TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद १ - खण्ड ४६

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ४६
१ - १६ - बाह्वादिप्रभृतिषु येषाम् दर्शनम् गोत्रभावे लौकिके ततः अन्यत्र तेषाम् प्रतिषेधः ।

२ - १६ - बाह्वादिप्रभृतिषु येषाम् दर्शनम् गोत्रभावे लौकिके ततः अन्यत्र तेषाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - १६ - बाहोः अपत्यम् बाहिः ।

४ - १६ - यः हि बाहुः नाम बाहवः तस्य भवति ।

५ - १६ - नडस्य अपत्यम् नाडायनः ।

६ - १६ - यः हि नडः नाम नाडिः तस्य भवति ।

७ - १६ - सम्बन्धिशब्दप्रत्ययानाम् तत्सदृशात् प्रतिषेधः ।

८ - १६ - सम्बन्धिशब्दप्रत्ययानाम् च तत्सदृशात् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

९ - १६ - श्वशुरस्य अपत्यम् श्वशुर्यः ।

१० - १६ - यः हि श्वशुरः नाम श्वाशुरिः तस्य भवति ।

११ - १६ - प्रत्ययग्रहणेन न अर्थः ।

१२ - १६ - सम्बन्धिशब्दानाम् तत्सदृशात् प्रतिषेधः इति एव ।

१३ - १६ - इदम् अपि सिद्धम् भवति ।

१४ - १६ - मातृपितृभ्याम् स्वसा ।

१५ - १६ - मातृष्वसा ।

१६ - १६ - अन्या मातृस्वसा इति ।

१ - ७ - सुधातृव्यासयोः ।

२ - ७ - सुधातृव्यासयोः इति वक्तव्यम् सौधातकिः , वयासकिः शुकः ।

३ - ७ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते ।

४ - ७ - सुधातृव्यासवरुडनिषादचण्डालबिम्बानाम् इति वक्तव्यम् सौधातकिः , वैयासिकः शुकः , वारुडकिः , नैषादकिः , चाण्डालकिः , बैम्बकिः ।

५ - ७ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

६ - ७ - न वक्तव्यम् ।

७ - ७ - प्रकृत्यन्तराणि एतानि ।

१ - ४६ - किमर्थः चकारः ।

२ - ४६ - स्वरार्थः ।

३ - ४६ - चितः अन्तः उन्दात्तः भवति इति अन्तोदात्तत्वम् यथा स्यात् ।

४ - ४६ - अथ ञकारः किमर्थः ।

५ - ४६ - ञकारः वृद्ध्यर्थः ।

६ - ४६ - ञ्णिति इति वृद्धिः यथा स्यात् ।

७ - ४६ - एकेन ककारेण उभयम् सिद्धम् ।

८ - ४६ - अवश्यम् अत्र विशेषणाऋथः अन्यः अनुबन्धः कर्तव्यः ।

९ - ४६ - क्व विशेषणार्थेन अर्थः ।

१० - ४६ - व्रातच्फञोः अस्त्रियाम् इति ।

११ - ४६ - फकः इति हि उच्यमाने नाडायनः अत्र अपि प्रसज्येत ।

१२ - ४६ - अथ अपि फञः इति उच्यते एवम् अपि आश्वायनः अत्र अपि प्रसज्येत ।

१३ - ४६ - तस्मात् चकारः एव कर्तव्यः अन्तोदात्तत्वम् अपि यथा स्यात् ।

१४ - ४६ - चकारे च इदानीम् विशेषणार्थे क्रियमाणे अवश्यम् वृद्ध्यर्थः अन्यः अनुबन्धः कर्तव्यः ।

१५ - ४६ - सः च ञकारः एव कर्तव्यः सूत्रभेदः मा भूत् इति ।

१६ - ४६ - अथ क्रियमाने अपि वै चकारे अन्तोदात्तत्वम् न प्राप्नोति ।

१७ - ४६ - किम् कारणम् ।

१८ - ४६ - परत्वात् ञ्निति इति आद्युदात्तत्वम् प्राप्नोति ।

१९ - ४६ - चित्करणसामर्थ्यात् अन्तोदात्तत्वम् भविष्यति ।

२० - ४६ - ञित्करणसामर्थ्यात् आद्युदात्तत्वम् प्राप्नोति ।

२१ - ४६ - अस्ति अन्यत् ञित्करणे प्रयोजनम् ।

२२ - ४६ - किम् ।

२३ - ४६ - वृद्ध्यर्थः ञकारः ।

२४ - ४६ - चित्करणे अपि तर्हि अन्यत् प्रयोजनम् अस्ति ।

२५ - ४६ - किम् ।

२६ - ४६ - विशेषणार्थः चकारः ।

२७ - ४६ - शक्यः अत्र विशेषणार्थः अन्यः अनुबन्धः आसङ्क्तुम् ।

२८ - ४६ - तत्र चकारानुरोधात् अन्तोदात्तत्वम् भवति ।

२९ - ४६ - वृद्ध्यर्थः अपि तर्हि अन्यः शक्यः अनुबन्धः आसङ्क्तुम् ।

३० - ४६ - तत्र ञकारानुरोधात् आद्युदात्तत्वम् प्राप्नोति ।

३१ - ४६ - एवम् तर्हि स्वरे योगविभागः करिष्यते ।

३२ - ४६ - इदम् अस्ति ।

३३ - ४६ - चितः ।

३४ - ४६ - चितः अन्तः उदात्तः भवति ।

३५ - ४६ - ततः तद्धितस्य ।

३६ - ४६ - तद्धितस्य च चितः अन्तः उदात्तः भवति इति ।

३७ - ४६ - किमर्थम् इदम् ।

३८ - ४६ - परत्वात् ञ्निति इति आद्युदात्तत्वम् प्राप्नोति ।

३९ - ४६ - तद्बाधनार्थम् ।

४० - ४६ - ततः कितः ।

४१ - ४६ - कितः तद्धितस्य अन्तः उदात्तः भवति ।

४२ - ४६ - किम् पुनः अत्र स्वरार्थेन चकारेण अनुबन्धेन यावता च्फञन्तात् ञ्यः विधीयते ।

४३ - ४६ - तत्र ञ्निति इति आद्युदात्तत्वेन भवितव्यम् ।

४४ - ४६ - न एतत् अस्ति ।

४५ - ४६ - बहुषु लोपे कृते अन्तोदात्तत्वम् यथा स्यात् ।

४६ - ४६ - कौञ्चायनाः इति ।

१ - १८ - इह के चित् द्व्येकयोः फ्यञम् विदधति बहुषु च फकम् के चित् च्फञन्तात् ञ्यम् ।

२ - १८ - किम् अत्र न्याय्यम् ।

३ - १८ - ञ्यवचनम् एव न्याय्यम् ।

४ - १८ - द्व्येकयोः हि फ्यञि सति बहुषु च फकि क्रौञ्जायनानाम् अपत्यम् माणवकः कौञ्जायन्यः कौञ्जायन्यौ केन यशब्दः श्रूयेत ।

५ - १८ - द्व्येकयोः इति उच्यमानः न प्राप्नोति ।

६ - १८ - इह कौञ्जायनस्य अपत्यम् बहवः माणवकाः कौञ्जायनाः केन य शब्दः न श्रूयेत ।

७ - १८ - द्व्येकयोः इति उच्यमानः प्राप्नोति ।

८ - १८ - तत् एतत् कथम् कृत्वा ञ्यवचनम् ज्यायः भवति ।

९ - १८ - यदि तत् न अस्ति ।

१० - १८ - आपत्यः वा गोत्रम् ।

११ - १८ - परमप्रकृतेः च आपत्यः ।

१२ - १८ - आपत्यात् जीववञ्श्यात् स्वार्थे द्वितीयः युवसञ्ज्ञः सः च अस्त्रियाम् ।

१३ - १८ - एकोगोत्रग्रहणानर्थक्यम् च बहुवचनलोपिषु च सिद्धम् इति ।

१४ - १८ - सति हि तस्मिन् द्व्येकयोः अपि फ्यञि सति बहुषु च फकि न दोषः भवति ।

१५ - १८ - तत्र कौञ्जायनानाम् अपत्यम् माणवकः इति विगृह्य कुञ्जशब्दात् द्व्येकयोः उत्पत्तिः भविष्यति ।

