TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद १ - खण्ड ४३

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ४३
१ - २२ - कस्य अयम् प्रतिषेधः ।

२ - २२ - ङीप् अनन्तरः तस्य प्रतिषेधः ।

३ - २२ - अथ इदानीम् ङीपि प्रतिषिद्धे षट्सञ्ज्ञानाम् अन्ते लुप्ते टाबुत्पत्तिः कस्मात् न स्यात् । अतः इति प्राप्नोति ।

४ - २२ - असिद्धः नलोपः ।

५ - २२ - तस्य असिद्धत्वात् न भविष्यति ।

६ - २२ - परिगणितेषु कार्येषु नलोपः असिद्धः न च इदम् तत्र परिगण्यते ।

७ - २२ - इदम् अपि तत्र परिगण्यते ।

८ - २२ - प्रत्याहारात् चापा सिद्धम् । सुप् इति न इदम् प्रत्ययग्रहणम् ।

९ - २२ - किम् तर्हि ।

१० - २२ - प्रत्याहारग्रहणम् ।

११ - २२ - क्व सन्निविष्टानाम् प्रत्याहारः ।

१२ - २२ - प्रथमैकवचनात् प्रभृति आ चापः पकारात् ।

१३ - २२ - यदि प्रत्याहारग्रहणम् दोषः तु इत्त्वे ।

१४ - २२ - इत्त्वे दोषः भवति ।

१५ - २२ - बहुचर्मिका ।

१६ - २२ - प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्य आतः इति इत्त्वम् न प्राप्नोति ।

१७ - २२ - तस्मात् न उभौ ।

१८ - २२ - तस्मात् षट्सञ्ज्ञकेभ्यः उभौ न भवतः इति वक्तव्यम् ।

१९ - २२ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

२० - २२ - न वक्तव्यम् ।

२१ - २२ - स्त्रियाम् इति वर्तते ।

२२ - २२ - स्त्रियाम् यत् प्राप्नोति तस्य प्रतिषेधः ।

१ - ३२ - किमर्थम् उभाभ्याम् इति उच्यते ।

२ - ३२ - उभाभ्याम् योगाभ्याम् डाप् यथा स्यात् मनन्तात् अनन्तात् च बहुव्रीहेः ।

३ - ३२ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - ३२ - प्रकृतम् उभयम् अनुवर्तते ।

५ - ३२ - अथ अन्यतरस्याङ्ग्रहणम् किमर्थम् ।

६ - ३२ - अन्यतरस्याम् डाप् यथा स्यात् ।

७ - ३२ - डापा मुक्ते प्रतिषेधः अपि यथा स्यात् इति ।

८ - ३२ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

९ - ३२ - इह डाप् अपि उच्यते प्रतिषेधः अपि ।

१० - ३२ - तौ उभौ वचनात् भविष्यतः ।

११ - ३२ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

१२ - ३२ - डाप्प्रतिषेधाभ्याम् मुक्ते ङीप् अपि यथा स्यात् ।

१३ - ३२ - सिद्धः अत्र ङीप् अनः उपधालोपिनः अन्यतरस्याम् इति ।

१४ - ३२ - अथ तत् अन्यतरस्याङ्ग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् ।

१५ - ३२ - बाढम् शक्यम् ।

१६ - ३२ - कथम् ।

१७ - ३२ - इह डाप् अपि उच्यते प्रतिषेधः अपि ङीप् अपि ।

१८ - ३२ - तत् सर्वम् वचनात् भविष्यति ।

१९ - ३२ - न एवम् शक्यम् विज्ञातुम् ।

२० - ३२ - अक्रियमाणे हि तत्र अन्यतरस्याङ्ग्रहणे अनवकाशः ङीप् डाप्प्रतिषेधौ बाधेत ।

२१ - ३२ - डाप्प्रतिषेधौ अपि अनवकाशौ ।

२२ - ३२ - तौ वचनात् भविष्यतः ।

२३ - ३२ - सावकाशौ डाप्प्रतिषेधौ ।

२४ - ३२ - कः अवकाशः ।

२५ - ३२ - सुपर्वा चारुपर्वा इति ।

२६ - ३२ - तस्मात् तत् अन्यतरस्याङ्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२७ - ३२ - इदम् तु खलु अन्यतरस्याङ्ग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् ।

२८ - ३२ - इदम् अपि अवश्यम् कर्तव्यम् ।

२९ - ३२ - किम् प्रयोजनम् ।

३० - ३२ - डाप्प्रतिषेधाभ्याम् मुक्ते ङीब्रौ यथा स्याताम् इति ।

३१ - ३२ - रविधाने बहुव्रीहेः उपसङ्ख्यानम् चोदितम् ।

३२ - ३२ - तत् न वक्तव्यम् भवति ।

१ - १५ - अथ इह कथम् भवितव्यम् ।

२ - १५ - बहवः श्वानः अस्याम् रथ्यायाम् बहवः श्वानः अस्याम् शालायाम् इति ।

३ - १५ - बह्शूका बहुयूका इति भवितव्यम् ।का रूपसिद्धिः ।

४ - १५ - डाप् टिलोपः प्रसारणम् प्रसारणपरपूर्वत्वम् नदृतः च इति कप् ।

५ - १५ - कपा तावत् न भवितव्यम् ।

६ - १५ - किम् कारणम् ।

७ - १५ - नद्यन्तानाम् यः बहुव्रीहिः इति एवम् तत् विज्ञायते ।

८ - १५ - न च एषः नद्यन्तानाम् बहुव्रीहिः ।

९ - १५ - प्रसारणेन अपि न भवितव्यम् ।

१० - १५ - वक्ष्यति एतत् ।

११ - १५ - श्वादीनाम् प्रसारणे नकारान्तग्रहणम् अनकारान्तप्रतिषेधार्थम् इति ।

१२ - १५ - परपूर्वत्वेन अपि न भवितव्यम् ।

१३ - १५ - वक्ष्यति एतत् ।

१४ - १५ - सम्प्रसारणपूर्वत्वे समानाङ्गग्रहणम् असमानाङ्गप्रतिषेधात्थम् इति ।

१५ - १५ - तस्मात् बहुश्वा बहुयुवा इति भवितव्यम् ।

१ - ८१ - अनुपसर्जनात् इति किमर्थम् ।

२ - ८१ - बहुकुरुचरा मथुरा प्रियकुरुचरा मथुरा ।

३ - ८१ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - ८१ - कुरुचरशब्दात् प्रययः विधीयते ।

५ - ८१ - तत्र कः प्रसङ्गः यत् बहुकुरुचरशब्दात् स्यात् ।

६ - ८१ - न एव प्राप्नोति न अर्थः प्रतिषेधेन ।

७ - ८१ - तदन्तविधिना प्राप्नोति ।

८ - ८१ - अतः उत्तरम् पठति ।

९ - ८१ - अनुपसर्जनग्रहणम् अनर्थकम् प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधात् ।

१० - ८१ - अनुपसर्जनग्रहणम् अनर्थकम् ।

११ - ८१ - किम् कारणम् ।

१२ - ८१ - प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधात् ।

१३ - ८१ - ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिषिध्यते ।

१४ - ८१ - ज्ञापकम् तु पूर्वत्र तदन्ताप्रतिषेधस्य ।

१५ - ८१ - एवम् तर्हि ज्ञापयति आचार्यः पूर्वत्र तदन्ताप्रतिषेधः न भवति इति ।

१६ - ८१ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

१७ - ८१ - भवती अतिभवती महती अतिमहती इति अत्र तदन्तविधिः सिद्धः भवति ।

१८ - ८१ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

१९ - ८१ - उक्तम् एतत् वर्णः अपि उगित् प्रत्ययः अपि उगित् प्रातिपदिकम् अपि उगित् इति ।

