयांसि शड्खोदरपाण्डुराणि ।
दरीगृहान्तर्गतभूतसड्घा: कैलासशैला इव संचरन्ति ॥४॥
मन्थभ्रमन्दरवेगकीर्णान्व्योमाड्गणे वारिकणान्यदीयान् ।
विद्याधरीविभ्रममौक्तिकाभानद्यापि पश्यन्त्युडुकैतवेन ॥५॥
यमुद्रतैरावतदानधारानि: ष्यन्दनीलीभवदेकदेशम् ।
तटस्थमास्वादितकालकूटं भर्गं समं प्राग्ददृशु: सुरेन्द्रा: ॥६॥
उदेष्यता पूर्वमुडुप्रियेण विशिष्य यस्मिन्गमिते विवृध्दिम् ।
मन्थाद्रिश्रृड्गे वसता शिवेन क्षीराभिषेक: क्षणमन्वभावि ॥७॥
यस्यानुलिप्त: क्षणमुद्रतश्रीकराब्जकिज्जल्करजोभिरुर्मि: ।
कुलाद्रिकन्याकुचकुड्कुमाड्कं विड्म्बयामास भुजं पुरारे: ॥८॥
मन्थानशैलभ्रमिवातनुन्नै: प्रादुर्भवत्कल्पतरुप्रसूनै: ।
सुगन्धिभिश्चारुसुधारसानामुदित्वराणामुपचस्करे य: ॥९॥
यो मन्दरेण क्षुभितोऽपि गाढं पुंसा पुरोभागमुपेयुषेव ।
सतां कवीनामिव शब्दबन्धोरसंबुधानां रुचिरं व्यतानीत् ॥१०॥
आत्तेन यस्मादमृतद्रवेण जीवन्ति देवा इति नात्र चित्रम् ।
विषं निपीयापि यत: समुत्थं व्यजेष्ट किं नान्तकमष्टमूर्ति: ॥११॥
मरुद्रणैर्यन्मथनावसाने तटार्पिता वासुकिमन्थरज्जु: ।
दिगन्तसान्द्रीकृतदुग्धगन्धं तरड्गवाताड्कुरमाचचाम ॥१२॥
निर्मथ्य यं साधु यथास्वदेशं निर्लिपलोकैर्दिवि नीयमान: ।
यतो यतो याति स मन्दराद्रिस्ततस्ततोऽभूयत दुग्धवृष्टया ॥१३॥
पयांसि यस्य प्रथमं पविष्टान्यादाय मन्थाचलकन्दरेषु ।
पुष्णन्ति यत्नेन विनैव भूता भूतेशभूषाभुजगानजस्रम् ॥१४॥
सारज्ञ एक: स सरोरुहाक्षो जज्ञे सुधाजृम्भितसौरभेय: ।
यदन्तराले जलन्तुशून्ये कदापि मीन: कमठ: कदापि ॥१५॥
तस्यान्तरे श्रान्त इवागमान्तकान्तारसंचारवशादशेत ।
फणीन्द्रशय्यां पवमानतूलैरापूरणीयामधिरुह्य शौरि: ॥१६॥
कदाचिदासादितयोगनिद्रमभूतपूर्वेण वपुर्गरिम्णा ।
अधोक्षजं वोढुमदक्षिणोऽभूत्पर्यड्कभूत: फणिनामधीश: ॥१७॥
निरुध्दमुक्तश्वसितस्तदानीमभीक्ष्णमच्छूनकृशं फणीन्द्र: ।
मतड्गजक्लिष्टमृणालकल्पमनेकधा वृत्तमधत्त भोगम् ॥१८॥
संभ्रान्तदृक्पश्चशतीचतुष्को जिह्वासहस्रव्दयलीढसृक्का ।
शतैर्मुखानां दशभिर्विमुश्चन्फूत्कारमुग्रं ददृशे स शेष: ॥१९॥
तं तादृशं वीक्ष्य पलायितेषु सनत्कुमारादिषु तापसेषु ।
समीपमागत्य बली गरुत्मान्पर्याकुल: किंचिदिदं बभाषे ॥२०॥
न दृश्यते शेष भवान्पुरेव वदाधुना किं तव वैमनस्वम् ।
प्रज्ञां बलं धैर्यमुदारतां च पश्यामि नान्यस्य तवेव लोके ॥२१॥