१६ - १८ - कौञ्जायन्यः कौञ्जायन्यौ ।

१७ - १८ - कौञ्जायनस्य अपत्यम् बहवः माणवकाः इति विगृह्य कुञ्जशब्दात् बहुषु उत्पत्तिः भविष्यति ।

१८ - १८ - कौञ्जायनाः इति ।

१ - २६ - अनृष्यानन्तर्ये इति उच्यते ।

२ - २६ - तत्र इदम् सिध्यति कौशिकः विश्वामित्रः इति ।

३ - २६ - किम् कारणम् ।

४ - २६ - विश्वामित्रः तपः तेपे न अनृष्हिः स्याम् इति ।

५ - २६ - तत्रभवान् ऋषिः सम्पन्नः ।

६ - २६ - सः पुनः तपः तेपे न अनृष्हेः पुत्रः स्याम् इति ।

७ - २६ - तत्रभवान् गाधिः अपि ऋषिः सम्पन्नः ।

८ - २६ - सः पुनः तपः तेपे न अनृष्हेः पौत्रः स्याम् इति ।

९ - २६ - तत्रभवान् कुशिकः अपि ऋषिः सम्पन्नः ।

१० - २६ - तत् एतत् ऋष्यानन्तर्यम् भवति ।

११ - २६ - तत्र अनृष्यानन्तर्ये इति प्रतिषेधः प्राप्नोति ।

१२ - २६ - न एषः दोषः ।

१३ - २६ - न एवम् विज्ञायते ऋष्यानन्तर्ये न भवति इति ।

१४ - २६ - कथम् तर्हि ।

१५ - २६ - ऋषौ अनन्तरे न इति ।

१६ - २६ - यदि एवम् ।

१७ - २६ - अनृष्यानन्तर्यवचनम् अनर्थकम् सञ्ज्ञागोत्राधिकारात् ।

१८ - २६ - अनृष्यानन्तर्यवचनम् अनर्थकम् ।

१९ - २६ - किम् कारणम् ।

२० - २६ - सञ्ज्ञागोत्राधिकारात् ।

२१ - २६ - सञ्ज्ञागोत्रे इति वर्तते ।

२२ - २६ - कः प्रसङ्गः यत् अनन्तेरे स्यात् ।

२३ - २६ - न एव प्राप्नोति न अर्थः प्रतिषेधेन ।

२४ - २६ - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् अनृष्यानन्तर्ये इति प्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः बिदादिषु ये अनृषयः पठन्ते तेषाम् अनन्तरे अपि वृत्तिः भवति ।

२५ - २६ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

२६ - २६ - नानान्द्रः पौत्रः दौहित्रः इति एतत् सिद्धम् भवति ।

१ - ५ - किमर्थम् इदम् उच्यते न गर्गादिभ्यः यञ् इति एव सिद्धम् ।

२ - ५ - लुक् स्त्रियाम् इति वक्ष्यामि इति ।

३ - ५ - यदि पुनः तत्र एव उच्येत ।

४ - ५ - न एवम् शक्यम् ।

५ - ५ - आङ्गिरसग्रहणम् हि विच्छिद्येत ।

१ - ३९ - किमर्थम् शिवादिभ्यः अण् विधीयते न यथाविहितम् एव उच्येत ।

२ - ३९ - शिवादिभ्यः यथाविहितम् इति इयति उच्यमाने इञ् प्रसज्येत ।

३ - ३९ - इञ् अतो यथाविहितः ।

४ - ३९ - पुनर्वचनम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् ।

५ - ३९ - पुनर्वचनम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् ।

६ - ३९ - ये तस्य बाधकाः तद्बाधनार्थम् ।

७ - ३९ - सः वै न अस्ति यः तम् बाधेत ।

८ - ३९ - तत्र आरम्भसामर्थ्यात् यः विहितः न च प्राप्नोति सः भविष्यति ।

९ - ३९ - कः च असौ ।

१० - ३९ - अण् एव ।

११ - ३९ - उत्तरार्थम् तर्हि अवृद्धाभ्यः नदीमानुषीभ्यः तन्नामिकाभ्यः इति ।

१२ - ३९ - अत्र यथाविहितम् इति इयति उच्यमाने ढक् प्रस्ज्येत ।

१३ - ३९ - ढक् अतः यथाविहितः ।

१४ - ३९ - पुनर्वचनम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् ।

१५ - ३९ - ये तस्य बाधकाः तद्बाधनार्थम् ।

१६ - ३९ - सः वै न अस्ति यः तम् बाधेत ।

१७ - ३९ - तत्र आरम्भसामर्थ्यात् यः विहितः न च प्राप्नोति सः भविष्यति ।

१८ - ३९ - कः च असौ ।

१९ - ३९ - अण् एव ।

२० - ३९ - उत्तरार्थम् एव तर्हि ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यः च इति ।

२१ - ३९ - अत्र यथाविहितम् इति इयति उच्यमाने इञ् प्रस्ज्येत ।

२२ - ३९ - इञ् अतः यथाविहितः ।

२३ - ३९ - पुनर्वचनम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् ।

२४ - ३९ - ये तस्य बाधकाः तद्बाधनार्थम् ।

२५ - ३९ - सः वै न अस्ति यः तम् बाधेत ।

२६ - ३९ - तत्र आरम्भसामर्थ्यात् यः विहितः न च प्राप्नोति सः भविष्यति ।

२७ - ३९ - कः च असौ ।

२८ - ३९ - अण् एव ।

२९ - ३९ - उत्तरार्थम् एव तर्हि मातुः उत् सङ्ख्यासम्भद्रपूर्वायाः , कन्यायाः कनीन च इति ।

३० - ३९ - अत्र यथाविहितम् इति इयति उच्यमाने ढक् प्रस्ज्येत ।

३१ - ३९ - ढक् अतः यथाविहितः ।

३२ - ३९ - पुनर्वचनम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् ।

३३ - ३९ - मातुः उकारम् वक्ष्यामि कन्यायाः कनीनभावम् इति ।

३४ - ३९ - यदि एतावत् प्रयोजनम् स्यात् तत्र एव अयम् ब्रूयात् स्त्रीभ्यः ढक् , मातुः उकारः , कन्यायाः च कनीनभावः इति ।

३५ - ३९ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् अयम् ऋष्टिषेणशब्दः शिवादिषु पठ्यते ।