२० - ८१ - इदम् तर्हि ।

२१ - ८१ - बहुधीवरी बहुपीवरी इति ।

२२ - ८१ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

२३ - ८१ - अत्र अपि उक्तम् रविधाने बहुव्रीहेः उपसङ्ख्यानम् प्रतिषिद्धत्वात् इति ।

२४ - ८१ - इदम् तर्हि अतिधीवरी अतिपीवरी ।

२५ - ८१ - पूर्वसूत्रनिर्देशः वा आपिशलम् अधीते इति ।

२६ - ८१ - पूर्वसूत्रनिर्देशः वा पुनः अयम् द्रष्टव्यः ।

२७ - ८१ - पूर्वसूत्रे अप्रधानस्य उपसर्जनम् इति सञ्ज्ञा क्रियते ।

२८ - ८१ - यावत् ब्रूयात् प्रधानात् उत्पत्तव्यम् अप्रधानात् न इति तावत् अनुपसर्जनात् इति ।

२९ - ८१ - किम् प्रयोजनम् ।

३० - ८१ - आपिशलम् अधीते इति ।

३१ - ८१ - आपिशलम् अधीते ब्राह्मणी आपिशला ब्राह्मणी ।

३२ - ८१ - अणन्तात् इति ईकारः मा भूत् इति ।

३३ - ८१ - अथ अनुपसर्जनात् इति उच्यमाने कस्मात् एव अत्र न भवति ।

३४ - ८१ - अणन्तम् हि एतत् अनुपसर्जनम् ।

३५ - ८१ - न अनुपसर्जनग्रहणेन अणन्तम् विशेष्यते ।

३६ - ८१ - अणन्तात् अनुपसर्जनात् इति ।

३७ - ८१ - किम् तर्हि ।

३८ - ८१ - अण् एव विशेष्यते ।

३९ - ८१ - अण् यः अनुपसर्जनम् इति ।

४० - ८१ - जातिशब्देभ्यः तु अतिप्रसङ्गः ।

४१ - ८१ - जातिशब्देभ्यः तु अतिप्रसङ्गः भवति ।

४२ - ८१ - कुन्ती गान्धारी ।

४३ - ८१ - सिद्धम् तु जातेः अनुपसर्जनत्वात् । सिद्धम् एतत् ।

४४ - ८१ - कथम् ।

४५ - ८१ - अनुपसर्जनात् इति उच्यते ।

४६ - ८१ - न च जातिः उपसर्जनम् ।

४७ - ८१ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

४८ - ८१ - स्त्रियाम् इति वर्तते ।

४९ - ८१ - तेन अणम् विशेषयिष्यामः ।

५० - ८१ - स्त्रियाम् यः अण् विहितः इति ।

५१ - ८१ - एवम् अपि काशकृत्स्निना प्रोक्तम् मामांसा काशकृत्स्नीम् काशकृत्स्नीम् अधीते काशकृत्स्ना ब्राह्मणी अत्र प्राप्नोति ।

५२ - ८१ - न एषः दोषः ।

५३ - ८१ - अधेत्र्याम् अभिधेयायाम् अणः ईकारेण भवितव्यम् ।

५४ - ८१ - यः च अत्र अधेत्र्याम् अभिधेयायाम् अण् उक्तः लुप्तः सः यः च श्रूयते उत्पन्नः तस्मात् ईकारः इति कृत्वा पुनः न भविष्यति ।

५५ - ८१ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् तदन्तविधिः यथा स्यात् ।

५६ - ८१ - कुम्भकारी नगरकारी ।

५७ - ८१ - अत्र हि प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः विहितः तदादेः ग्रहणम् भवति इति अवयवात् उत्पत्तिः प्राप्नोति ।

५८ - ८१ - कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि ग्रहणम् भवति इति सङ्घातात् उत्पत्तिः भविष्यति ।

५९ - ८१ - कृद्ग्रहणे इति उच्यते ।

६० - ८१ - न च एतत् कृद्ग्रहणम् ।

६१ - ८१ - कृदकृद्ग्रहणम् एतत् ।

६२ - ८१ - कृत् अपि अयम् अण् तद्धितः अपि ।

६३ - ८१ - एवम् तर्हि ईकारान्तेन समासः भविष्यति ।

६४ - ८१ - यदि एवम् लभ्येत कृतम् स्यात् तत् तु न लभ्यम् ।

६५ - ८१ - किम् कारणम् ।

६६ - ८१ - अत्र हि गतिकारकोपपदानाम् कृद्भिः सह समासः भवति इति समासः एव तावत् भवति ।

६७ - ८१ - समासे कृते अवयवात् उत्पत्तिः प्राप्नोति ।

६८ - ८१ - अवयवात् उत्पत्तौ कः सत्याम् दोषः ।

६९ - ८१ - कौम्भकारेयः न सिध्यति ।

७० - ८१ - अव्ययवस्य वृद्धिस्वरौ स्याताम् ।

७१ - ८१ - तस्मात् अनुपसर्जनाधिकारः ।

७२ - ८१ - अनुपसर्जनाधिकारे जातेः ङीष्विधाने सुपर्ण्याः उपसङ्ख्यानम् । अनुपसर्जनाधिकारे जातेः ङीष्विधाने सुपर्ण्याः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

७३ - ८१ - सुपर्णी ।

७४ - ८१ - न वा समासस्य अनुपसर्जनत्वात् जातिवाचकत्वात् च शब्दस्य सामान्येन ङीष्विधानम् । न वा एषः दोषः ।

७५ - ८१ - किम् कारणम् ।

७६ - ८१ - समासस्य अनुपसर्जनत्वात् ।

७७ - ८१ - समासः अत्र अनुपसर्जनम् ।

७८ - ८१ - सः च जातिवाचकः ।

७९ - ८१ - समासस्य अनुपसर्जनत्वात् तस्य च जातिवाचकत्वात् च शब्दस्य सामान्येन ङीष् भविष्यति जातेः अस्त्रीविषयात् अयोपधात् इति ।

८० - ८१ - कथम् कृत्वा चोदितम् कथम् कृत्वा परिहारः ।

८१ - ८१ - बहुव्रीहिः इति कृत्वा चोदितम् तत्पुरुषः इति कृत्वा परिहारः ।

१ - २७ - ढग्रहणे सानुबन्धकस्य उपसङ्ख्यानम् ।

२ - २७ - ढग्रहणे सानुबन्धकस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - २७ - कारिकेयी हारिकेयी ।

४ - २७ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

५ - २७ - अननुबन्धकग्रहणे हि न सानुबन्धकस्य ।

६ - २७ - अननुबन्धकग्रहणे हि सानुबन्धकस्य ग्रहणम् न भवति इति एषा परिभाषा कर्तव्या ।