निबध्य चण्डेन समीरणेन स्पर्धां पुर दुर्धरभोगभीम: ।
चकर्थ तं मेरुगुहान्तरे त्वं चच्चत्फणामण्डलरुध्दवेगम् ॥२२॥
विशालमूर्वीवलयं तरखी सशैलकान्तारनदीसमुद्रम् ।
त्वमुत्तमाड्गस्य समुन्नतस्य महत्तमोष्णीषदशामनैषी: ॥२३॥
गत्वैव धातुर्भुवनं युगान्ते कृतस्तुति: प्राज्जलिभिर्मुनीन्द्रै: ।
विसृष्टफूत्कारविषानलस्त्वं विश्चत्रयं घक्ष्यसि दुर्निरीक्ष्य: ॥२४॥
जगत्रयं यो जठरे बिभर्ति विश्वानि भूतानि च यस्य पाद: ।
भोगेन बिभ्रत्पुरुषं तमाद्यं भवान्न वेद्य: परमेष्ठिनोऽपि ॥२५॥
संजल्पितै: किं समरे गृहीत्वा कारागृहं यो रुरुधे महेन्द्रम् ।
तस्यापि लड्केशसुतस्य हन्ता स लक्ष्मणस्ते किल मूर्तिभेद: ॥२६॥
इत्थं गरुत्मन्तमुदीरयन्तं स दुर्वहश्रीशशरीरखिन्न: ।
कथंचिदालम्ब्य धृतिं फणीन्द्रो गिरा शनैर्गद्रदया जगाद ॥२७॥
मुरव्दिषो मूर्तिरियं पुरेव मयाद्य धर्तुं महती न शक्या ।
परीक्षितुं मां गरिमा धृत: किमनेन सत्वं मम वा गृहीतम् ॥२८॥
इति ब्रुवन्नेव स पन्नगेन्द्र: शरीरभारेण हरेश्चचाल ।
खगेश्वरो मन्दरगौरवाभ्यां तदा भुजाभ्यां द्रुतमाललम्बे ॥२९॥
किमेतदित्युज्झितकेलिपद्मा पयोधिकन्यापि तदा भयेन ।
नवाम्बुजाभेन नवाम्बुजाभं निष्पीडयामास करं करेण ॥३०॥
तत: स्फुरत्पद्यदलाभिरामं प्रमोदबाष्पाउलपक्ष्ममालम् ।
उद्राढरोमाश्चितमूर्तिरक्ष्णोरुन्मीलयामास युगं मुरारि: ॥३१॥
लघूभवन्तीमथ तस्य मूर्ति लक्ष्मीपतेर्वोढुमहि: शशाक ।
जहर्ष च श्रीर्धृतकेलिपद्मा यथास्थितं विष्णुरथश्च तस्थौ ॥३२॥
प्रणम्य भवत्या परम पुमासं पिप्रच्छिषुस्तत्तनुभारहेतुम् ।
विव्दत्प्रियान्व्याकरणानुशिष्टान्प्रायुड्ग शब्दान्पवनाशनेन्द्र: ॥३३॥
यदि प्रसादो मयि यद्यहं च श्रोतुं जगन्नाथ भवामि योग्य: ।
वदात्र हेतुं यदशिश्रियस्त्वमभूतपूर्वं वपुषो गुरुत्वम् ॥३४॥
इत्युक्तमीशेन भुजंगमानां श्रुत्वा मुकुन्द: स्मितकन्दलेन ।
मुक्तवफलालंकॄतविद्रुमाभं बिम्बाधरं बिभ्रदवोचदेवम् ॥३५॥
श्रृणु त्वमाश्चर्यमिदं फणीन्द्र शुश्रूषरुध्दाटय दृशां सहस्रे ।
साम्यं बिभर्ति स्मरतो यदन्त: कायेन मे कुडलित: कदम्ब: ॥३६॥
निरुध्दनिश्वासमवाप्य योगं स्थिरीकृते धारणया च चित्ते ।
अदृश्यत द्रागपनीतमायानैपथ्यमीशस्य परस्य नृत्तम् ॥३७॥
अस्मत्करासड्गरणन्मृदड्गं चतुर्मुखास्फालितचारुतालम् ।