३६ - ३९ - तत्र यथाविहितम् इति इयति उच्यमाने इञ् प्रसज्येत ।

३७ - ३९ - तम् परत्वात् सेनान्तात् ण्यः बाधेत ।

३८ - ३९ - तत्र आरम्भसामर्थ्यात् इञ् प्रसज्येत ।

३९ - ३९ - पुनरण्ग्रहणात् अण् एव भवति

१ - ५७ - ऋषिस्त्र्यणः ढग्ढ्रकौ विप्रतिषेधेन ।

२ - ५७ - ऋषिस्त्र्यणः ढग्ढ्रकौ भवतः विप्रतिषेधेन ।

३ - ५७ - ऋष्यणः अवकाशः वासिष्ठः, वैश्वामित्रः ।

४ - ५७ - ढकः अवकाशः दुलि दौलेयः, बलि बालेयः ।

५ - ५७ - इह उभयम् प्राप्नोति अत्रि , आत्रेयः ।

६ - ५७ - स्त्र्यणः अवकाशः मकन्दिका माकन्दिकः ।

७ - ५७ - ढ्रकः अवकाशः काणिकेरः ।

८ - ५७ - इह उभयम् प्राप्नोति पौणिकेरः , मौद्गलिकेरः ।

९ - ५७ - ढग्ढ्रकौ भवतः विप्रतिषेधेन ।

१० - ५७ - द्व्यचः ढकः ढ्रग्ढञौ ।

११ - ५७ - द्व्यचः ढक् भवति इति एतस्मात् ढ्रग्ढञौ भवतः विप्रतिषेधेन ।

१२ - ५७ - द्व्यचः ढक् भवति इति अस्य अवकाशः दात्तेयः , गौप्तेयः ।

१३ - ५७ - ढ्रकः सः एव ।

१४ - ५७ - इह उभयम् प्राप्नोति नटी नाटेरः , दासी दासेरः ।

१५ - ५७ - ढञः अवकाशः कामण्डलेयः , भाद्रबाहेयः ।

१६ - ५७ - ढकः सः एव ।

१७ - ५७ - इह उभयम् प्राप्नोति जम्बू जाम्बेयः ।

१८ - ५७ - ढ्रग्ढञौ भवतः विप्रतिषेधेन ।

१९ - ५७ - न वा ऋष्यणः पुनर्वचनम् अन्यनिवृत्त्यर्थम् ।

२० - ५७ - न वा एषः युक्तः विप्रतिषेधः यः अयम् ऋष्यणः ढकः च ।

२१ - ५७ - किम् कारणम् ।

२२ - ५७ - ऋष्यणः पुनर्वचनम् अन्यनिवृत्त्यर्थम् ।

२३ - ५७ - सिद्धः अत्र अण् उत्सर्गेण एव ।

२४ - ५७ - तस्य पुनर्वचने एतत् प्रयोजनम् ये अन्ये तदपवादाः प्राप्नुवन्ति तद्बाधनार्थम् ।

२५ - ५७ - सः यथा एव तदपवादम् इञम् बाधते एवम् ढकम् अपि बाधेत ।

२६ - ५७ - तस्मात् ऋषिभ्यः अण्विधाने अत्र्यादिप्रतिषेधः ।

२७ - ५७ - तस्मात् ऋषिभ्यः अण्विधाने अत्र्यादिप्रतिषेधः वक्तव्यः ।

२८ - ५७ - न वक्तव्यः ।

२९ - ५७ - मध्ये अपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् अयम् ऋष्यण् इञम् बाधिष्यते ढकम् न बाधिष्यते ।

३० - ५७ - अयम् च अपि अयुक्तः विप्रतिषेधः यः अयम् ढकः ड्रग्ढञोः च. किम् कारणम् ।

३१ - ५७ - ढकः पुनर्वचनम् अन्यनिवृत्त्यर्थम् । सिद्धः अत्र ढक् स्त्रीभ्यः ढक् इति एव ।

३२ - ५७ - तस्य पुनर्वचने एतत् प्रयोजनम् ये अन्ये तदपवादाः प्राप्नुवन्ति तद्बाधनार्थम् ।

३३ - ५७ - सः यथा एव तदपवादम् तन्नामिकाणम् बाधते एवम् ढग्ढ्रञौ अपि बाधेत ।

३४ - ५७ - तस्मात् तन्नामिकाणि अद्व्यचः ।

३५ - ५७ - तस्मात् तन्नामिकाणि अद्व्यचः इति वक्तव्यम् ।

३६ - ५७ - न वक्तव्यम् ।

३७ - ५७ - मध्ये अपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् अयम् ढक् तन्नामिकाणम् तदपवादम् बाधिष्यते ढ्रग्ढञौ न बाधिष्यते ।

३८ - ५७ - ऋष्यन्धकवृष्णिकुर्वणः सेनान्तात् ण्यः ।

३९ - ५७ - ऋष्यन्धकवृष्णिकुर्वणः सेनान्तात् ण्यः भवति विप्रतिषेधेन ।

४० - ५७ - ऋष्यणः अवकाशः वासिष्ठः, वैश्वामित्रः ।

४१ - ५७ - ण्यस्य अवकाशः पाऋइषेण्यः, वारिषेण्यः ।

४२ - ५७ - जातसेनः नाम् ऋषिः तस्मात् उभयम् प्राप्नोति ।

४३ - ५७ - ण्यः भवति विप्रतिषेधेन ।

४४ - ५७ - अन्धकाणः अवकाशः श्वाफल्कः, श्वैत्रकः ।

४५ - ५७ - ण्यस्य सः एव ।

४६ - ५७ - उग्रसेनः नाम अन्धकः ।

४७ - ५७ - तस्मात् उभयम् प्राप्नोति ।

४८ - ५७ - ण्यः भवति विप्रतिषेधेन औग्रसेन्यः ।

४९ - ५७ - वृष्ण्यणः अवकाशः वासुदेवः , बालदेवः ।

५० - ५७ - ण्यस्य सः एव ।

५१ - ५७ - व्ष्वक्सेनः नाम वृष्णिः तस्मात् उभयम् प्राप्नोति ।

५२ - ५७ - ण्यः भवति विप्रतिषेधेन वैष्वक्सेन्यः ।

५३ - ५७ - कुर्वणः अवकाशः नाकुलः , साहदेवः ।

५४ - ५७ - ण्यस्य सः एव ।

५५ - ५७ - भीमसेनः नाम कुरुः तस्मात् उभयम् प्राप्नोति ।

५६ - ५७ - ण्यः भवति विप्रतिषेधेन भैमसेन्यः ।

५७ - ५७ - सेनान्तात् ण्यः भवति विप्रतिषेधेन जातोग्रविष्वग्भीमेभ्यः इति वक्तव्यम्

१ - ३ - किमर्थम् स्त्रीलिङ्गेन निर्देशः क्रियते न सङ्ख्यासम्भद्रपूर्वस्य इति एव उच्येत ।

२ - ३ - स्त्रीलिङ्गः यः मातृशब्दः तस्मात् यथा स्यात् ।

३ - ३ - इह मा भूत् सम्मिमीते सम्माता, सम्मातुः अपत्यम् साम्मात्रः इति

१ - ११ - इदम् सर्वेषु एव स्त्रीग्रहणेषु विचार्यते ।

२ - ११ - स्त्रीप्रत्ययग्रहणम् वा स्यात् स्त्रीशब्दग्रहणम् वा स्त्र्यर्थग्रहणम् वा ।

३ - ११ - किम् च अतः ।

४ - ११ - यदि शब्दग्रहणम् अर्थग्रहणम् वा इडविड् ऐडद्विड् पृथ् पार्थः उशिज् आउशिजः शरत् शारदसः अत्र अपि प्राप्नोति ।

५ - ११ - अथ प्रत्ययग्रहणम् लैखाभ्रेयः वैमात्रेयः इति न सिध्यति ।

६ - ११ - अस्तु प्रत्ययग्रहणम् ।

७ - ११ - कथम् लैखाभ्रेयः वैमात्रेयः इति ।

८ - ११ - शुभ्रादिषु पाठः करिष्यते ।

९ - ११ - वडवायाः वृषे वाच्ये ।

१० - ११ - वडवायाः वृषे वाच्ये ढक् वक्तव्यः ।

११ - ११ - वडवायाः वृषः वाडवेयः ।

१ - ९ - चटकायाः पुल्म्̐लिङ्गनिर्देशः ।

२ - ९ - चटकायाः पुल्म्̐लिङ्गेन निर्देशः कर्तव्यः ।

३ - ९ - इह अपि यथा स्यात् ।

४ - ९ - चटकस्य अपत्यम् चाटकैरः ।

५ - ९ - यदि पुल्म्̐लिन्ग्निर्देशः क्रियते चटकाया अपत्यम् चाटकैरः इति न सिध्यति ।

६ - ९ - प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणम् भवति इति एवम् भविष्यति ।