७ - २७ - कानि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि ।

८ - २७ - तव्यग्रहणे तव्यद्ग्रहणम् मा भूत् ।

९ - २७ - दिव्ग्रहणे दिवुग्रहणम् मा भूत् ।

१० - २७ - ननु च इयम् अपि कर्तव्या तदनुबन्धकग्रहणे अतदनुबन्धकस्य ने इति ।

११ - २७ - कानि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि ।

१२ - २७ - यद्ग्रहणे ण्यद्ग्रहणम् मा भूत् ।

१३ - २७ - अङ्ग्रहणे चङ्ग्रहणम् मा भूत् ।

१४ - २७ - अज्ग्रहणे ण्यज्ग्रहणम् मा भूत् ।

१५ - २७ - तत् द्वे एते परिभाषे कर्तव्ये ।

१६ - २७ - न कर्तव्ये ।

१७ - २७ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवतः एते परिभाषे यत् अयम् वामदेवात् ड्यड्ड्यौ इति ययतौ डितौ करोति ।

१८ - २७ - तत् तर्हि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१९ - २७ - न कर्तव्यम् ।

२० - २७ - अननुबन्धकः ढशब्दः स्त्रियाम् न अस्ति इति कृत्वा सानुबन्धकस्य ग्रहणम् विज्ञास्यते ।

२१ - २७ - ननु च अयम् अस्ति शिलायाः ढः इति ।

२२ - २७ - न एषः स्त्रियाम् वर्तते ।

२३ - २७ - अयम् तर्हि सभायाः ढः छन्दसि इति ।

२४ - २७ - एषः अपि न स्त्रियाम् वर्तते ।

२५ - २७ - किम् कारणम् ।

२६ - २७ - तत्र साधुः इति वर्तते ।

२७ - २७ - कथम् स्त्री नाम सभायाम् साध्वी स्यात् ।

१ - २२ - अञ्ग्रहणम् अनर्थकम् तदन्तात् हि ङीन्विधानम् । अञ्ग्रहणम् अनर्थकम् ।

२ - २२ - किम् कारणम् ।

३ - २२ - तदन्तात् हि ङीन्विधानम् ।

४ - २२ - तदन्तात् हि अञन्तात् ङीन् विधीयते ।

५ - २२ - शार्ङ्गरवाद्यञः ङीन् इति ।

६ - २२ - न च अस्ति विशेषः अञन्तात् ङीनः वा ङीपः वा ।

७ - २२ - तत् एव रूपम् सः एव स्वरः ।

८ - २२ - न वा जात्यधिकारात् ।

९ - २२ - न वा अनर्थकम् ।

१० - २२ - किम् कारणम् ।

११ - २२ - जात्यधिकारात् ।

१२ - २२ - जातेः इति तत्र अनुवर्तते ।

१३ - २२ - अजात्यर्थः अयम् आरम्भः ।

१४ - २२ - औत्सी औदपानी ।

१५ - २२ - तत् च अवश्यम् जातिग्रहणम् अनुवर्त्यम् ।

१६ - २२ - अनधिकारे हि पुंयोगात् आख्यायाम् ङीन्प्रसङ्गः ।

१७ - २२ - अननुवर्तमाने हि जातिग्रहणे पुंयोगात् आख्यायाम् ङीन् प्रसज्येत बैदस्य स्त्री बैदी ।

१८ - २२ - यदि तर्हि अस्य निबन्धनम् अस्ति इदम् एव कर्तव्यम् ।

१९ - २२ - तत् न कर्तव्यम् ।

२० - २२ - तत् अपि अवश्यम् कर्तव्यम् ।

२१ - २२ - अक्रियमाणे हि तस्मिन् बैदस्य भगिनी बैदी परत्वात् जातिलक्षणः ङीष् ङीपम् बाधेत ।

२२ - २२ - ङीनि पुनः सति परत्वात् ङीन् ङीषम् बाधेत ।

१ - १० - ख्युनः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - १० - ख्युनः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १० - आढ्यङ्करणी सुभगङ्करणी ।

४ - १० - अत्यल्पम् इदम् उच्यते ख्युनः इति ।

५ - १० - नञ्स्नञीकख्युंस्तरुणतलुनानाम् उपसङ्ख्यानम् ।

६ - १० - नञ्स्नञीकख्युंस्तरुणतलुनानाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

७ - १० - नञ् स्नञ् स्त्रैणी पौंस्नी ।

८ - १० - ईकक् शाक्तीकी याष्टीकी ।

९ - १० - ख्युन् आढ्यङ्करणी सुभगङ्करणी ।

१० - १० - तरुण तलुन तरुणी तलुनी ।

१ - ६ - आपत्यग्रहणम् कर्तव्यम् द्वीपात् यञः प्रतिषेधार्थम् ।

२ - ६ - इह मा भूत् द्वैप्या इति ।

३ - ६ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

४ - ६ - न वक्तव्यम् ।

५ - ६ - न एवम् विज्ञायते कञ्क्वरपः यञः च इति ।

६ - ६ - कथम् तर्है कञ्क्वरपः अयञः च इति ।

१ - १० - तद्धितवचनम् किमर्थम् ।

२ - १० - तद्धितवचनम् षितः प्रातिपदिकात् ईकारार्थम् ।

३ - १० - तद्धितवचनम् क्रियते षितः प्रातिपदिकात् ईकारः यथा स्यात् ।

४ - १० - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

५ - १० - षित्करणसामर्थ्यात् एव अत्र ईकारः भविष्यति ।

६ - १० - यथा एव तर्हि षित्करणसामर्थ्यात् अप्रातिपदिकात् ईकारः भवति एवम् प्रातिपदिकात् इति अस्य अनुवर्तनसामार्थ्यात् अषितः अपि प्रातिपदिकात् ईकारः स्यात् ।

७ - १० - अस्ति अन्यत् प्रातिपदिकानुवृत्तौ प्रयोजनम् ।

८ - १० - किम् ।

९ - १० - उत्तरार्थम् ।

१० - १० - अतः इञ् दाक्षिः ।

१ - ७ - सर्वत्रग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ७ - प्राचाम् एव स्यात् ।

३ - ७ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - ७ - सिद्धम् प्राचाम् पूर्वेण ।

५ - ७ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् सर्वेषाम् यथा स्यात् ।

६ - ७ - आवट्यायनी ।

७ - ७ - चापम् बाधित्वा ष्फः यथा स्यात् ।

१ - २० - लोहितादिषु शाकल्यस्य उपसङ्ख्यानम् ।

२ - २० - लोहितादिषु शाकल्यस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - २० - शाकल्यायनी ।

४ - २० - यदि पुनः अयम् शकलशब्दः लोहितादिषु पठ्येत ।

५ - २० - न एवम् शक्यम् ।

६ - २० - इह हि शाकल्यस्य छात्राः शाकलाः कण्वादिभ्यः गोत्रे इति अण् न स्यात् ।

७ - २० - एवम् तर्हि ।

८ - २० - कण्वात् तु शकलः पूर्वः । कण्वशब्दात् शकलशब्दः पूर्वः पठितव्यः ।

९ - २० - कतात् उत्तरः इष्यते. कतशब्दात् शकलशब्दः उत्तरः पठितव्यः ।

१० - २० - पूर्वोत्तरौ तदन्तादी ।

११ - २० - पूर्वोत्तरौ गणौ तदन्तादी द्रष्टव्यौ ।

१२ - २० - ये कण्वादयः ते शकलादयः ।

१३ - २० - ये कतपर्यन्ताः ते शकलपर्यन्ताः ।

१४ - २० - किम् प्रयोजनम् ।

१५ - २० - ष्फाणौ तत्र प्रओय्जनम् ।

१६ - २० - तत्र एवम् सति ष्फाणौ सिद्धौ भवतः ।

१७ - २० - कण्वात् तु शकलः पूर्वः ।

१८ - २० - कतात् उत्तरः इष्यते ।

१९ - २० - पूर्वोत्तरौ तदन्तादी ।

२० - २० - ष्फाणौ तत्र प्रओय्जनम् ।

१ - ६ - कौरव्यमाण्डूकयोः आसुरेः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ६ - कौरव्यमाण्डूकयोः आसुरेः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ६ - आसुरायणी ।