बिडौजसोदश्चितवेणुनादं वाणीकरक्काणितवल्लकीकम् ॥३८॥
कपर्दलोलाभ्रन्दीतरड्ग घर्माम्बुसिक्तालिकभस्मपुण्ड्रम् ।
भुजान्तरोद्भूतग्भुजड्गहारं कटीविराजत्करिचर्मकक्ष्यम् ॥३९॥
अमर्त्यलोकैरनिमेषभावमासादितं शश्वदभिष्टुवद्भि: ।
अवेक्ष्यमाणाद्भुतसंनिवेशशिज्जानमज्जीरपदारविन्दम् ॥४०॥
अनल्पकल्पद्रुमपुष्पवर्षे चिदम्बरे हेमासभान्तराले ।
कलीसमक्षं कलितप्रमोदै: प्रशस्यमानं मुनिभि: पुराणै: ॥४१॥
आनन्दनृतं नटनायकस्य क्षेमं ददव्दृष्टवते जनाय ।
यावन्मयादर्शि फणीन्द्र तावत्त्वया वपुर्गौरवमन्वभावि ॥४२॥
इति ब्रुवाणं रमणं रमाया नूनं तदुक्तिश्रवहर्षनुन्न: ।
गलत्प्रमोदाश्रुकणापदेशादानर्च मुक्तामणिभि: फणीन्द्र: ॥४३॥
रोमाश्चिते तस्य शरीरमच्चे क्षणं विनिन्ये नलिनेक्षणोऽपि ।
कुरड्गदष्टाग्रकुशप्ररोहे करीव तीरे कमलाकरस्य ॥४४॥
श्रीश त्वदुक्तिश्रवणेन नीते चक्षु: सहस्रे मम चारितार्थ्यम् ।
तथापि पश्येयमवश्यमैशं नृत्त प्रसीदेत स तं ययाचे ॥४५॥
स याचमानाय सरोरिउहाक्षस्तस्मै पुनर्विस्मयमादधान: ।
कथामथो माक्षिकमाक्षिपन्त्या भुजड्गराजाय गिरा जगाद्‍ ॥४६॥
पणीति कश्चिन्मुनिरस्ति पूर्वं स पाणिनं नाम कुमारमाप ।
स्वतुल्यनाम्रा तनयेन सोऽपि दाक्षीमुदूढा दृढमभ्यनन्दत् ॥४७॥
स पाणिनो दक्षभुवा पुरन्ध्र्या रिपु: पुराणामुमयेव रेमे ।
काले मुनि: स्कन्द इव प्रसूतो हर्षं तयो: पाणिनिरप्यकार्षीत् ॥४८॥
तपोभिराराधयत: कठोरैस्तस्य प्रसन्नस्तरुणेन्दुचूड: ।
अघोषयद्दण्डविघट्टनेन चण्डं करस्थं डमरुं पुरस्तात् ॥४९॥
शब्दावलेर्व्याकरणं चिकिर्षोस्तदा मुने: पाणिनिसंभवस्य ।
मृडस्य चण्डा डमरुप्रणादा: शास्त्रादिसूत्राणि चतुर्दशासन् ॥५०॥
इतीश्वरानुग्रहतो निबध्रन्सूत्राणि स व्याकृत शब्दजालम् ।
सुष्ठु प्रयोगं कथयन्ति यस्य स्वर्लोकसोपानपरंपरेति ॥५१॥
कात्यायन: कर्कशया प्रसाद्य तपस्यया चन्द्रकलावतंसम् ।
तस्याथ सूत्रेषु पदार्थबोधप्रवर्तकं वार्तिकव्माबबन्ध ॥५२॥
प्रयुक्तया व्याकरणस्य सूत्रै: सवार्तिकै: साधुतया पदानाम् ।
अदुग्ध गौर्लौकिकवैदिकात्मा चिराय दुग्धं त्रिदिवं जनानाम् ॥५३॥
श्रुत्वा निजस्योपरि वार्तिकानि सूत्रप्रबन्धस्य स सूत्रकार: ।
कात्यायनेन ग्रथितान्यकुप्यकालो हि धीरेऽपि करोति मोहम् ॥५४॥
प्रकम्पितोष्ठ परिवर्तिताक्षं पादक्रमन्यश्चितभूमिभागम् ।