७ - ९ - स्त्रियाम् अपत्ये लुक् ।

८ - ९ - स्त्रियाम् अपत्ये लुक् वक्तव्यः ।

९ - ९ - चटकायाः अपत्यम् स्त्री चटका ।

१ - ८ - आरग्वचनम् अनर्थकम् रका सिद्धत्वात् ।

२ - ८ - आरग्वचनम् अनर्थकम् ।

३ - ८ - किम् कारणम् ।

४ - ८ - रका सिद्धत्वात् ।

५ - ८ - गोधा आकारान्ता रक् च प्रत्ययः ।

६ - ८ - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् आरकम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः अन्येभ्यः अपि अयम् भवति इति ।

७ - ८ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

८ - ८ - मौण्डारः जाण्डारः पाण्डारः इति एतत् सिद्धम् भवति इति ।

१ - ३ - क्षुद्राभ्यः इति उच्यते ।

२ - ३ - का क्षुद्रा नाम ।

३ - ३ - अनियतपुंस्का अङ्गहीना वा ।

१ - २ - केन विहिते पितृष्वसुः ढकि लोपः इति उच्यते ।

२ - २ - एतत् एव ज्ञापयति भवति पितृष्वसुः ढक् इति यत् अयम् ढकि लोपम् शास्ति ।

१ - ९ - ढकि लोपः इति उच्यते ।

२ - ९ - तत्र इदम् न सिध्यति मातृष्वस्रीयः इति ।

३ - ९ - न एषः दोषः ।

४ - ९ - एवम् वक्ष्यामि ।

५ - ९ - पितृष्वसुः छण् ढकि लोपः ।

६ - ९ - ततः मातृष्वसुः च ।

७ - ९ - पितृष्वसुः यत् उक्तम् तत् मातृष्वसुः भवति इति ।

८ - ९ - किम् पुनः तत् ।

९ - ९ - छण् ढकि लोपः च ।

१ - ५ - राज्ञः अपत्ये जातिग्रहणम् ।

२ - ५ - राज्ञः अपत्ये जातिग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - ५ - राजन्यः नाम जातिः ।