४ - ६ - छः च ।

५ - ६ - छः च इति वक्तव्यम् ।

६ - ६ - आसुरीयः कल्पः ।

१ - २४ - वयसि अचरमे इति वक्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् ।

२ - २४ - वधूटी चिरण्टी इति ।

३ - २४ - इह कस्मात् न भवति ।

४ - २४ - उत्तानशया लोहितपादिका द्विवर्षा त्रिवर्षा इति ।

५ - २४ - न एतानि वयोवाचीनि ।

६ - २४ - कथम् तर्हि वयः गम्यते ।

७ - २४ - सम्बन्धात् ।

८ - २४ - यदि तर्हि यत्र सम्बन्धात् वयः गम्यते तत्र न भवति इह अपि न प्राप्नोति ।

९ - २४ - कुमारी इति ।

१० - २४ - अत्र अपि सम्बन्धात् वयः गम्यते ।

११ - २४ - कः असु सम्बन्धः ।

१२ - २४ - यः असु पुंसा असम्प्रयोगः ।

१३ - २४ - सम्बन्धात् एव अत्र वयः गम्यते ।

१४ - २४ - इह पुनः सम्बन्धसम्बन्धात् ।

१५ - २४ - इह तावत् उत्तानशया इति ।

१६ - २४ - यदा कर्तृत्वम् विशेषितम् भवति ततः उत्तरकालम् वयः गम्यते ।

१७ - २४ - यदि लोहितपादिका इति ।

१८ - २४ - यदा बहुव्रीह्यर्थः विशेषितः ततः उत्तरकालम् वयः गम्यते ।

१९ - २४ - द्विवर्षा त्रिवर्षा इति ।

२० - २४ - यदा द्विगुअर्थः विशेषितः ततः उत्तरकालम् वयः गम्यते ।

२१ - २४ - यदि तर्हि यत्र सम्बन्धात् एव वयः गम्यते तत्र भवति इह अपि तरि प्रप्नोति ।

२२ - २४ - कन्या इति ।

२३ - २४ - निपातनात् एतत् सिद्धम् ।

२४ - २४ - किम् निपातनम्. कन्यायाः कनीन च इति ।

१ - ९ - इमौ द्वौ प्रतिषेधौ उच्येते ।

२ - ९ - तत्र एकः शक्यः अवक्तुम् ।

३ - ९ - कथम् ।

४ - ९ - एवम् वक्ष्यामि ।

५ - ९ - परिमाणान्तात् तद्धितलुकि ङीप् भवति इति ।

६ - ९ - तत् नियमार्थम् भविष्यति ।

७ - ९ - परिमाणान्तात् एव तद्धितलुकि ङीप् भवति न अन्यतः इति ।

८ - ९ - ततः विस्ताचितकम्बल्येभ्यः न इति ।

९ - ९ - तद्धितलुकि इति एव ।

१ - ३४ - ऊधसः नकारः लिङ्गाधिकारे ।

२ - ३४ - ऊधसः नकारः लिङ्गाधिकारे कर्तव्यः ।

३ - ३४ - इह मा भूत् ।

४ - ३४ - महोधाः पर्जन्यः इति ।

५ - ३४ - न वा समासान्ताधिकारे स्त्रीग्रहणात् ।

६ - ३४ - न वा लिङ्गाधिकारे नकारः कर्तव्यः ।

७ - ३४ - किम् कारणम् ।

८ - ३४ - समासान्ताधिकारे स्त्रीग्रहणात् ।

९ - ३४ - समासान्ताधिकारे स्त्रीग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१० - ३४ - इतरथा हि कब्विधिप्रसङ्गः ।