तमाश्रमं पाणिनिराजगाम कत्यायनस्तिष्ठति यत्र योगी ॥५५॥
तमापतन्तं कुपितं मुनीन्द्रो दृष्ट्रापि सज्जीकृतपाद्यपात्र: ।
कात्यायन: प्रत्युदगान्न यावत्तं पाणिनिस्तवदृषिं शशाप ॥५६॥
यस्मादविज्ञाय मम प्रभावं वृषध्वजानुग्रहभाजनस्य ।
सूत्रेष्वनुक्तोक्तदुरुक्तचिन्तावृथोद्यमं वार्तिकमातनिष्ठा: ॥५७॥
तस्मात्पतेदेव तनुस्तवेयमित्युध्दतं पाणिनिशापवाक्यम् ।
आकर्ण्य तूर्णं स विवृध्दमन्यु: कात्यायनोऽपि प्रति तं शशाप ॥५८॥
भवानजानन्भगवत्प्रसादविवर्तभूतान्यपि वार्तिकानि ।
मह्यं यत: शापमदान्मदेन ततो विशीर्येत तवापि मूर्धा ॥५९॥
इति त्रयोदश्यभिधानवत्यां तिथौ मिथ: शापविसृष्टदेहौ ।
उभौ मुनीन्द्रौ स्वकृतैस्तपोभि: पत्यु: पशूनां पदमाश्रयेताम् ॥६०॥
आचार्ययोरद्भुतबोधभाजोरालोचयन्त: परलोकयात्राम् ।
तदादि वैयाकरणा महान्तस्तस्यां तिथौ न प्रसजन्ति शास्त्रम् ॥६१॥
ततो विवव्रे बुधमण्डलाय सवार्तिकं पाणिनिसूत्रबन्धम् ।
स व्याघ्रभूति: सह पाणिनीय: श्वोभूतिना वाक्यकृदाश्रवेण ॥६२॥
भोगीन्द्र तेषां भुवि वार्तिकानामशेषविव्दज्जनदुर्ग्रहाणाम् ।
भाष्यं महत्कुर्विति भक्तरक्षी नियोक्ष्यते त्वां किल नीलकण्ठ: ॥६३॥
तदा नियोगात्तरुणेन्दुमौलेर्धरातले त्वं विहितावतार: ।
चिदम्बरक्षेत्रग: पवित्रं नेत्रोत्सवं द्रक्ष्यसि नृत्तमैशम् ॥६४॥
इति मुरमथनोक्त्या मोदमान: फणीन्द्र -
स्त्रिपुरहरनियोगं दीर्घकालादवाप्य ।
तदपि परिदिदृक्षुस्ताण्डवं चन्द्रमौले -
रवतरितुमवन्यामंशतश्चाशशंसे ॥६५॥
इति श्रीयज्ञरामदीक्षितपुत्रस्य रामभद्रयज्वन: कृतौ पतज्जलिचरिते
प्रथम: सर्ग: ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-05-02T06:25:01.5630000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

overlapping sampling units

  • बहुव्यापी नमुनानिवड एकके ( सामान्यतः नमुनानिवड करण्यासाठी एककांच्या समष्टीची परस्परवर्जित समूहांत विभागणी केली जाते, म्हणजेच प्रत्येक एकक हा एका व फक्त एकाच समूहात येतो. मात्र कधीकधी नमुनानिवड पद्धती अशी असते की एक मूलभूत एकक हा अनेक नमुनानिवड एककांमध्ये समाविष्ट होऊ शकतो. या प्रकाराला, ही संज्ञा वापरतात.) 
RANDOM WORD

Did you know?

कोणतीही ही पूजा करण्याआधी संकल्प कां करावा?
Category : Hindu - Puja Vidhi
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.