४ - ५ - क्व मा भूत् ।

५ - ५ - राजनः इति ।

१ - १२ - व्यन्वचनम् अनर्थकम् प्रत्ययार्थाभावात् ।

२ - १२ - व्यन्वचनम् अनर्थकम् ।

३ - १२ - किम् कारणम् ।

४ - १२ - प्रत्ययार्थाभावात् ।

५ - १२ - किम् इदम् प्रत्ययार्थाभावात् इति ।

६ - १२ - अपत्यार्थाभावात् ।

७ - १२ - अपत्यम् इति वर्तते अनपत्ये च अपि सपत्ने भ्रातृव्यशब्दः वर्तते ।

८ - १२ - पाप्मना भ्रातृव्येण इति ।

९ - १२ - अस्तु तावत् अपत्यम् सपत्नः च तत्र भ्रातृव्यः इति ।

१० - १२ - कथम् पाप्मना भ्रातृव्येण इति ।

११ - १२ - उपमानात् सिद्धम् ।

१२ - १२ - भ्रातृव्यः इव भ्रातृव्यः ।

१ - ४१ - किमर्थः णकारः ।

२ - ४१ - वृद्ध्यर्थः ।

३ - ४१ - ञ्णिति इति वृद्धिः यथा स्यात् ।

४ - ४१ - गार्गः जाल्मः ।

५ - ४१ - गोत्रस्त्रियाः प्रत्ययस्य णित्करणानर्थक्यम् वृद्धत्वात् प्रातिपदिकस्य ।

६ - ४१ - गोत्रस्त्रियाः प्रत्ययस्य णित्करणम् अनर्थकम् ।

७ - ४१ - किम् कारणम् ।

८ - ४१ - वृद्धत्वात् प्रातिपदिकस्य ।

९ - ४१ - वृद्धम् एव एतत् प्रातिपदिकम् ।

१० - ४१ - लुगर्थः तर्हि णकारः कर्तव्यः ।

११ - ४१ - यत् लुगन्तम् अवृद्धम् तत्र वृद्धिः यथात् स्यात् ।

१२ - ४१ - वातण्डः जाल्मः ।

१३ - ४१ - लुगर्थम् इति चेत् न लुक्प्रतिषेधात् ।

१४ - ४१ - लुगर्थम् इति चेत् तत् न ।

१५ - ४१ - किम् कारणम् ।

१६ - ४१ - लुक्प्रतिषेधात् ।

१७ - ४१ - प्रतिषिध्यते अत्र लुक् गोत्रे अलुक् अचि इति ।

१८ - ४१ - व्यवहितत्वात् अप्रतिषेधः ।

१९ - ४१ - ईकारेण व्यवहितत्वात् प्रतिषेधः न प्राप्नोति ।

२० - ४१ - व्यवहितत्वात् अप्रतिषेधः इति चेत् न पुंवद्भावात् ।

२१ - ४१ - व्यवहितत्वात् अप्रतिषेधः इति चेत् तत् न ।

२२ - ४१ - किम् कारणम् ।

२३ - ४१ - पुंवद्भावात् ।

२४ - ४१ - पुंवद्भावः अत्र भवति भस्य तद्धिते अढे पुंवद्भावः भवति इति ।

२५ - ४१ - फिनर्थम् तु ।

२६ - ४१ - फिनर्थम् तु णकारः कर्तव्यः ।

२७ - ४१ - यत् फिनन्तम् अवृद्धम् तत्र वृद्धिः यथा स्यात् ।

२८ - ४१ - ग्लौचुकायनः जाल्मः ।

२९ - ४१ - पुंवद्भावप्रतिषेधार्थम् च ।

३० - ४१ - पुंवद्भावप्रतिषेधार्थम् च णकारः कर्तव्यः ।

३१ - ४१ - गार्गा भार्या अस्य गार्गाभार्यः ।

३२ - ४१ - वृद्धिनिमित्तस्य इति पुंवद्भावप्रतिषेधः यथा स्यात् ।

३३ - ४१ - गोत्रात् यूनि अस्त्रियाम् इति वचनात् अप्रयोजनम् ।

३४ - ४१ - गोत्रात् यूनि अस्त्रियाम् इति वचनात् अप्रयोजनम् एतत् भवति ।

३५ - ४१ - न अस्ति गार्गा ।

३६ - ४१ - अवंश्यत्वात् वा स्त्रियाः प्रयोजनम् ।

३७ - ४१ - अवंश्यत्वात् वा स्त्रियाः प्रयोजनम् एतत् भवति ।

३८ - ४१ - न स्त्री वंश्या ।

३९ - ४१ - अस्ति गार्गा स्त्री ।

४० - ४१ - अपरः आह द्वौ एव वंशौ मातृवंशः पितृवंशः च ।

४१ - ४१ - यावता मातृवंशः अपि अस्ति न अस्ति गार्गा ।

१ - ४ - गोत्रस्त्रियाः वृद्धात् ठक् फेः छ च फाण्टाहृति इमे चत्वारः योगाः ।

२ - ४ - तत्र त्रयः कुत्सने त्र्तयः सौवीरगोत्रे ।

३ - ४ - आद्यः योगः कुत्सने एव ।

४ - ४ - परः सौवीरगोत्रे एव ।

१ - १७ - किमर्थः णकारः ।

२ - १७ - वृद्ध्यर्थः ।

३ - १७ - ञ्णिति इति वृद्धिः यथा स्यात् ।

४ - १७ - फाण्टाहृतः ।

५ - १७ - फाण्टाहृतेः प्रत्ययस्य णित्करणानर्थक्यम् वृद्धत्वात् प्रातिपदिकस्य ।

६ - १७ - फाण्टाहृतेः प्रत्ययस्य णित्करणम् अनर्थकम् ।

७ - १७ - किम् कारणम् ।

८ - १७ - वृद्धत्वात् प्रातिपदिकस्य ।

९ - १७ - वृद्धम् एव एतत् प्रातिपदिकम् ।

१० - १७ - पुंवद्भावप्रतिषेधार्थम् तु ।

११ - १७ - पुंवद्भावस्य प्रतिषेधार्थः णकारः कर्तव्यः ।

१२ - १७ - फाण्टाहृता भार्या अस्य फाण्टाहृतभार्यः ।

१३ - १७ - वृद्धिनिमित्तस्य इति पुंवद्भावप्रतिषेधः यथा स्यात् इति ।

१४ - १७ - उक्तम् वा ।

१५ - १७ - किम् उक्तम् ।

१६ - १७ - गोत्रात् यूनि अस्त्रियाम् इति वचनात् अप्रयोजनम् ।

१७ - १७ - अवंश्यत्वात् वा स्त्रियाः प्रयोजनम् इति ।

१ - २२ - वामरथस्य कण्वादिवत् स्वरवर्जम् ।

२ - २२ - वामरथस्य कण्वादिवद्भावः वक्तव्यः ।

३ - २२ - किम् अविशेषेण ।

४ - २२ - न इति आह ।

५ - २२ - स्वरम् वर्जयित्वा ।

६ - २२ - किम् प्रयोजनम् ।

७ - २२ - वामरथ्यस्य छात्राः वामरथाः ।

८ - २२ - कण्वादिभ्यः गोत्रे इति अण् यथा स्यात् ।

९ - २२ - यदि कण्वादिवत् इति उच्यते प्रत्ययाश्रयम् अनतिदिष्टम् भवति ।

१० - २२ - तत्र कः दोषः ।

११ - २२ - वामरथाः ।

१२ - २२ - बहुषु लोपः न प्राप्नोति ।

१३ - २२ - वामरथानाम् सङ्घः ।

१४ - २२ - सङ्घाङ्कलक्षणेषु अञ्यञिञाम् अण् इति अण् न प्राप्नोति ।

१५ - २२ - यदि पुनः यञ्वत् इति उच्येत ।

१६ - २२ - एवम् अपि प्रकृत्याश्रितम् अनतिदिष्टम् भवति ।

१७ - २२ - तत्रो कः दोषः ।

१८ - २२ - वामरथ्यस्य छात्राः वामरथाः ।

१९ - २२ - कण्वादिभ्यः गोत्रे इति अण् न प्राप्नोति ।

२० - २२ - अस्तु तर्हि कण्वादिवत् इति एव ।

२१ - २२ - कथम् वामरथाः वामरथानाम् सङ्घः इति ।

२२ - २२ - यत् अयम् स्वरवर्जम् इति आह तत् ज्ञापयति आचार्यः प्रत्ययाश्रितम् अपि अतिदिष्टम् भवति इति ।

१ - १३ - उदीचाम् अञ्विधौ तक्ष्णः अण्वचनम् ।

२ - १३ - उदीचाम् अञ्विधौ तक्ष्णः अण् वक्तव्यः ।

३ - १३ - ताक्ष्णः ।

४ - १३ - यदि पुनः अयम् तक्षन्शब्दः शिवादिषु पठ्येत ।

५ - १३ - शिवादिः इति चेत् ण्यविधिः ।

६ - १३ - शिवादिः इति चेत् ण्यः विधेयः ।

७ - १३ - ताक्ष्ण्यः इति ।

८ - १३ - सिद्धम् तु उदीचाम् वा ण्यवचनात् ।

९ - १३ - सिद्धम् एतत् ।

१० - १३ - कथम् ।

११ - १३ - उदीचाम् वा ण्यवचनात् ।

१२ - १३ - उदीचाम् वा ण्यः भवति इति वक्तव्यम् ।

१३ - १३ - ण्येन मुक्ते यः यतः प्राप्नोति सः ततः भविष्यति ।

१ - ४२ - किम् इदम् कौसल्यकार्मार्ययोः विकृतयोः ग्रहणम् क्रियते ।

२ - ४२ - एवम् विकृताभ्याम् यथा स्यात् ।

३ - ४२ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते कौसल्यकार्मार्याभ्याम् च इति ।

४ - ४२ - फिञ्प्रकरणे दगुकोसलकर्मारच्छागवृषणाम् युट् च ।

५ - ४२ - फिञ्प्रकरणे दगुकोसलकर्मारच्छागवृषणाम् युट् च इति वक्तव्यम् ।

६ - ४२ - दगु दागव्यायनिः कोसल कौसल्यायनिः कर्मार कर्मार्यायणिः छाग छाग्यायनिः वृष वार्ष्यायणिः ।

७ - ४२ - यदि युट् क्रियते युटि कृते अनादित्वात् आदेशः न प्राप्नोति ।

८ - ४२ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

९ - ४२ - युट् क्रियताम् आदेशः इति ।

१० - ४२ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

११ - ४२ - परत्वात् आदेशः ।

१२ - ४२ - नित्यः युट् ।

१३ - ४२ - कृते अपि आदेशे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति ।

१४ - ४२ - युट् अपि अनित्यः ।

१५ - ४२ - अन्यस्य कृते आदेशे प्राप्नोति अन्यस्य अकृते ।

१६ - ४२ - शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति ।

१७ - ४२ - अन्तरङ्गः तर्हि युट् ।

१८ - ४२ - का अन्तरङ्गता ।

१९ - ४२ - उत्पत्तिसन्नियोगेन युट् उच्यते ।

२० - ४२ - उत्पन्ने प्रत्यये प्रकृतिप्रत्ययौ आश्रित्य अङ्गस्य आदेशः उच्यते ।

२१ - ४२ - आदेशः अपि अन्तरङ्गः ।

२२ - ४२ - कथम् ।

२३ - ४२ - वक्ष्यति एतत् आयनादिषु उपदेशिवद्वचनम् स्वरसिद्ध्यर्थम् इति ।

२४ - ४२ - अनवकाशः तर्हि युट् ।

२५ - ४२ - एवम् तर्हि पूर्वान्तः करिष्यते ।

२६ - ४२ - यदि पूर्वान्तः क्रियते दागव्यायनिः ओः गुणः न प्राप्नोति ।

२७ - ४२ - अस्तु तर्हि परादिः एव ।

२८ - ४२ - ननु च उक्तम् युटि कृते अनादित्वात् आदेशः न प्राप्नोति इति ।

२९ - ४२ - न एषः दोषः ।

३० - ४२ - सिद्धम् तु आदिष्टस्य युड्वचनात् ।

३१ - ४२ - सिद्धम् एतत् ।

३२ - ४२ - कथम् ।

३३ - ४२ - आदिष्टस्य युड्वचनात् ।

३४ - ४२ - युट् च आदिष्टस्य इति वक्तव्यम् ।

३५ - ४२ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

३६ - ४२ - न वक्तव्यम् ।

३७ - ४२ - चेन सन्नियोगः करिष्यते ।

३८ - ४२ - युट् च ।

३९ - ४२ - किम् च ।

४० - ४२ - यत् च अन्यत् प्राप्नोति ।

४१ - ४२ - किम् च अन्यत् प्राप्नोति ।

४२ - ४२ - आदेशः इति ।

१ - ३८ - यदि पुनः अयम् कुट् परादिः क्रियेत ।

२ - ३८ - कुटि प्रत्ययादेः आदेशानुपपत्तिः अनादित्वात् ।

३ - ३८ - कुटि सति प्रत्ययादेः आदेशः न उपपद्यते ।

४ - ३८ - किम् कारणम् ।

५ - ३८ - अनादित्वात् ।

६ - ३८ - कुटि सति अनादित्वात् आदेशः न प्राप्नोति ।

७ - ३८ - एवम् तर्हि पूर्वान्तः करिष्यते ।

८ - ३८ - पूर्वान्ते नलोपवचनम् ।

९ - ३८ - यदि पूर्वान्तः क्रियते नलोपः वक्तव्यः ।

१० - ३८ - चार्मिकायणिः वार्मिकायणिः ।

११ - ३८ - नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य इति नलोपः न प्राप्नोति ।

१२ - ३८ - परादौ पुनः सति नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य इति नलोपः सिध्यति ।