११ - ३४ - इतरथा हि कब्विधिः प्रसज्येत ।

१२ - ३४ - कस्याम् पुनः अवस्थायाम् कप् प्राप्नोति ।

१३ - ३४ - प्राक् ङीषुत्पत्तेः ।

१४ - ३४ - प्राक् तावत् न प्राप्नोति ।

१५ - ३४ - किम् कारणम् ।

१६ - ३४ - न हि ङीष् विभाषा ।

१७ - ३४ - लुत्क्पन्ने तर्हि ङीषि प्राप्नोति ।

१८ - ३४ - उत्पन्ने च अपि न प्राप्नोति ।

१९ - ३४ - किम् कारणम् ।

२० - ३४ - नद्यन्तानाम् यः बहुव्रीहिः इति एवम् तत् ।

२१ - ३४ - न च एषः नद्यन्तानाम् बहुव्रीहिः ।

२२ - ३४ - प्राक् एव तर्हि प्राप्नोति ।

२३ - ३४ - ननु च उक्तम् न हि ङीष् विभाषा इति ।

२४ - ३४ - यदि अपि न ङीष् विभाषा कप् तु विभाषा ।

२५ - ३४ - कपः अवकाशः अन्यः बहुव्रीहिः ।

२६ - ३४ - अयवकः अव्रीहिकः ।

२७ - ३४ - ङीषः अवकाशः ।

२८ - ३४ - विभाषा कप् ।

२९ - ३४ - यदा न कप् सः अवकाशः ।

३० - ३४ - कुण्डोध्नी घटोध्नी ।

३१ - ३४ - कप्प्रसङ्गे लुभयम् प्राप्नोति ।

३२ - ३४ - परत्वात् कप् स्यात् ।

३३ - ३४ - तस्मात् सुष्थु उच्यते न वा समासान्ताधिकारे स्त्रीग्रहणात् ।

३४ - ३४ - इतरथा हि कब्विधिप्रसङ्गः इति ।

१ - ३१ - दामहायनान्तात् सङ्ख्यादेः ।

२ - ३१ - दामहायनान्तात् सङ्ख्यादेः इति वक्तव्यम् ।

३ - ३१ - इह मा भूत् ।

४ - ३१ - उद्दामा वडवा इति ।

५ - ३१ - तत्पुरुषविज्ञानात् वा सिद्धम् ।

६ - ३१ - बहुव्रीहेः इति वर्तते ।

७ - ३१ - तत्पुरुषः च अयम् ।

८ - ३१ - उत्क्रान्ता दाम्नः उत्दामा ।

९ - ३१ - भवेत् सिद्धम् यदा तत्पुरुषः ।

१० - ३१ - यदा तु खलु बहुव्रीहिः तदा न सिध्यति ।

११ - ३१ - उत्क्रान्तम् दाम अस्याः इति ।

१२ - ३१ - ननु च चेतनावतः एतत् भवति उत्क्रमणम् वा अपक्रमणम् वा दाम च अचेतनम् ।

१३ - ३१ - अचेतनेषु अपि चेतनावतुपचारः दृश्यते ।

१४ - ३१ - तत् यथा ।

१५ - ३१ - स्रस्तानि अस्याः बन्धनानि ।

१६ - ३१ - स्रस्यन्ते अस्याः बन्धनानि इति ।

१७ - ३१ - तत् तर्हि सङ्ख्यादेः इति वक्तव्यम् ।

१८ - ३१ - न वक्तव्यम् ।

१९ - ३१ - प्रकृतम् अनुवर्तते ।

२० - ३१ - न वक्तव्यम् ।

२१ - ३१ - प्रकृतम् अनुवर्तते ।

२२ - ३१ - क्व प्रकृतम् ।

२३ - ३१ - सङ्ख्याव्ययादेः ङीप् इति ।

२४ - ३१ - यदि तत् अनुवर्तते अव्ययादेः अपि वर्तते ।

२५ - ३१ - न एषः दोषः ।

२६ - ३१ - सङ्ख्यादेः इति अनुवर्तते ।

२७ - ३१ - अव्ययादेः इति निवृत्तम् ।

२८ - ३१ - कथम् पुनः एकयोगनिर्दिष्टयोः एकदेशः अनुवर्तते एकदेशः न ।

२९ - ३१ - एकयोगनिर्दिष्टानाम् अपि एकदेशानुवृत्तिः भवति ।

३० - ३१ - तत् यथा तस्य पादमूले पील्वादिकर्णादिभ्यः कुणब्जाहचौ ।

३१ - ३१ - पक्षात् तिः इति अत्र मूले इति अनुवर्तते पाक इति निवृत्तम् ।

१ - ८ - अथ इह कथम् भवितव्यम् ।

२ - ८ - द्वौ हायनौ अस्याः शालायाः ।

३ - ८ - द्विहायना त्रिहायना इति ।

४ - ८ - हायनः वयसि स्मृतः ।

५ - ८ - वयोवाचिनः हायनशब्दस्य ग्रहणम् ।

६ - ८ - न च एषः वयोवाची ।

७ - ८ - अथ णत्वम् कस्मात् न भवति ।

८ - ८ - णत्वम् अपि वयोवाचिनः एव ।

१ - ५ - मामकग्रहणम् किमर्थम् न अणन्तात् इति एवम् सिद्धम् ।

२ - ५ - नियमाऋथः अयम् आरम्भः ।

३ - ५ - मामकशब्दात् सञ्ज्ञाच्छन्दसोः एव ।

४ - ५ - क्व मा भूत् ।

५ - ५ - मामिका बुद्धिः इति ।

१ - ६ - अजसादिषु इति वक्तव्यम् ।

२ - ६ - इह अपि यथा स्यात् ।

३ - ६ - रात्रिम् रात्रिम् स्मरिष्यन्तः ।

४ - ६ - रात्रिम् रात्रिम् अजानतः ।

५ - ६ - सर्वाम् रात्रिम् सह उषित्वा ।

६ - ६ - वृत्त्याम् एकान्तरात्रिम् ।

१ - २६ - अन्तर्वत् पतिवत् इति गर्भभर्तृसंयोगे ।

२ - २६ - अन्तर्वत् पतिवत् इति गर्भभर्तृसंयोगे इति वक्तव्यम् ।

३ - २६ - इह मा भूत् ।

४ - २६ - प्रथते त्वया पतिमती पृथिवी इति ।

५ - २६ - अथ अन्तःशब्दस्य अगर्भसंयोगे किम् प्रत्युदाह्रियते ।

६ - २६ - अन्तः अस्याम् शालायाम् अस्ति इति ।

७ - २६ - किम् पुनः कारणम् वाक्यम् एव प्रत्युदाह्रियते न पुनः मतुप् ।

८ - २६ - अस्तिसामानाधिकरण्ये मतुप् विधीयते ।

९ - २६ - न च अत्र अस्तिसामानाधिकरण्यम् ।

१० - २६ - इह अपि तर्हि न प्राप्नोति ।

११ - २६ - अन्तर्वत्नी इति ।

१२ - २६ - एवम् तर्हि अन्तर्वत्पतिवतोः तु मतुब्वत्वे निपातनात् ।

१३ - २६ - अन्तर्वत् इति मतुप् निपात्यते ।

१४ - २६ - वत्वम् सिद्धम् ।

१५ - २६ - पतिवत् इति वत्वम् निपात्यते ।

१६ - २६ - मतुप् सिद्धः ।

१७ - २६ - किम् अविशेषेण ।

१८ - २६ - न इति आह ।

१९ - २६ - गर्भिण्याम् जीवपत्याम् च ।

२० - २६ - एतस्मिन् विषये ।

२१ - २६ - वा च छन्दसि नुक् भवेत् ।

२२ - २६ - वा च छन्दसि नुक् वक्तव्यः ।

२३ - २६ - सा अन्तर्वती देवान् उपैत् ।

२४ - २६ - सा अन्तर्वत्नी देवान् उपैत् ।

२५ - २६ - पतिवती तरुणवत्सा ।

२६ - २६ - पतिवत्नी तरुणवत्सा ।

१ - १२ - यज्ञ्संयोगे इति उच्यते ।

२ - १२ - तत्र इदम् न सिध्यति ।

३ - १२ - इयम् अस्ति पत्नी ।

४ - १२ - क्व तर्हि स्यात् ।

५ - १२ - पत्नीसंयाजः इति यत्र यज्ञसंयोगः ।

६ - १२ - न एषः दोषः ।

७ - १२ - पतिशब्दः अयम् ऐश्वर्यवाची ।

८ - १२ - सर्वेण च गृहस्थेन पञ्च महायज्ञाः निवर्त्याः ।

९ - १२ - यत् च अदः सायम् प्रातः होमचरुपुरोडाशान् निर्वपति तस्य असौ ईष्टे ।

१० - १२ - एवम् अपि तुषजकस्य पत्नी इति न सिध्यति ।

११ - १२ - उपमानात् सिद्धम् ।

१२ - १२ - पत्नी इव पत्नी इति ।

१ - १५ - पत्युः सपूर्वात् उपसर्जनसमासे उपसङ्क्न्ह्यानम् । पत्युः सपूर्वात् उपसर्जनसमासे उपसङ्क्न्ह्यानम् कर्तव्यम् ।

२ - १५ - वृद्धपतिः वृद्धपत्नी स्थूलपतिः स्थूलपत्नी ।

३ - १५ - वचनात् भविष्यति ।

४ - १५ - अस्ति वचने प्रयोजनम् ।

५ - १५ - किम् ।

६ - १५ - आशापतिः आसापत्नी । सिद्धम् तु पत्युः प्रातिपदिकविशेषणत्वात् ।

७ - १५ - सिद्धम् एतत् ।

८ - १५ - कथम् ।

९ - १५ - पत्युः प्रातिपदिकविशेषणत्वात् ।

१० - १५ - न एवम् विज्ञायते ।

११ - १५ - अस्ति अस्मात् पतिशब्दात् पूर्वः सः अयम् सपूर्वः ।

१२ - १५ - सपूर्वात् पतिशब्दात् अनुपसर्जनात् इति ।

१३ - १५ - कथम् तर्हि ।

१४ - १५ - अस्ति अस्मिन् प्रातिपदिके पूर्वः तत् इदम् सपूर्वम् ।

१५ - १५ - सपूर्वात् प्रातिपदिकात् पत्यन्तात् अनुपसर्जनात् इति ।

१ - ३ - पूतक्रत्वादीनाम् पुंयोगप्रकरणे वचनम् । पूतक्रत्वादयः पुंयोगप्रकरणे वक्तव्याः ।

२ - ३ - पूतक्रतोः स्त्री पूतक्रतायी ।

३ - ३ - यया हि पूताः क्रतवः पूतक्रतुः सा भवति ।

१ - ३८ - लिङ्गसन्निगोयेन सर्वत्र आगमादेशानाम् वचने लिङ्गलुकि तत्कृतप्रसङ्गः । लिङ्गसन्निगोयेन सर्वत्र आगमादेशानाम् वचने लिङ्गलुकि तत्कृतम् प्राप्नोति ।

२ - ३८ - पञ्चेन्द्राण्यः देवताः अस्य पञ्चेन्द्रः पञ्चाग्निः दशाग्निः ।

३ - ३८ - किम् उच्यते सर्वत्र इति ।

४ - ३८ - अन्यत्र अपि न अवश्यम् इह एव ।

५ - ३८ - क्व अन्यत्र ।

६ - ३८ - पञ्चभिः धीवरीभिः क्रीतः पञ्चधीवा दशधीवा इति ।

७ - ३८ - लिङ्गग्रहणे न अर्थः ।

८ - ३८ - सर्वत्र आगमादेशानाम् वचने लुकि तत्कृतप्रसङ्गः इति एव ।

९ - ३८ - इदम् अपि सिद्धम् भवति ।

१० - ३८ - पञ्चमेन गृह्णाति पञ्चकः ।

११ - ३८ - न एतत् अस्ति ।

१२ - ३८ - मट् अयम् परादिः ।

१३ - ३८ - स टतः ग्रहणेन ग्रहीष्यते ।

१४ - ३८ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

१५ - ३८ - षष्ठेन गृह्णाति षट्कः इति ।

१६ - ३८ - सिद्धम् तु आगमादेशानाम् अङ्गतः स्त्रीप्रकरणे वचनात् ।

१७ - ३८ - सिद्धम् एतत् ।

१८ - ३८ - कथम् ।

१९ - ३८ - आगमादेशाः ये इह स्त्रीप्रकरणे उच्यन्ते ते अङ्गाधिकारे वक्तव्याः ।

२० - ३८ - स्त्रीप्रकरणग्रहणेन न अर्थः ।

२१ - ३८ - सिद्धम् तु आगमादेशानाम् अङ्गतः वचनात् इति एव ।

२२ - ३८ - इदम् अपि सिद्धम् भवति ।

२३ - ३८ - षष्ठेन गृह्णाति षट्कः इति ।

२४ - ३८ - लिङ्गलुकि वा प्रकृतिप्रत्यापत्तिवचनम् । अथ वा लिङ्गलुकि एव प्रकृतिप्रत्यापत्तिः वक्तव्या ।

२५ - ३८ - लिङ्गग्रहणेन न अर्थः ।

२६ - ३८ - लुकि वा प्रकृतिप्रत्यापत्तिवचनम् इति एव ।

२७ - ३८ - इदम् अपि सिद्धम् भवति ।

२८ - ३८ - षष्ठेन गृह्णाति षट्कः इति ।

२९ - ३८ - किम् पुनः अत्र ज्यायः ।

३० - ३८ - लुकि प्रकृतिप्रत्यापत्तिवचनम् इति एव ज्यायः ।

३१ - ३८ - इदम् अपि सिद्धम् भवति ।

३२ - ३८ - पञ्चभिः पट्वीभिः क्रीतः पञ्चपटुः दशपटुः ।

३३ - ३८ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

३४ - ३८ - न वक्तव्यम् ।

३५ - ३८ - सन्नियोगशिष्टानाम् अन्यतरापाये उभयोः अपि अभावः ।

३६ - ३८ - तत् यथा ।

३७ - ३८ - देवदत्तयज्ञदत्ताभ्याम् इदम् कर्म कर्तव्यम् ।

३८ - ३८ - देवदत्तापाये यज्ञदत्तः अपि न करोति ।

१ - ९ - असितपलितयोः प्रतिषेधः ।

२ - ९ - असितपलितयोः प्रतिषेधः वक्तयः ।

३ - ९ - असिता पलिता ।

४ - ९ - छन्दसि क्नम् एके ।

५ - ९ - छन्दसि क्नम् एके इच्छन्ति असिक्नी असि ओषधे ।

६ - ९ - पलिक्नीः इत् युवतयः भवन्ति ।

७ - ९ - वर्णात् ङीब्विधाने पिशङ्गात् उपसङ्ख्यानम् ।

८ - ९ - वर्णात् ङीब्विधाने पिशङ्गात् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

९ - ९ - पिशङ्गी ।

१ - ८ - नीलात् ओषधौ ।

२ - ८ - नीलात् ओषधौ इति वक्तव्यम् ।

३ - ८ - नीली ओषधिः ।

४ - ८ - प्राणिनि च ।

५ - ८ - प्राणिनि च इति वक्तव्यम् ।

६ - ८ - नीली गौः नीली वडवा ।

७ - ८ - वा सञ्ज्ञायाम् । वा सञ्ज्ञायाम् इति वक्तव्यम् ।

८ - ८ - नीली नीला ।

१ - १३ - गुणवचनात् इति उच्यते ।

२ - १३ - कः गुणः नाम ।

३ - १३ - सत्त्वे निविशते अपैति पृथग्जातिषु दृश्यते आधेयः च अक्रियाजः च सः असत्त्वप्रकृतिः गुणः । अपरः आह उपैति अन्यत् ।

४ - १३ - जहाति अन्यत् ।

५ - १३ - दृष्टः द्रव्यान्तरेषु अपि ।

६ - १३ - वाचकः सर्वलिङ्गानाम् द्रव्यात् अन्यः गुणः स्मृतः ।

७ - १३ - गुणवचनात् ङीपा- आद्युदात्तार्थम् ।

८ - १३ - गुणवचनात् ङीप् वक्तव्यः ।

९ - १३ - किम् प्रयोजनम् ।

१० - १३ - आद्युदात्तार्थम् ।

११ - १३ - आद्युदात्ताः प्रयोजयन्ति ।

१२ - १३ - वस्वी ।

१३ - १३ - खरुसंयोगोपधप्रतिषेधः च ।

१ - १३२ - गोपालिकादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः गोपालिका पशुपालिका ।

२ - १३२ - किम् पुनः इह उदाहरणम् ।

३ - १३२ - प्रष्ट्ःी प्रचरी ।

४ - १३२ - कथम् पुनः अयम् प्रष्ठशब्दः अकारान्तः स्त्रियाम् वर्तते ।

५ - १३२ - तस्य इदम् इति अनेन अभिसम्बन्धेन ।

६ - १३२ - यथा एव हि असौ तत्कृतान् स्नानोद्वर्तनपरिषेकान् लभते एवम् प्रष्ठशब्दम् अपि लभते ।