१३ - ३८ - अस्तु तर्हि परादिः एव ।

१४ - ३८ - ननु च उक्तम् कुटि सति अनादित्वात् आदेशः न प्राप्नोति ।

१५ - ३८ - सिद्धम् तु आदिष्टस्य कुड्वचनात् ।

१६ - ३८ - सिद्धम् एतत् ।

१७ - ३८ - कथम् ।

१८ - ३८ - कुट् च आदिष्टस्य इति वक्तव्यम् ।

१९ - ३८ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

२० - ३८ - न वक्तव्यम् ।

२१ - ३८ - चेन सन्नियोगः करिष्यते ।

२२ - ३८ - कुट् च ।

२३ - ३८ - किम् च ।

२४ - ३८ - यत् च अन्यत् प्राप्नोति ।

२५ - ३८ - किम् च अन्यत् प्राप्नोति ।

२६ - ३८ - आदेशः ।

२७ - ३८ - सिध्यति ।

२८ - ३८ - सूत्रम् तर्हि भिद्यते ।

२९ - ३८ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

३० - ३८ - ननु च उक्तम् पूर्वान्ते नलोपवचनम् इति ।

३१ - ३८ - क्रियते एतत् न्यासे एव चर्मिवर्मिणोः नलोपः च इति ।

३२ - ३८ - कारिभ्यः इञः अगोत्रात् फिञ् विप्रतिषेधेन ।

३३ - ३८ - कारिभ्यः इञ् भवति इति एतस्मात् अगोत्रात् फिञ् भवति विप्रतिषेधेन ।

३४ - ३८ - कारिभ्यः इञ् भवति इति अस्य अवकाशः आयस्कारिः लौहकारिः ।

३५ - ३८ - फिञः अवकाशः तापसायनिः साम्मितिकायनिः ।

३६ - ३८ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

३७ - ३८ - नापितायनिः ।

३८ - ३८ - फिञ् भवति विप्रतिषेधेन ।

१ - १३ - यदि षुक् पूर्वान्तः क्रियते मानुषाः बहुषु लोपः प्राप्नोति ।

२ - १३ - मानुषाणाम् सङ्घः सङ्घाङ्कलक्षणेषु अञ्यञिञाम् इत् अण् प्राप्नोति ।

३ - १३ - अस्तु तर्हि परादिः ।

४ - १३ - यदि परादिः मानुषी अञन्तात् ईकारः न प्राप्नोति ।

५ - १३ - अस्तु तर्हि पूर्वान्तः एव ।

६ - १३ - कथम् मानुषाः मानुषाणाम् सङ्घः इति ।

७ - १३ - उभयत्र लौकिकस्य गोत्रस्य ग्रहणम् न च एतत् लौकिकम् गोत्रम् ।

८ - १३ - इह तर्हि मानुष्यकम् इति हलः तद्धितस्य इति लोपः प्राप्नोति ।

९ - १३ - परादौ अपि एषः दोषः ।

१० - १३ - यत् हि हलः तद्धितस्य इति हल्ग्रहणम् न तत् अङ्गविशेषणम् शक्यम् विज्ञातुम् ।

११ - १३ - इह तर्हि दोषः स्यात् ।

१२ - १३ - वृकात् टेण्यण् वार्केणी इति ।

१३ - १३ - तस्मात् उभाभ्याम् एव वक्तव्यम् प्रकृत्या अके राजन्यमनुष्ययुवानः इति ।

१ - १५ - पौत्रप्रभृतेः गोत्रसञ्ज्ञायाम् यस्य अपत्यम् तस्य पौत्रप्रभृतिसञ्ज्ञाकरणम् ।

२ - १५ - पौत्रप्रभृतेः गोत्रसञ्ज्ञायाम् यस्य अपत्यविवक्षा तस्य पौत्रप्रभृतेः गोत्रसञ्ज्ञा भवति इति वक्तव्यम् ।

३ - १५ - गर्गः अपि हि कम् चित् प्रति पौत्रः कुशिकः अपि ।

४ - १५ - तत्र मा भूत् ।

५ - १५ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

६ - १५ - न वक्तव्यम् ।

७ - १५ - समर्थानाम् प्रथमात् वा इति वर्तते ।

८ - १५ - समर्थानाम् प्रथमस्य यत् अपत्यम् पौत्रप्रभृति इति विज्ञायते ।

९ - १५ - जीवद्वंश्यम् च कुत्सितम् ।

१० - १५ - जीवद्वंश्यम् च कुत्सितम् गोत्रसञ्ज्ञम् भवति इति वक्तव्यम् ।

११ - १५ - गार्ग्यः त्वम् जाल्म. वात्स्यः त्वम् जाल्म ।

१२ - १५ - का पुनः इह कुत्सा ।

१३ - १५ - पितृतः लोके व्यपदेशवता अस्वतन्त्रेण भवितव्यम् ।

१४ - १५ - यः इदानीम् पितृमान् स्वतन्त्रः भवति सः उच्यते गार्ग्यः त्वम् असि जाल्म ।

१५ - १५ - न त्वम् पितृतः व्यपदेशम् अर्हसि ।

१ - ४२ - जीवति तु वंश्ये युवा इति पौत्रप्रभृत्यपेक्षम् च ।

२ - ४२ - जीवति तु वंश्ये युवा इति पौत्रप्रभृत्यपेक्षम् च इति वक्तव्यम् ।

३ - ४२ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

४ - ४२ - न वक्तव्यम् ।

५ - ४२ - पौत्रप्रभृति इति वर्तते ।

६ - ४२ - एवम् तर्हि अन्वाचष्टे पौत्रप्रभृति इति वर्तते इति ।

७ - ४२ - किम् एतस्य अन्वाख्याने प्रयोजनम् ।

८ - ४२ - तत् च दैवदत्त्यर्थम् ।

९ - ४२ - देवदत्तस्य अपत्यम् देवदत्तिः इति ।

१० - ४२ - अनन्तरम् यत् अपत्यम् तस्य युवसञ्ज्ञा मा भूत् इति ।

११ - ४२ - देवदत्तस्य तर्हि पौत्रे युवसञ्ज्ञा प्राप्नोति ।

१२ - ४२ - एतत् अपि पौत्रप्रभृति भवति ।

१३ - ४२ - न पौत्रप्रभृति इति अनेन अपत्यम् अभिसम्बध्यते पौत्रप्रभृति यत् अपत्यम् इति ।

१४ - ४२ - किम् तर्हि ।

१५ - ४२ - वंश्ये अभिसम्बध्यते पौत्रप्रभृतिवंश्ये जीवति यत् अपत्यम् इति ।

१६ - ४२ - एवम् अपि देवदत्तस्य द्वौ पुत्र तयोः कनीयसि युवसञ्ज्ञा प्राप्नोति भ्रातरि च ज्यायसि इति ।

१७ - ४२ - एवम् तर्हि अपत्यम् एव अभिसम्बध्यते न तु पौत्रप्रभृतिसमानाधिकरणम् अपत्यम् ।

१८ - ४२ - न एवम् विज्ञायते पौत्रप्रभृति यत् अपत्यम् इति ।

१९ - ४२ - कथम् तर्हि ।

२० - ४२ - पौत्रप्रभृतेः यत् अपत्यम् इति ।

२१ - ४२ - वृद्धस्य च पूजायाम् ।

२२ - ४२ - वृद्धस्य च पूजायाम् युवसञ्ज्ञा वक्तव्या ।

२३ - ४२ - तत्रभवन्तः गार्ग्यायणाः तत्रभवन्तः वात्स्यायनाः ।

२४ - ४२ - का पुनः इह पूजा ।

२५ - ४२ - युवत्वम् लोके ईप्सितम् पूजा इति उपचर्यते ।

२६ - ४२ - तत्रभवन्तः युवत्वेन उपचर्यमाणाः प्रीताः भवन्ति ।

२७ - ४२ - आपत्यः वा गोत्रम् ।

२८ - ४२ - अथ वा आपत्यः गोत्रसञ्ज्ञः भवति इति वक्तव्यम् ।

२९ - ४२ - परमप्रकृतेः च आपत्यः ।

३० - ४२ - परमप्रकृतेः च आपत्यः भवति इति वक्तव्यम् ।

३१ - ४२ - आपत्यात् जीवद्वंश्यात् स्वार्थे द्वितीयः युवसञ्ज्ञः ।

३२ - ४२ - आपत्यात् जीवद्वंश्यात् स्वार्थे द्वितीयः प्रत्ययः वक्तव्यः युवसञ्ज्ञः च भवति इति वक्तव्यम् ।