७ - १३२ - यदि एवम् पुंयोगात् आख्यायाम् तद्धितलुग्वचनम् ।

८ - १३२ - पुंयोगात् आख्यायाम् तद्धितस्य लुक् वक्तव्यः ।

९ - १३२ - तस्य इदम् इति प्राप्नोति ।

१० - १३२ - न तर्हि इदानीम् इदम् भवति प्राष्थ्यः इमाः प्राचर्यः इमाः इति ।

११ - १३२ - भवति च ।

१२ - १३२ - विभाषा लुक् वक्तव्यः ।

१३ - १३२ - यदा लुक् तदा प्रष्ठी ।

१४ - १३२ - यदा न लुक् तदा प्राष्ठी ।

१५ - १३२ - यदि एवम् न अर्थः लुका ।

१६ - १३२ - विभाषा तद्धितोत्पत्तिः ।

१७ - १३२ - यदा तद्धितोत्पत्तिः तदा प्राष्ठी ।

१८ - १३२ - यदा न तद्धितोत्पत्तिः तदा प्रष्ठी ।

१९ - १३२ - एवम् अपि लुक् वक्तव्यः ।

२० - १३२ - न हि अन्तरेण तद्धितस्य लुकम् परार्थे शब्दः वर्तते ।

२१ - १३२ - यदि पुनः तस्याम् एव प्रष्ठशब्दः वर्तेत ।

२२ - १३२ - कथम् पुनः तस्याम् अप्रतिष्ठमानायाम् प्रष्ठशब्दः वर्तेत ।

२३ - १३२ - यथा एव हि असौ अकुर्वती किम् चित् पापम् तत्कृतान् वधबन्दनपरिक्लेशान् लभते एवम् प्रष्ठशब्दम् अपि लभते ।

२४ - १३२ - सुबन्तसमासवचनात् च अकारान्तानुपपत्तिः ।

२५ - १३२ - सुबन्तसमासवचनात् च अकारान्तता न उपपद्यते ।

२६ - १३२ - सुबन्तानाम् समासः ।

२७ - १३२ - तत्र अन्तरङ्गत्वात् टाप् ।

२८ - १३२ - टपि उत्पन्ने समासः ।

२९ - १३२ - स्थाशब्दः समस्येत ।

३० - १३२ - तत्र पुंयोगात् आख्यायाम् अकारान्तात् इति ईकारः न प्राप्नोति ।

३१ - १३२ - सिद्धम् तु स्त्रियाः पुंशब्देन अभिधानात् ।

३२ - १३२ - सिद्धम् एतत् ।

३३ - १३२ - कथम् ।

३४ - १३२ - स्त्रियाः पुंशब्देन अभिधानात् ।

३५ - १३२ - स्त्री पुंशब्देन अभिधीयते ।

३६ - १३२ - ननु च उक्तम् पुंयोगात् आख्यायाम् तद्धितलुग्वचनम् इति ।

३७ - १३२ - न एषः दोषः ।

३८ - १३२ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अतः तद्धितोत्पत्तिः भवति इति यत् अयम् पुंयोगात् आख्यायाम् ईकारम् शास्ति ।

३९ - १३२ - न एतत् अस्ति ज्ञापकम् ।

४० - १३२ - अस्ति हि अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् ।

४१ - १३२ - ये अनीकाराः स्त्रीप्रत्ययाः तदर्थम् एतत् स्यात् ।

४२ - १३२ - यत् तर्हि आख्याग्रहणम् करोति ।

४३ - १३२ - न हि तद्धितान्तम् आख्या भवति ।

४४ - १३२ - अथ वा पुनः अस्तु तस्य इदम् इति अनेन अभिसम्बन्धेन ।

४५ - १३२ - ननु च उक्तम् पुंयोगात् आख्यायाम् तद्धितलुग्वचनम् इति ।

४६ - १३२ - न एषः दोषः ।

४७ - १३२ - न अवश्यम् अयम् एव अभिसम्बन्धः भवति तस्य इदम् इति ।

४८ - १३२ - अयम् अपि अभिसम्बन्धः अस्ति सः अयम् इति ।

४९ - १३२ - कथम् पुनः अतस्मिन् सः इति एतत् भवति ।

५० - १३२ - चतुर्भिः प्रकारैः अतस्मिन् सः इति एतत् भवति तात्स्थ्यात् ताद्धर्म्यात् तत्सामीप्यात् तत्साहचर्यात् इति ।

५१ - १३२ - तात्स्थ्यात् तावत् ।

५२ - १३२ - मञ्चाः हसन्ति ।

५३ - १३२ - गिरिः दह्यते ।

५४ - १३२ - ताद्धर्म्यात् ।

५५ - १३२ - जटिनम् यान्तम् ब्रह्मदत्तः इति आह ।

५६ - १३२ - ब्रह्मदत्ते यानि कार्याणि जटिनि अपि तानि क्रियन्ते इति अतः जटि ब्रह्मदत्तः इति उच्यते ।

५७ - १३२ - तत्सामीप्यात् ।

५८ - १३२ - गङ्गायाम् घोषः ।

५९ - १३२ - कूपे गर्गकुलम् ।

६० - १३२ - तत्साहचर्यात् ।

६१ - १३२ - कुन्तान् प्रवेशय ।

६२ - १३२ - यष्टीः प्रवेशय इति ।

६३ - १३२ - अथ वा पुनः अस्तु तस्याम् एव प्रष्ठशब्दः ।

६४ - १३२ - ननु च उक्तम् सुबन्तसमासवचनात् च अकारान्तानुपपत्तिः इति ।

६५ - १३२ - न एषः दोषः ।

६६ - १३२ - गतिकारकोपपदानाम् कृद्भिः सह समासवचनम् ।

६७ - १३२ - गतिकारकोपपदानाम् कृद्भिः सह समासः भवति इति एषा परिभाषा कर्तव्या ।

६८ - १३२ - कानि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि ।

६९ - १३२ - प्रयोजनम् क्तात् अल्पाख्यायाम् । अभ्रविलिप्तीसूपविलिप्ति ।

७० - १३२ - सुबन्तानाम् समासः ।

७१ - १३२ - तत्र अन्तरङ्गत्वात् टाप् ।

७२ - १३२ - टपि उत्पन्ने समासः ।

७३ - १३२ - विलिप्ताशब्दः समस्येत ।

७४ - १३२ - तत्र क्तात् अल्पाख्यायाम् अकारान्तात् इति ङीष् न प्राप्नोति ।

७५ - १३२ - जातेः ङीष्विधाने ।

७६ - १३२ - जातेः ङीष्विधाने प्रयोजनम् ।

७७ - १३२ - व्याघ्री कच्छपी ।

७८ - १३२ - सुबन्तानाम् समासः ।

७९ - १३२ - तत्र अन्तरङ्गत्वात् टाप् ।

८० - १३२ - टपि उत्पन्ने समासः ।

८१ - १३२ - घ्राशब्दः समस्येत ।

८२ - १३२ - तत्र जातेः अस्त्रीविषयात् अयोपधात् अकारान्तात् इति ङीष् न प्राप्नोति ।

८३ - १३२ - समासान्तस्य णत्वे ।

८४ - १३२ - समासान्तस्य णत्वे प्रयोजनम् ।

८५ - १३२ - वक्ष्यति प्रातिपदिकान्तस्य णत्वे समासान्तग्रहणम् असमासान्तप्रतिषेधार्थम् इति ।

८६ - १३२ - तस्मिन् क्रियमाणे माषवापिणी व्रीहिवापिणी सुबन्तानाम् समासः ।

८७ - १३२ - तत्र अन्तरङ्गत्वात् नकारान्तत्वात् ङीप् ।

८८ - १३२ - ङीपि उत्पन्ने समासः ।

८९ - १३२ - वापिनी शब्दः समस्येत ।

९० - १३२ - तत्र समासान्तस्य इति णत्वम् न प्राप्नोति ।

९१ - १३२ - कृदन्तात् तद्धिते वृद्धिस्वरौ च ।

९२ - १३२ - कृदन्तात् तद्धिते वृद्धिस्वरौ च प्रयोजनम् साङ्कुटिनम् व्यावक्रोशी ।

९३ - १३२ - अत्र अवयवात् उत्पत्तिः प्रसज्येत ।

९४ - १३२ - गतिकारकोपपदानाम् कृद्भिः सह समासः भवति इति न दोषः भवति ।

९५ - १३२ - सत्याम् अपि एतस्याम् परिभाषायाम् अवयवात् उत्पत्तिः प्राप्नोति ।

९६ - १३२ - किम् कारणम् ।

९७ - १३२ - प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति ।

९८ - १३२ - कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि ग्रहणम् भवति इति सङ्घातात् उत्पत्तिः भविष्यति ।

९९ - १३२ - यदि तर्हि एषा परिभाषा अस्ति न एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनम् भवति ।

१०० - १३२ - एतया एव सिद्धम् ।

१०१ - १३२ - न सिध्यति ।

१०२ - १३२ - किम् कारणम् ।

१०३ - १३२ - अप्रातिपदिकत्वात् ।

१०४ - १३२ - कृत्त्वात् प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति ।

१०५ - १३२ - ननु च इदानीम् प्रातिपदिकसञ्ज्ञायाम् अपि एतया परिभाषया शक्यम् उपस्थातुम् ।

१०६ - १३२ - न इति आह ।

१०७ - १३२ - इह हि मूलकेन उपदंशम् भुङ्क्ते इति वाक्ये अपि लुक् प्रसज्येत ।

१०८ - १३२ - स्वरे च दोषः स्यात् ।

१०९ - १३२ - प्रकारकः प्रकरणम् ।

११० - १३२ - गतिकारकोपपदात् कृदन्तम् उत्तरपदम् प्रकृतिस्वरम् भवति इति एषः स्वरः न स्यात् ।

१११ - १३२ - न एषः दोषः ।

११२ - १३२ - द्वे अत्र प्रातिपदिकसञ्ज्ञे अवयवस्य अपि समुदायस्य अपि ।

११३ - १३२ - तत्र अवयवस्य या प्रातिपदिकसञ्ज्ञा तदाश्रयः स्वरः भविष्यति ।

११४ - १३२ - इह अपि तर्हि साङ्कुटिनम् व्यावक्रोशी इति द्वे अत्र प्रातिपदिकसञ्ज्ञे अवयवस्य अपि समुदायस्य अपि ।

११५ - १३२ - तत्र अवयवस्य या प्रातिपदिकसञ्ज्ञा तदाश्रयावयवात् उत्पत्तिः प्रसज्येत ।

११६ - १३२ - अवयवात् उत्पत्तौ सत्याम् कः दोषः ।

११७ - १३२ - कौम्भकारेयः न सिध्यति ।

११८ - १३२ - अवयवस्य वृद्धिस्वरौ स्याताम् ।

११९ - १३२ - तस्मात् प्रयोजनम् एव एतस्याः परिभाषायाः ।

१२० - १३२ - उभाभ्याम् नु खलु सिध्यति ।

१२१ - १३२ - अवदातायाम् तु ङीप्प्रसङ्गः ।

१२२ - १३२ - अवदातायाम् तु ङीप् प्राप्नोति ।

१२३ - १३२ - अवदाता ब्राह्मणी ।

१२४ - १३२ - वर्णात् अनुदात्तात् तोपधात् तः नः इति ।

१२५ - १३२ - न एषः वर्णवाची ।

१२६ - १३२ - किम् तर्हि विशुद्धवाची ।

१२७ - १३२ - आतः च विशुद्धवाची ।

१२८ - १३२ - एवम् हि आह त्रीणि यस्य अवदातानि विद्या योनिः च कर्म च एतत् शिवम् विजानीहि ब्राह्मणाग्र्यस्य लक्षणम् इति ।

१२९ - १३२ - सूर्यात् देवतायाम् चाप् वक्तव्यः ।

१३० - १३२ - सूर्यस्य स्त्री सूर्या ।

१३१ - १३२ - देवतायाम् इति किमर्थम् ।

१३२ - १३२ - सूरी ।

१ - २४ - हिमारण्ययोः महत्त्वे ।

२ - २४ - हिमारण्ययोः महत्त्वे इति वक्तव्यम् ।

३ - २४ - महत् हिमम् हिमानी ।

४ - २४ - महत् अरण्यम् अरण्यानी ।

५ - २४ - यवात् दोषे ।

६ - २४ - यवात् दोषे इति वक्तव्यम् ।

७ - २४ - दुष्टः यवः यवानी ।

८ - २४ - यवनात् लिप्याम् ।

९ - २४ - यवनात् लिप्याम् इति वक्तव्यम् ।

१० - २४ - यवनानी लिपिः ।

११ - २४ - उपाध्यायमातुलाभ्याम् वा ।

१२ - २४ - उपाध्यायमातुलाभ्याम् वा इति वक्तव्यम् ।

१३ - २४ - उपाध्यायी उपाध्यायानी ।

१४ - २४ - मातुली मातुलानी ।

१५ - २४ - मुद्गलात् छन्दसि लित् च ।

१६ - २४ - मुद्गलात् छन्दसि लित् च इति वक्तव्यम् ।

१७ - २४ - रथीः अभूत् मुद्गलानी ।

१८ - २४ - आचार्यात् अणत्वम् च ।

१९ - २४ - आचार्यात् अणत्वम् च इति वक्तव्यम् ।

२० - २४ - आचार्यानी ।

२१ - २४ - आर्यक्षत्रियाभ्याम् वा ।

२२ - २४ - आर्यक्षत्रियाभ्याम् वा इति वक्तव्यम् ।

२३ - २४ - आर्या आर्याणी ।

२४ - २४ - क्षत्रिया क्षत्रियाणी ।

१ - ११ - करणपूर्वात् इति किमर्थम् ।

२ - ११ - गवात् क्रीता ।

३ - ११ - अश्वेन क्रीता ।

४ - ११ - करणपूर्वात् इति उच्यमाने अपि अत्र प्राप्नोति ।

५ - ११ - एषः अपि हि क्रीतशब्दः करणपूर्वः ।

६ - ११ - विभक्त्या व्यवहितत्वात् न भविष्यति ।

७ - ११ - यदि तर्हि विभक्तिः अपि ववधायिका भविष्यति मनसाक्रीती इति न सिध्यति ।

८ - ११ - एवम् तर्हि न एवम् विज्ञायते ।

९ - ११ - करणम् पूर्वम् अस्मात् क्रीतशब्दात् सः अयम् करणपूर्वः तस्मात् करणपूर्वात् क्रीतशब्दात् अनुपसर्जनात् इति ।

१० - ११ - कथम् तर्हि ।

११ - ११ - करणम् अस्मिन् प्रातिपदिके पूर्वम् तत् इदम् करणपूर्वम् तस्मात् करणपूर्वात् प्रातिपदिकात् क्रीतान्तात् अनुपसर्जनात् इति ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:18.5630000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

resentful

  • संतापयुक्त 
RANDOM WORD

Did you know?

what is the history behind " HARI MERE HALAR KI LAKARI" made by Surdasji?
Category : Hindu - Literature
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.