३३ - ४२ - सः च अस्त्रियाम् ।

३४ - ४२ - सः च अस्त्रियाम् इति वक्तव्यम् ।

३५ - ४२ - एकोगोत्रग्रहणानर्थक्यम् च ।

३६ - ४२ - एवम् च कृत्वा एकोगोत्रग्रहणम् अनर्थकम् भवति ।

३७ - ४२ - बहुवचनलोपिषु च सिद्धम् ।

३८ - ४२ - बहुवचनलोपिषु च सिद्धम् भवति ।

३९ - ४२ - तत्र बिदाणाम् अपत्यम् माणवकः इति विगृह्य बिदशब्दात् द्व्येकयोः उत्पत्तिः भविष्यति ।

४० - ४२ - बैदः बैदौ ।

४१ - ४२ - बैदस्य अपत्यम् बहवः माणवकाः इति विगृह्य बिदशब्दात् बहुषु उत्पत्तिः भविष्यति ।

४२ - ४२ - बिदाः इति ।

१ - ८ - अन्यग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ८ - भ्रातरि इति वर्तते ।

३ - ८ - सपिण्डमात्रे यथा स्यात् ।

४ - ८ - अथ स्थविरतरग्रहणम् किमर्थम् ।

५ - ८ - उभयतः विशिष्टे यथा स्यात् स्थानतः वयस्तः च ।

६ - ८ - अथ जीवति इति वर्तमाने पुनः जीवतिग्रहणम् किमर्थम् ।

७ - ८ - जीवतः जीवति यथा स्यात् मृते मा भूत् ।

८ - ८ - मृते हि मार्ग्यः मृतः इति एव भवितव्यम् ।

१ - ८० - अथ गोत्रयूनयोः समावेशः भवति उताहो न ।

२ - ८० - किम् च प्राप्नोति ।

३ - ८० - बाढम् प्राप्नोति ।

४ - ८० - न हि अयम् एकसञ्ज्ञाधिकारः ।

५ - ८० - किम् च अतः ।

६ - ८० - गोत्रयोः समावेशे कः दोषः ।

७ - ८० - तत्कृतम् भवेत् ।

८ - ८० - गोत्रयोः समावेशे कः दोषः ।

९ - ८० - तत्कृतम् प्राप्नोति ।

१० - ८० - गोत्राश्रयाः विधयः यूनि अपि प्राप्नुवन्ति ।

११ - ८० - यास्कायनयः लाह्यायनयः ।

१२ - ८० - यस्कादिभ्यः गोत्रे इति लुक् प्राप्नोति ।

१३ - ८० - यस्कादिषु न दोषः अस्ति न यूनि इति अनुवर्तनात् ।

१४ - ८० - यस्कादिषु न दोषः ।

१५ - ८० - किम् कारणम् ।

१६ - ८० - न यूनि इति अनुवर्तनात् ।

१७ - ८० - न यूनि इति तत्र अनुवर्तते ।

१८ - ८० - क्व प्रकृतम् ।

१९ - ८० - न तौल्वलिभ्यः इति ।

२० - ८० - दोषः अत्रिबिदपञ्चालाः न यूनि इति अनुवर्तनात् ।

२१ - ८० - यदि न यूनि इति अनुवर्तते अत्रयः बिदाः पञ्चालाः माणवकाः इति न सिध्यति ।

२२ - ८० - न एषः दोषः ।

२३ - ८० - सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते ।

२४ - ८० - न तौल्वलिभ्यः ।

२५ - ८० - तद्राजस्य बहुषु तेन एव अस्त्रियाम् लुक् भवति तौल्वलिभ्यः यूनि न ।

२६ - ८० - यस्कादिभ्यः गोत्रे लुक् भवति यूनि न ।

२७ - ८० - तौल्वलिभ्यः इति निवृत्तम् ।

२८ - ८० - यञञोः च अत्रिभृगुकुत्सवसिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यः च लुक् भवति ।

२९ - ८० - यूनि न इति निवृत्तम् ।

३० - ८० - इह तर्हि काण्व्ययनस्य छात्राः काण्व्यायनीयाः ।

३१ - ८० - कण्वादिभ्यः गोत्रे इति अण् प्राप्नोति ।

३२ - ८० - कण्वादिषु न दोषः अस्ति न यूनि अस्ति ततः परम् ।

३३ - ८० - कण्वादिषु दोषः न अस्ति ।

३४ - ८० - किम् कारणम् ।

३५ - ८० - न यूनि अस्ति ततः परम् ।

३६ - ८० - कण्वादिभ्यः यः विहितः तदन्तात् प्रातिपदिकात् इति उच्यते ।

३७ - ८० - यः च अत्र कण्वादिभ्यः विहितः न तदन्तम् प्रातिपदिकम् यदन्तम् च प्रातिपदिकम् न असौ कण्वादिभ्यः ।

३८ - ८० - इह तर्हि औपगवस्य अपत्यम् औपगविः इति एकः गोत्रे इति एतस्मात् नियमात् प्रत्ययः न प्राप्नोति ।

३९ - ८० - एकः गोत्रे प्रतिपदम् ।

४० - ८० - प्रतिपदम् अत्र प्रत्ययाः विधीयन्ते गोत्रात् यूनि अस्त्रियाम् इति ।

४१ - ८० - तदन्तात् तर्हि अनेकः प्रत्ययः प्राप्नोति ।

४२ - ८० - गोत्रात् यूनि च तत् स्मरेत् ।

४३ - ८० - गोत्रात् यूनि अस्त्रियाम् इति तत् स्मरेत् ।

४४ - ८० - किम् ।

४५ - ८० - एकः इति एव ।

४६ - ८० - गोत्रे तर्हि अलुक् उक्तः ।

४७ - ८० - सः यूनि अपि प्राप्नोति ।

४८ - ८० - अस्तु ।

४९ - ८० - पुनः यूनि लुक् भविष्यति ।

५० - ८० - न एवम् शक्यम् ।

५१ - ८० - फक्फिञोः दोषः स्यात् ।

५२ - ८० - शालङ्केः यूनः छात्राः शालङ्काः पैलस्य पैलाः ।

५३ - ८० - फक्फिञोः अन्यतरस्याम् इति अन्यतरस्याम् श्रवणम् प्रसज्येत ।

५४ - ८० - तस्मात् युवसञ्ज्ञायाम् गोत्रसञ्ज्ञायाः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

५५ - ८० - न वक्तव्यः ।

५६ - ८० - तुः नियामकः ।

५७ - ८० - तुः क्रियते ।

५८ - ८० - सः नियामकः भविष्यति जीवति तु वंश्ये अपत्यम् युवसञ्ज्ञम् एव भवति इति ।

५९ - ८० - यदि तर्हि युवसञ्ज्ञायाम् गोत्रसञ्ज्ञा न भवति ये इष्यन्ते यूनि गोत्राश्रयाः विधयः ते न सिध्यन्ति ।

६० - ८० - गार्ग्यायणानाम् समूहः गार्ग्यायणकम् गार्ग्यायणानाम् किम् चित् गार्ग्यायणकम् गार्ग्यायणः भक्तिः अस्य गार्ग्यायणकः ।

६१ - ८० - गोत्राश्रयः वुञ् न प्राप्नोति ।

६२ - ८० - एवम् तर्हि राजन्यात् वुञ् मनुष्यात् च ज्ञापकम् लौकिकम् परम् ।

६३ - ८० - यत् अयम् वुञ्विधौ राजन्यमनुष्ययोः ग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः लौकिकम् परम् गोत्रग्रहणम् इति ।

६४ - ८० - युवा च लोके गोत्रम् इति उच्यते ।

६५ - ८० - किम्गोत्रः असि माणवक ।

६६ - ८० - गार्ग्यायणः ।

६७ - ८० - किम्गोत्रः असि माणवक ।

६८ - ८० - वात्स्यायनः ।

६९ - ८० - यदि एतत् ज्ञाप्यते औपगवेः यूनः छात्राः औपगवीयाः इति गोत्रे इति अण् प्राप्नोति ।

७० - ८० - सामूहिकेषु ज्ञापकम् ।

७१ - ८० - यदि सामूहिकेषु ज्ञापकम् गार्ग्यायणानाम् किम् चित् गार्ग्यायणकम् गार्ग्यायणः भक्तिः अस्य गार्ग्यायणकः गोत्राश्रयः वुञ् न प्राप्नोति ।

७२ - ८० - वुञ्विधौ ज्ञापकम् ।

७३ - ८० - वुञ्विधौ एतत् ज्ञापकम् ।

७४ - ८० - यदि वुञ्विधौ ज्ञापकम् शालङ्केः यूनः छात्राः शालङ्काः इञः गोत्रे इति अण् न प्राप्नोति ।

७५ - ८० - अस्तु तर्हि अविशेषेण ।

७६ - ८० - कथम् औपगवेः यूनः छात्राः औपगवीयाः ।

७७ - ८० - इञः गोत्रे इति अण् प्राप्नोति ।

७८ - ८० - न एषः दोषः ।

७९ - ८० - गोत्रेण इञम् विशेषयिष्यामः ।

८० - ८० - गोत्रे यः इञ् विहितः इति ।

१ - १६ - क्षत्रियात् एकराजात् सङ्घप्रतिषेधार्थम् ।

२ - १६ - क्षत्रियात् एकराजात् इति वक्तव्यम् ।

३ - १६ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - १६ - सङ्घप्रतिषेधार्थम् ।

५ - १६ - सङ्घात् मा भूत् ।

६ - १६ - पञ्चालानाम् अपत्यम् विदेहानाम् अपत्यम् इति ।

७ - १६ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

८ - १६ - न वक्तव्यम् ।

९ - १६ - न हि अन्तरेण बहुषु लुकम् पञ्चालाः इति एतत् भवति ।

१० - १६ - यः तस्मात् उत्पद्यते युवप्रत्ययः सः स्यात् ।

११ - १६ - युवप्रत्ययः चेत् तस्य लुक् तस्मिन् च अलुक् भविष्यति ।

१२ - १६ - इदम् तर्हि क्षौद्रकाणाम् अपत्यम् मालवानाम् अपत्यम् इति ।

१३ - १६ - अत्र अपि क्षौद्रक्यः मालक्यः इति न एतत् तेषाम् दासे वा भवति कर्मकरे वा ।

१४ - १६ - किम् तर्हि तेषाम् एव कस्मिन् चित् ।

१५ - १६ - यावता तेषाम् एव कस्मिन् चित् तस्मात् उत्पद्यते युवप्रत्ययः सः स्यात् ।

१६ - १६ - युवप्रत्ययः चेत् तस्य लुक् तस्मिन् च अलुक् भविष्यति ।

१ - ७ - अथ क्षत्रियग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ७ - इह मा भूत् ।

३ - ७ - विदेहः नाम ब्राह्मणः तस्य अपत्यम् वैदेहिः ।

४ - ७ - क्षत्रियग्रहणानर्थक्ये च उक्तम् ।

५ - ७ - किम् उक्तम् ।

६ - ७ - एकम् तावत् उक्तम् बाह्वादिप्रभृतिषु येषाम् दर्शनम् गोत्रभावे लौकिके ततः अन्यत्र तेषाम् प्रतिषेधः इति ।

७ - ७ - अपरम् उक्तम् अनभिधानात् इति ।

१ - ७ - क्षत्रियसमानशब्दात् जनपदात् तस्य राजनि अपत्यवत् ।

२ - ७ - क्षत्रियसमानशब्दात् जनपदात् तस्य राजनि अपत्यवत् प्रत्ययाः भवन्ति इति वक्तव्यम् ।

३ - ७ - पञ्चालानाम् राजा पाञ्चालः ।

४ - ७ - पूरोः अण् वक्तव्यः ।

५ - ७ - पौरवः ।

६ - ७ - पाण्डोः ड्यण् वक्तव्यः ।

७ - ७ - पाण्ड्यः ।

१ - २२ - अणः ण्यङ्ण्येञः विप्रतिषेधेन ।

२ - २२ - अणः ण्यङ् ण्य इञ् इति एते भवन्ति विप्रतिषेधेन ।

३ - २२ - अणः अवकाशः आङ्गः वाङ्गः ।

४ - २२ - ञ्यङः अवकाशः आम्बष्ठ्यः सौवीर्यः ।

५ - २२ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

६ - २२ - दार्व्यः ।

७ - २२ - ण्यस्य अवकाशः निचकः नैचक्यः ।

८ - २२ - अणः सः एव ।

९ - २२ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

१० - २२ - नीपः नैप्यः ।

११ - २२ - इञः अवकाशः आजमीढिः आजक्रन्दिः ।

१२ - २२ - अणः सः एव ।

१३ - २२ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

१४ - २२ - बुधः बौधिः ।

१५ - २२ - ण्यङ्ण्येञः भवन्ति विप्रतिषेधेन ।

१६ - २२ - ञ्यङः कुरुनादिभ्यः ण्यः ।

१७ - २२ - ञ्यङः कुरुनादिभ्यः ण्यः भवति विप्रतिषेधेन ।

१८ - २२ - ञ्यङः अवकाशः आवन्त्यः कौन्त्यः ।

१९ - २२ - ण्यस्य सः एव. नैशः नाम जनपदः ।

२० - २२ - तस्मात् उभयम् प्राप्नोति ।

२१ - २२ - ण्यः भवति विप्रतिषेधेन ।

२२ - २२ - नैश्यः ।

१ - ५ - कम्बोजादिभ्यः लुग्वचनम् चोडाद्यर्थम् ।

२ - ५ - कम्बोजादिभ्यः लुक् वक्तव्यः ।

३ - ५ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - ५ - चोडाद्यर्थम् ।

५ - ५ - चोडः कडेरः केरलः ।

१ - १० - इह कस्मात् न भवति ।

२ - १० - आम्बष्ठ्या सौवीर्या ।

३ - १० - अतः इति उच्यते ।

४ - १० - न च एषः अकारः ।

५ - १० - तदन्तविधिना प्राप्नोति ।

६ - १० - अतः उत्तरम् पठति अतः इति तदन्ताग्रहणम् अवन्त्यादिभ्यः लुग्वचनात् ।

७ - १० - अतः इति तदन्तस्य अग्रहणम् ।

८ - १० - किम् कारणम् ।

९ - १० - अवन्त्यादिभ्यः लुग्वचनात् ।

१० - १० - यत् अयम् अवन्त्यादिभ्यः लुकम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न अत्र तदन्तविधिः भवति इति ।

१ - ४ - पर्श्वादिभ्यः लुक् वक्तव्यः ।

२ - ४ - पर्शूः रक्षाः असुरी ।

३ - ४ - यौधेयादिप्रतिषेधः ज्ञापकः पार्श्वादिलुकः ।

४ - ४ - यत् अयम् न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः इति प्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति पर्श्वादिभ्यः लुक् इति ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:18.7370000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

roll over plough

  • लोटण नांगर 
RANDOM WORD

Did you know?

स्पंदशास्त्र हे काय आहे?
Category : Hindu - Philosophy
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site